Terminologiya məSƏLƏLƏRİ №1




Yüklə 1.54 Mb.
səhifə7/15
tarix22.02.2016
ölçüsü1.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15

Ədəbiyyat
1. Tahirov İ.M. Qloballaşma və dil: Azərbaycan dilinin qorunmağa ehtiyacı varmı?// Nəsimi adına Dilçilik İnstitutunun əsərləri. Xüsusi buraxılış. Bakı, 2012. S. 138-141

2. Sadıqova S. Azərbaycan dili terminologiyasının nəzəri problemləri. Bakı: Elm, 2002 - 230 s.

3. Этимолoгия слова блог //http://www.lingvaflavor.com /blog-etimologiya-slova

4. Sadıqova S. Müstəqillik illərində terminologiyanın inkişaf istiqamətləri// Sadıqova S. Dilçiliyin nəzəri problemləri. III s. Bakı:Elm, 2013, s. 99-107

5. Sadıqova S. Termini ümumişlək sözlərdən fərqləndirən cəhətlər// Ter­mino­logiya məsə­lələri: Bakı: Elm, 2010. -S.5-12

6. Развитие терминологии теории воспитания во взаимодействии с лексикой других наук//http://portalus.ru (c)

7. Sadıqova S. Türk dillərində ortaq terminlərin yaranma prinsipləri// Sadıqova S. Dilçiliyin nəzəri problemləri. III s. Bakı:Elm, 2013, s.107-113
С.М.Кулиева

Об особенностях развития терминологии

в современном этапе

РЕЗЮМЕ

В статье рассматриваются новые тенденции в развитии терминологии в целом. На основе анализа возникновения новых терминов и их перехода в разные языки выявляются тенденции интернационализации терминов, что приводит к глобализации английского языка. Другая характерная особенность в терминологии связана с процессом ускорения детерминологизации и ретерминологизации новых терминов. Исследования этих процессов дает возможность выдвинуть гипотезу о росте количества терминов в общеупотребительной лексическом фонде языка.


S.M.Quliyeva

About peculiarities of development of terminology

in modern time

RESUME

The article considers new tendencies in development of terminology in general. On the basis of analyses of emergence of new terms and their transfer into various languages reveals a tendency of internationalization of the terms, which results in globalization of English language. The other peculiarity in terminology is related with process of fastening determinologization and reterminologization of new terms. The study of these processes gives opportunity to forward hypothesis on grows of quantity of terms in vernacular lexical fund of a language.


Çapa tövsiyə edən: AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu

Terminologiya şöbəsi
Rəyçilər: filologiya ürə fəlsəfə doktoru S.Novruzova

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru N.Hüseynova

Gülbəniz Məmmədova

ADPU-nun Xarici dillər kafedrası

mgulbeniz@yahoo.fr
BİTKİ ADLARINDA DİNİ-MİFOLOJİ MOTİVLƏR,

FOLKLOR PERSONAJLARI VƏ OBRAZLARI
Açar sözlər: majik, mifoloji, etnobotanika, etnolinqvistika, mifopoetik, fitonim

Key words: majic, mythological, etnobotany, linguistics, myphopoetic, fitonim

Ключевые слова: магический, мифологический, этноботаника, этнолингвистика, мифопоэтика, фитоним
Etnobotanikanın özünün etnolinqvistikanın, “dili insan şüuru, mentalitetinin” məişət və mərasim davranışı, mifoloji təsəvvür mifopoetik yaradıcılıq prizmasından öyrənən predmetin bir hissəsi olduğunu nəzərə alsaq, onun əhatə dairəsi daha da aydınlaşar.

Bu o deməkdir ki, təhlilə təkcə bitki adlarını bildirən leksik funksiya deyil, eyni zamanda ənənəvi xalq mədəniyyətində bitki dünyasına olan münasibəti səciyyələndirən təsəvvürlər və rituallar kompleksi cəlb olunur. Misallara müraciət edək: [6.]



adonide - adonis: yunan əsatirlərinə görə, ov zamanı öldürülmüş Adonisin qanı bu çiçəyin rəngində qalmışdır;

agave - aqava: yunan mifoloji adı agauê «heyranedici, çox gözəl» mənasındadır; ambroisie - ətirşah // ətirçiçəyi. Qədim yunan əsatirində: allahlara daimi cavanlıq və həyat verən ətirli yemək;

chêne - palıd. Palıd - antik dövrdə müqəddəs ağac sayılırmış. Fransız generallarının palıd yarpağına bənzər papaqları (romalılarda palıd tac mükafat sayılırdı);

digitale - üskükotu. Ona bəzən “Notr Damın əlcəyi”, “Müqəddəs Məryəmin barmağı” da deyirlər;

épervière - qırğıotu. Qədim insanlar düşünürdülər ki, bu bitki quşun görmə qabiliyyətini artırır;

ficaire - qaymaqotu // fikariya. Insanlar inanırdılar ki, bu bitki ziyili müalicə edir; gui - bağamburuğ. Qalliyalılarda müqəddəs bitki sayılırdı; au gui l'an neuf! - ilin ilk günü ilə əlaqədar bayram şənlikləri; s'embrasser sous le gui - yeni il münasibətilə bir-birinə xoşbəxlik arzulamaqla həmişəyaşıl bitkisinin altında öpüşmək;

laurier - dəfnə ağacı. «Nous n'irons plus au bois, les lauriers sont coupés» - Biz bir daha meşəyə odun yığmağa getməyəcəyik, dəfnə ağacları kəsilib (fransız xalq mahnısı); rəmzi məna daşıyan dəfnə yarpaqları: couronne de laurier - dəfnə çələngi;

lis // lys - zanbaq. Ailə gerbi: FLEUR DE LYS, DE LIS: Fransada kral hakimiyyətinin embleması;

mandragore - mandraqora: yaba formalı, kökü insana oxşayan, keçmişdə talisman kimi işlədilən bitki;

narcisse - nərgizgülü. Narcisse fəvvarənin suyuna tamaşa edərək, özünə məftun olan və dönüb çiçək olan mifoloji personnajın adı ilə bağlıdır;

pomme - alma. Mifoloji mənada: Pomme attribuée par le berger Pâris à la plus belle des trois déesses. Çoban Parisin üç ilahədən ən gözəlinə verdiyi alma; La pomme - Cənnətin qadağan olunmuş alması: Adam croqua la pomme - Adəm almanı dişlədi ;

sapin - küknar. « Mon beau sapin, roi des forêts  - Gözəl küknarım, meşələr şahı ». (fransız mahnısı);

sésame - küncüt. Əli Baba və qırx quldur nağılına eyham olaraq: Sésame, ouvre-toi - Sim-sim, açıl!

tabac - tütün. «J'ai du bon tabac dans ma tabatière» - Tütün torbamda tənbəkim var. (fransız xalq mahnısı);

trèfle - yonca. Trèfle à quatre feuilles - dördyarpaqlı (bəzilərində isə 5, 6 və ya 7) yarpağı olan və xoşbəxtlik gətirən bitki hesab edilən yonca. Chercher des trèfles à quatre feuilles - dördyarpaqlı yonca axtarmaq;

véronique - bulaqotu. Müqəddəs Veronikanın örpəyi.

Əlbəttə, bitki aləminin öyrənilməsi ilə, o cümlədən, yalnız ot bitkilərinin öyrənilməsi ilə bağlı bölgülər mövcuddur. Bəzən bu tarazlıq pozulur; məsələn, xalq ənənələrində bitkilərin simvolikasına həsr olunmuş bir sıra tədqiqatlarda ot və çiçəklərdən daha çox ağaclara yer verilir. Məsələn, Fr.ində cyprès sözü heç bir simvolikaya malik deyil, sərv sözü isə Azərbaycan dilində sərv kimi uca boy, qədd-qamətli olmağı bildirir.

Bütün hallarda tədqiqatlarda əsas yer bitkilərin dil nominasiyası ilə mədəni funksiyasının motivləşməsinə, bir sözlə, yabanı şəkildə yetişən bitkilərin obyektiv əlamətlərinin onların adlarında nə dərəcədə əks olunması və bu əlamətlərin onların ənənəvi mədəniyyətdə semiotik statusunun və simvolik obrazlarının formalaşmasındakı roluna ayrılır. Məsələn, sapin sözünü götürək. Bu ağac fransız xalq mahnısında “meşənin şahı” adlanır. Azərbaycan dilində küknar uzun ömürlü və gözəl rayihə bəxş edən bir ağac növü kimi diqqətəlayiqdir.

Fitonimlərin tarixinə nəzər salan R.Əliyeva «Dünyanın yaranması» əsatirinə istinadən göstərir ki, Günəşlə Aydan törəmiş 364 ötükcədən biri Yeri özünə yurd seçəndən sonra torpağa 7 çöp basdırır. O, yuxulayır, ayılanda görür ki, 7 çöp göyərib ağac olmuşdur. Ötükcə onlara Dağdağan, Əncir, Nar, Alma, Tut, Zoğal, Saqqız adını verir. Bu ağaclar bu gün də xalq arasında müqəddəs pir kimi qorunur və onların hər biri ilə bağlı müxtəlif inam və etiqadlar nəsildən-nəsilə ötürülür. [1; 127-128.]

Bir çox tədqiqatlarda bitki aləminin xalq yaradıcılığındakı simvolikasının, folklor, poetik obrazları və motivlərində iştirakı öyrənilir. Məsələn, fransız. dilində ambroisie sözü mifoloji mənada işlədildiyi halda, Azərbaycan dilində ətirşah poetik obraz kimi işlədilir: kimisə ətirşahla qarşılayıb, yola salmaq.

Nəzərə alsaq ki, etnobotanika məişət və mərasim davranışını, mifoloji təsəvvürü mifopoetik yaradıcılıq prizmasından öyrənən predmetin bir hissəsidir, onun əhatə dairəsi daha da aydınlaşar. Bu həm də o deməkdir ki, təhlilə təkcə bitki adlarını bildirən leksik funksiya deyil, eyni zamanda ənənəvi xalq mədəniyyətində bitki dünyasına olan münasibəti səciyyələndirən təsəvvürlər və rituallar kompleksi cəlb olunur.


Ədəbiyyat


  1. Əliyeva R.Z. Folklorda onomastika məsələləri. Bakı, 2010, 144 səh.

  2. Hacıyeva A.A. Türk və Azərbaycan dillərində gül adları. Namizədlik dissertasiyasının avtoreferatı, Bakı, 2007.

  3. Həsənov H.Ə. Müasir Azərbaycan dilinin leksikası. Bakı : Maarif nəşr, 1988, 306 səh.

  4. Qasımov M.Ş. Azərbaycan dili terminologiyası əsasları. Bakı : “Elm” nəşr, 1973, 186 səh.

  5. Quliyev E.S. Azərbaycan dilində fitonimlər. Namizədlik dissertasiyasının avtoreferatı, Bakı, 1987.

  6. Məmmədova G.S. Fransız və azərbaycan dillərində bitki adlarının linqvistik təhlili. Filologiya üzrə fəlsəfə doktorluğu dissertasiyası, Bakı 2013.

  7. Məmmədova G.S. Fransızca-Azərbaycanca müxtəsər izahlı botanika terminləri lüğəti. Bakı : “Elm və təhsil” nəşriyyatı, 2011, 272 səh.

  8. Guiraud P. L’étymologie. Paris, 1967, 125 p.

  9. Guiraud P. Structure étymologique du lexique français. Paris : Librairie Larousse, 1967, 211 p.

  10. Picoche J. Précis de lexicologie française, Paris : Nathan, 1992, 192 p.


Мамедова Гюльбениз
РЕЛИГИОЗНО-МИФОЛОГИЧЕСКИЕ МОТИВЫ, ФОЛЬКЛОРНЫЕ ПЕРСОНАЖИ И ОБРАЗЫ В НАЗВАНИЯХ РАСТЕНИЙ

РЕЗЮМЕ
В статье «Религиозно-мифологические мотивы, фольклорные персонажи и образы в названиях растений» изучаются названия растений в религиозно-мифологических мотивах, фольклорных персонажах и образах. Магические действия, осуществляемые при помощи растений, вместе с мифологическими представлениями о них составляют область интересов этноботаники. Учитывая, что этноботаника является частью предмета, изучающего бытовое и церемониальное поведение, мифологическое представление через призму мифопоэтического творчества, его область интересов проясняется еще больше. Это означает также, что объектом исследования является не только лексическая функция, обозначающая названия растений, но также комплекс представлений и ритуалов, характеризующих отношение к миру растений в традиционной народной культуре.

Mammadova Gulbaniz

RELIGIOUS – MYTHOLOGICAL MOTIFS, FOLKLORE CHARACTERS AND IMAGES IN PLANT NAMES

SUMMARY
In the article the plant names are learned in religious- mythological motifs, folklore characters and images, so, majic actions implemented plants, mythological about them includes etnobotany interest. Taking into account that etnobotany is one of part of predmet learning domestic and ceremonial behavior, mythological style, myphopoetic auction, its coverage is cleared further. In here not only plant names using lexic function, at the same time traditional folklore culture ideas and rituals complex characterizes the attitude of the plant world are explained.

Çapa tövsiyə edən: ADPU-nun, “Xarici dillər” kafedrası
Rəyçilər: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru, professor R.C.Cabbarov

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru S.Quliyeva




Аdilə Nəzərоvа

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu

adile1970@mail.ru
FƏLSƏFƏ TERMİNLƏRİNİN AZƏRBAYCAN

DİLİNDƏ UNİFİKASİYASI
Açar sözlər: terminoloji baza, terminoloji sxem, determinizm, beynəlxalq anlayış, fəlsəfə terminlərinin unifikasiyası

Ключевые слова: терминологическая база, схема терминов, детерми­низм, международные понятия, унификация философских терминов.

Key words: terminological base, terms scheme, determinism, international concepts.

Linqvistika elmin ilkin inkişaf mərhələsində fəlsəfənin bir hissəsi kimi formalaşmışdır. Fəlsəfənin başlıca qanunları olan kəmiyyət dəyişmələrinin keyfiyyət dəyişmələrinə keçməsi, əksliklərin vəhdəti və mübarizəsi, inkarı inkar qanunları az və çox dərəcədə dilin özünə də aiddir.

Fəlsəfə və onun tarixi inkişaf prosesi ilə, onun cəmiyyət həyatındakı yeri və rolu ilə bağlı müasir diskussiya və müzakirələr göstərir ki, fəlsəfi dilin mahiy­­yətini, onun biliklər sistemində yerini, nəzəri və praktik istiqamtlərini, həmçinin də bu sistemi hərəkətə gətirən terminoloji bazanı daha dərindən öyrənmək zərurəti meydana çıxır, həmin elmin terminlərini daha çox milli dilin potensial imkanları əsasında təyin etmək qarşıda duran ümdə vəzifələrdən birinə çevrilir.

Ona görə də fəlsəfə terminologiyası çoxplanlı xarakteri ilə seçilir. Çünki fəlsəfi prinsip və anlayışlar, terminlər elmin bütün varlığına daxil olur; elmi nəzəriy­yə­­lə­­rin genezisində iştirak edərək, nəzəriyyənin zəruri daxili elementi kimi çıxış edir. Məs.:

1. Klassik mexanika fəlsəfi səbəbiyyət prinsipinin “səbəb-nəticə-zərurət” məntiq-terminlər sxemi üzrə qurulmuşdur.

2. Kvant mexanikası isə ümumkateqorial struktur təşkil edən “zərurət-təsadüf-imkan (ehtimal)” məntiq-terminlər sxemi üzrə qurulmuşdur.

3. Nisbilik nəzəriyyəsi özünün dünyagörüşü fundamenti kimi “zaman-məkan-materiya-hərəkət” fəlsəfi termin-anlayışlarına əsaslan­mış­dır.

4. Biologiyada təkamül nəzəriyyəsi (Ç.Darvin) “inkişaf-ziddiyyət-sıçrayış” kimi dünyagörüşü anlayış-terminlər qrupunu öz əsası saymışdır.

Sanki fəlsəfə terminologiyası bu 4 anlayış-terminlərin məcmusu üzrə qurulmuş və inkişaf prosesi keçirmişdir. Çoxsaylı fəlsəfi təlimlər, məktəb, cərəyan və istiqamətlər tarixi-fəlsəfi prosesi onun daxili differensiysı və populyarlaşması üçün terminoloji vahidləri formalaş­dırmışlar.

Beynəlmiləl fəlsəfə terminləri Azərbaycan dilinə assimilyasiya olunur. Bir sözün beynəlmiləl termin səviyyəsinə qalxması üçün əsas şərt onun bir neçə dildə işlənməsi deyildir. Burada terminin həm məntiqi, həm də dilçilik cəhəti- dilin əsas vahidi olmaq etibarilə mənası nəzərə alınmalıdır. Məntiqi cəhət ondan ibarətdir ki, bu və ya digər söz beynəlmiləl termin olmaq üçün xüsusi beynəlxalq əhəmiyyətə malik anlayışı ifadə etməlidir. “Beləliklə, beynəlmiləl terminlər deyildikdə tam, ya­­xud qismən ümumi semantikaya malik, orfoqrafik, yaxud fonetik cəhətdən nəzə­­rə çarpacaq dərəcədə yaxın olan, beynəlxalq əhəmiyyətli anlayışları ifadə edən, dün­­ya­nın əksər dillərində (o cümlədən qohum olmayan dillərdə) işlənən sözlər nəzərdə tutulur” (1, 34).

Bu fikir beynəlmiləl termin anlayışını tam şəkildə ehtiva edir. Məsələn:

Abstaksiya (idrak formasının tərəflərindən biri)

Analogiya (hadisələr arasında bənzəyiş, oxşayış)

Determinizm (səbəbiyyətin obyektiv xarakterini müəyyən edən materialist nəzəriyyə); Monizm (fəlsəfi cərəyan); ontologiya (varlıq haqqında nəzəriyyə); plüralizm (idealist nəzəriyyə); qnoseologiya (idrak nəzəriyyəsi); praktika (insan fəaliyyətinin maddi məqsədyönlü tərəfi; idrakın və insan cəmiyyətinin ümumi əsası); problem (həll olunmasını tələb edən nəzəri və ya əməli məsələ); atribut (təyin); fenomen (müstəsni, qeyri-adi şəxsiyyət, hadisə, şey); alternativ (bir-birini istisna edən imkanların hər biri); tezis (fəlsəfə və məntiqdə həqiqiliyi sübut oluqmalı müddəa) və s.

Onu da qeyd edək ki, həmin beynəlmiləl terminlər başqa elm sahələrində də fərqli anlamlarda istifadə olunur.

Dilimizdə beynəlmiləl fəlsəfə terminlərinin milli və ya başqa dildəki qarşılıq­ları da işlənməkdədir. Məs.: abstrak-mücərrəd, faktor-amil və s.

Dildaxili unifikasiya zamanı alınma terminlərin mənimsənilməsi xüsusi mər­hə­lə təşkil edir. Bu məqsədlə ilkin iş alınma terminlərin seçilərək müəyyən qrup­lara ayrılmasıdır.

Alınma terminlərin müəyyən hissəsi dilimizin morfoloji və derivitoloji vasitə­lə­­­ri­ni qəbul edərək yeni fəlsəfə terminlərinin yaradılması prosesində fəal iştirak etmişdir.

Alınma fəlsəfə terminlərinin Azərbaycan dilində mənimsənilmə imkanları geniş­dir. Elə terminlər vardır ki, olduğu kimi, elələri də vardır ki, dəyişilmiş şəkil­də Azərbaycan dilində mənimsənilir.

a) olduğu kimi mənimsənilənlər: abstrakt, anarxizm, arxetip, determinizm, diskurs, kontekst, koflikt, mistika, predmet və s.

b) dəyişilmiş şəkildə mənimsənilənlər: алтернатива-alternativ, антропологии-antropologiya, гуманизм-humanizm, дедукция-deduk­siya, объект-obyekt, проблема-problem və s. Fəlsəfi termin alınmaların mənimsənilməsində sözü olan dilin spesifikası nəzərə alınmazsa, həmin dilin fonetik və qrammatik normaları gözlənilməzsə, alın­­­­mış söz, termin vətəndaşlıq hüququ qazana bilməyəcək və gec-tez dildən çıxacaq­­dır. Bu özü də onu göstərir ki, başqa dillərdən fəlsəfi leksik-terminoloji vahidlər mexa­­niki olaraq alınmamışdır. Başqa bir tərəfdən isə, “fəlsəfi terminlərin alınması prosesi ikitərəfli prosesdir. Bu ancaq bir dilin hazır elementlərinin sadəcə olaraq başqa bir dilin ixtiyarına verilməsi demək deyildir. Bu, həm də həmin elementlərin üzvi şəkildə, alan dilin sistemi tərəfindən mənimsənilməsi deməkdir, bu element­­lərin həmin dilin xüsusi tələblərinə uyğunlaşması, yeni sistem şəraitində formal və seman­­tik baxımından dəyişməsi deməkdir” (2, 45-46).

Azərbaycan fəlsəfi leksikasınanın tərkibinə daxil olan alınmaların bir qismi sadə sözlərdən ibarətdir. Bunların içərisində həm inqilabdan əvvəl, həm sovet dövrün­də, həm də indiki şəraitdə Azərbaycan dilinə daxil olan terminlərə rast gəlmək olur. Yeni fəlsəfi-idraki məzmunun ifadəsi ilə xarakterizə olunan bu tipli alınmalar ədəbi dilin lüğət tərkibini zənginləşdirmək baxımından maraq doğurur. Məs.: materiya, abstrakt, induksiya, deduksiya və s.

Azərbaycan fəlsəfi leksikasının tərkibinə kök etibarilə alınma olan çoxlu düzəltmə terminlər də daxil olmuşdur. Bunların bir qismi alınma sözlər bazası əsa­sın­da Azərbaycan dilinin sözdüzəldici şəkilçiləri ilə əmələ gəlmişsə, bir qismi rus və ərəb-fars mənşəli şəkilçilərlə yaranan terminlərdir. Məs.: partiyalı, partiyalı­lıq, ideyalı, ideyasız, kateqoriyasız, sistemli, sistemsiz, marksizcəsinə, subyektiv­cəsinə, humanistcəsinə, ateistcəsinə, obyektivcəsinə, demokratlaşma, sovetləşmə, abstraklaş­dır­ma, abstraklaşdırılma, aktivləşdirmə, aktivləşdirilmə və s.

Üç yaxud dörd milli şəkilçini qəbul edən alınma fəlsəfə terminləri bu vasitə ilə yeni mənalar qazanır və elmin hər hansı kate­­qo­­riyası üçün yararlı olur.

Fəlsəfə leksikasının mühüm bir hissəsi mürəkkəb terminlərdən ibarətdir. Bunların içərisində mənşəcə alınma olanlar xüsusi təbəqə təşkil edir. Təbiidir ki, burada mənşə dilin qrammatik quruluşunu deyil, bilavasitə Azərbaycan dilinin qram­matik quruluşu əsasdır. Belə ki, mənşə dildə mürəkkəb quruluşa malik olan fəlsəfə terminlərinin tərkib hissələri müasir Azərbaycan dilində sərbəst forma­da işlənirsə, onlar mürəkkəb, tərkib hissələri müstəqil işlənməyənlər isə sadə və ya düzəl­­tmə sayılır. Ola bilər ki, dilimizin müəyyən tarixi mərhələsində fəlsəfə terminlərinin tərkib hissələri müstəqil olaraq istifadə edilmişdir və bu cəhətdən, yəni tarixi nöqteyi-nəzərdən həmin terminoloji vahidlər mürəkkəb ola bilər.

Azərbaycan dilindəki mürəkkəb alınma fəlsəfə terminləri tərəflərinin mənşə­yinə görə müxtəlif xarakterlidir. Komponentləri eyni dilə xas terminlə yanaşı, hibrid mürəkkəb fəlsəfə terminləri də dilimizin fəlsəfə terminologiyasında çoxdur. Hibrid terminlərin olması isə onları dilimizə uyğunlaşdırmaq təşəbbüsü ilə bağlıdır. Məs.: postmodernizm, dünyagörüş, mədəniyyətlərarası, çoxpartiyalı və s.

Dil faktları göstərir ki, alınma fəlsəfə terminləri Azərbaycan dilinə fonetik-orfoqrafik, morfoloji, fonem tərkibinə görə adaptasiya olunaraq mənimsənilir. Məsələn: morfem tərkibinin dəyişməsinə görə terminlərdə belə fərqli quruluş formalaşmışdır:

-lar şəkilçisinin hesabına dəyişiklik: kateqori- kateqoriyalar, sistem-sistemlər və s. -lıq şəkilçisinin hesabına: kauzallıq.

Azərbaycan dilinin fəlsəfə terminlərinin mənimsənilməsində sintaktik-seman­tik mühitin böyük rolu vardır.

Elmin, cəmiyyətin inkişafı yeni-yeni anlayışlar doğurur. Fəlsəfi anlayışlar da belədir. Köhnələr sıradan çıxır, yeni anlayışlar quruluşun dəyişməsi, insan şüurunun yeniləşməsi, cəmiyyətdə gedən proseslərə ideoloji baxışların təkamül meyilləri ilə əlaqədar yeniləşir. Artıq elmi problemlərə diskurs yanaşması meydana çıxır, dis­kur­siv metodla məsələlər çözülür, köhnə sterotiplər aradan qaldırılır. Terminlərin təhlilindəki semasioloji istiqamətlərə diskursiv baxış qoşulur.

S. Tokareva yazır ki, müasir fəlsəfi məsələlərə diskursiv planda yanaşmaq lazım­dır, sosiokulturoloji məkan təkcə linqvistik vasitələrlə yox, həmçinin də mən­­­­ti­­qi əsaslarla nəzərdən keçirilməlidir (3,109-114.).

Diskurs - (diskursis. Lat.) fikri özündə olmamaq mənasında, məntiqi-fəlsəfi cəhət­dən işlədilir. Diskursun – mübahisə, danışıq, düşüncə mənasında olması lüğət­­lər­də də verilmişdir (4,34).

Filosof Starçen yeni fəlsəfə terminologiyası haqqında yazır: “Fəlsəfi neologizmlər, yəni fəlsəfi terminlər fəlsəfənin inkişafına və tərəqqisinə kömək edir, fəlsəfi düşüncələr üçün yeni anlayışlar təqdim edir və bununla da müvafiq ideyalara uyğun olaraq əqlin sərhədlərini genişləndirir”. http:\\www.Sthihi.Ru\ 2013\o2\21\6668\

Bunlardan aydın olur ki, dünyagörüş haqqında elm – fəlsəfə daim inkişafdadır. Fəlsəfi düşüncələr inkişafa, dəyişikliyə müvafiq olaraq yenilənir və fəlsəfə termin­lərinin də yenilənməsinə gətirib çıxarır. Buna görə də fəlsəfə terminləri dilin daxili inkişaf qanunlarına uyğun olaraq inkişaf etdirilməlidır.



Ədəbiyyat

1. Qasımov M.Ş. Azərbaycan dili terminologiyasının əsasları, Bakı, «Elm» nəşriyyatı, 1973.

2. Термин и слово: Предметная отнесенность и функцио-нирование терминов. Межвуз. Сб., Горький, 1983, 168 с.

3. Токарева С.Б. Проблема преподования философии в свете транс­фор­мации философской термигнологии. // Вестник Волгоградского госу­дар­ствен­­­но­­го // Вестник Волгоградского государ­ственного универститета: Серия 6: 2005, Вып. 8.).

4. Quliyeva M.M. Sinonim, dublet, variant terminləri haqqında, Ter­mi­nologiya problemləri, Bakı, Elm, 1988.

5. http:\\www.Sthihi.Ru\ 2013\o2\21\6668\



А.Г.Назарова

Унификация философских терминов на

Азербайджанском языке

Резюме
Международные философские понятия ассимилируются с Азербайд­жан­ским языком. Основным условием становления любого слова на уровень международного термина является его использование на многих языках. Логика термина и ее лингвистическая особенность, как основные единицы языка, должны быть приняты во внимание.

A. H. Nazarova

Unification of terms of philosophy in Azerbaijani

Summary

Internationalterms of philosophy are assimilated into Azerbaijani. The main condition for rising of a word to the international level is not its use in several languages. Here is the logical, as well as the linguistic aspect of the term-the meaning of the language should be considered as a basic unit.




Çapa tövsiyyə edən: AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu
Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru prof.İ.Kazımov

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru,dos.S.Quliyeva

Babayev Javid

Azerbaijan Language University

javidbabayev@yahoo.com
WHAT IS MEIOSIS NOT AS MEDICAL BUT AS A LINGUISTIC TERM?
Açar sözlər : meiosis, üslubi vasitə, hipеrbola, litota, azaltmaq

Ключевые слова: мaйосис, способ стили, гипербола, литота, уменьшать

Key words : meiosis, stylistic device, hyperbole, litotes, diminish
If we get interested in the meaning of the word “ meiosis” it is possible to meet this word mostly as a medical term. Even if we search for the sense of this word in dictionaries and on the internet the first meaning will be regarded as a linguistic term.As a medical term it is possible to see such an explanation: “In medicine meiosis is a specialized type of cell division which reduces the chromosome number by half. This process occurs in all sexually reproducing eukaryotes (both single-celled and multicellular) including animals, plants, and fungi” (7, 357-382) Before all, it is necessary to note that meiosis is a homonymous word belonging to different terms.

However meiosis will be investigated on the basis of linguistics but not as a medical one. Meiosis as a linguistic term in stylistics is a figure of speech which is sometimes regarded as the synonym of litotes. Actually it is possible to consent with idea that claims meiosis to be the synonym of litotes. But the assumptions could be different about common features of litotes and meiosis.

Before exploring the difference between meiosis and litotes we would rather mention them apart . If we pay attention tothe definition of meiosis and litotes we can obviously observe some similarity between them. But it doesn’t mean that they denote the same qualities.

In rhetoric, meiosis is a euphemistic figure of speech that intentionally understates something or implies that it is lesser in significance or size than it really is.The term is derived from the Greek μειόω (“to make smaller”, "to diminish") (1)

We can take lots of examples for this stylistic device. E.g; The Tasman Sea located between New Zealand and Australia is sometimes called Ditch which means a deep trench. This is said because of too much depth of this sea. As we see the meaning of the word is deliberately understated.

If we mention its opposite or antonym this is hyperbole or auxesis which is intentionally used to overstate or exaggerate the meaning of a word or words.

In the book of Renaissance Figures of Speech written by Adamson, Sylvia meiosis is defined as “Meiosis typically works to diminish the importance of something or someone in order to simultaneously heighten something else in its place. Such a comparative approach is necessary for the effectiveness of the device” (2)

We can take some examples for meiosis:

“Treehugger” for environmentalist

“Shoes” for Italy

“Three buildings and some people” for city

“rhymester" for poet

"grease monkey" for mechanic

"shrink" for psychiatrist

"slasher" for surgeon

"right-wing nutjobs" for Republicans; "left-wing pansies" for Democrats

"pecker checker" for urologist

"ambulance chaser" for personal injury lawyer

"short-order chef" for morgue worker

Meiosis can be reflected in the sentences as follows;

We slew the enemies like ants

The moon is like a walnut in my palm

From the above-mentioned examples meiosis seems to have some relations or collaboration with simile. Because it is possible to see the conjunctions as like and as within the sentences.

Meiosis could emerge even in connection with some historical events and occasions. E.g

The Recent Unpleasantness is used in Southern United States as an idiom to refer to the American Civil War.

What is litotes ?Both litotes and meiosis may mean “to diminish”. In this case a question arises; “But what ?” Litotes diminishes the harshness and expresses an idea in a reluctant way. But meiosis diminishes the size or quality of objects.Though these two terms are synonymous they belong to different notions. Before starting to take examples for litotes it is necessary topay attention to its definition in some other languages.

In Turkish language litotes means; “ çok diyecek yerde "azdeğil' der gibi bir fikri olumsuz şekilde ifade etme” (8) From the example given in brackets it gets clear that it is used when the idea is expressed in negative as if it is said to be little while it is much.

In French definition bears the same sense if we translate literally from Turkish into French; “Figure de rhétoriqueconsistant à dire moins pour laisser entendre beaucoup plus qu'iln'estdit” (11)

In the Russian language the definition is quite different in comparison with English; “Литота — это образное выражение, стилистическая фигура, оборот, в котором содержится художественное преуменьшение величины, силы значения изображаемого предмета или явления”(12)

Some examples in Russian can prove the reduction of meaning :

“Неплохо” means “not bad” and it is the best example for litotes. “Неплохо” is a weakened form of “хорошо” or “good”. Because while saying not bad one wants to express his dissatisfaction. So the meaning weakens here obviously. There is diminishing in quality and the quality can be the weakening of meaning. We didn’t notice any reduction in size.

In Azerbaijani the definition of litotes is much closer to the definition in the Russian language. A lot of quotations and the solely accepted definition accepted during the reign of former USSR still continue to protect its prevalence. May be, this is why most of Azeri linguists have sourced from Russians sole definition which couldn’t be regarded anyway. European and Russian approaches differ noticeably while discussing about litotes. There are two trends opposing to each other:

1. Russian trend claims litotes to diminish the size and quality of objects

2. European trend claims litotes to express affirmation in double negation however European linguists theorize that the diminishing the size and quality belongs to meiosis.

Though the meaning of the word litotes is “to diminish” both in Russian and European trends, the definitions don’t affirm the same notions. We don’t deny that litotes means “to diminish”.

We can give the definition and examples for litotes in the Azerbaijani language; “Litota — yunanca kiçiltmək, əhəmiyyətsizləşdirmək deməkdir. Litota mübaliğənin əksi olan ifadə vasitəsidir.Predmetin əlamətinin əslində olduğun- dan daha kiçik şəkildə təqdim olunması litota adlanır”.(9)

In the above-mentioned definition belongs to meiosis however it is referred to litotes. Because character of diminishing or making something smaller in size belongs to meiosis. But the character of diminishing the power or quality of the meaning refers to litotes in above-mentioned definition.

Ağzın kiçik birpüstədir. (SəmədVurğun) Bu nümunədə gözəlin ağzı püstə şəklində təqdim edilməklə kiçidilib litota yaradılır.Vəya: Qoşa badam sığmaz bir ağızlım ("DədəQorqud"dan).

Başqabirmisal:

Döydüyağışməni, dödüqarməni,

Birqarışqaminsəm, apararməni. (Osman Sarıvəlli)

From the above-mentioned examples the diminishing the size of object is obvious to everybody and from the definition it gives us a basis that the examples are for meiosis.

Litotes is defined at dictionary.com as follows:

understatement, especially that in which an affirmative is expressed by the negative of its contrary, as in “not bad at all.”(10)

Though litotes expresses diminutive quality as meiosis we have to emphasize the minute distinctive nuance between them. In Azerbaijani litotes is regarded as if it diminishes the size of an object while this quality is expressed by meiosis. The linguists in Azerbaijan mainly base on Smyth Herbert Weir who published a book in 1920. As we know , the time passing no one can prevent the change in the language and the process inside it. So it is not right to agree and accept the definition or the hypothesis claimed a century ago. Everything changes and doesn’t remain the same. But thanks to the development of different theories and appearance of contemporary linguists , this trend will gradually come to an end in near future.

Smyth Herbert Weir claims the litotes to denote deliberate understatement. He gives such a definition to litotes. “Litotes is a form of understatement, always deliberate and with the intention of emphasis” (3) However litotes is mainly based on double negation for making emphasis. In the mean, in spelling , the meaning may not diminish. Because interlocutor can notice the reduction of meaning from speaker’s intonation by hearing. However we don’t always hear the speaker. We can see the expressions in written form as well. Then one can find the situation more complicated and in this case the question will arise what the speaker intends. If we pay attention to the origin and up-to-date definition of this word we may say litotes doesn’t express understatement from the first sight. It might be caught from intonation and intonation needs speech. The contemporary linguists regard litotes as the sign of double negation and agree to the following definition; “Litotes is a figure of speech wherein understatement is used to emphasize a point by stating a negative to further affirm a positive, often incorporating double negatives for effect”(4)(5) E.g

If we say “not bad” it is vital to pay attention to intonation. It might mean mediocre or excellent depending on speaker’s manner of speech and mimics. It means some positive ideas emerge at the result of double negation. This quality is observed in litotes, however the other figure of speech – meiosis doesn’t have such a similar quality as litotes. In litotes the meaning is sometimes softened in order to avoid harshness however meiosis serves to diminish size mainly but not power of sense .

A number of examples can be taken for litotes:

He is not lazy = He is diligent

My friend is not so mean = He is generous

They aren't the happiest couple around= They are unhappy

He's not the ugliest fellow around!= Some can be uglier than him

She's not the brightest girl in the class.= She is as the same as others

The food is not bad.= Food is good

It is no ordinary city.= it is extraordinary city

That sword was not useless to the warrior now.= Warrior needs the sword

He was not unfamiliar with the works of Dickens.= He knows them quite well

She is not as young as she was.= She is old enough

You are not wrong.= You are right

Einstein is not a bad mathematician.= Einstein is a good mathematician

Heat waves are not rare in the summer.= Heat waves are usual in summer

It won't be easy to find crocodiles in the dark.= It will be difficult to find crocodiles in the dark

He is not unlike his dad.= He is like his dad

That's no small accomplishment.= That is a big accomplishment

He is not the kindest person I've met.= I have meet lots of kind people

That is no ordinary boy.= That is an ordinary boy

He is not unaware of what you said behind his back.=He knows about your gossips

This is no minor matter.=This is a big matter

The weather is not unpleasant at all.= The weather is quite pleasant

She's no doll.= She is grown-up

That was no small issue.=That was a big issue

The city is not unclean.= The city is clean

Rap videos with dancers in them are not uncommon

She's no idiot.= She is smart

That's not a meager sum.=That’s quite a big sum

You're not doing badly.=You are quite professional

That's no mean feat.= that’s quite noticeable feat

She's not a bad writer at all.= She quite a good writer

According to Hollander, Lee.M litotes are just denials in negations or affirmations. If we pay attention to his words we can obviously notice the sense which he meant. In Old Norse, there were several types of litotes that got the same point across. These points are denied negatives, denied positives (this is probably the most used method), creating litotes without negating anything, and creating litotes using a negative adjective.(6)

In a conclusion we must note that litotes and meiosis are quite different notions though they are regarded as synonyms, though they have some denominators. Because meiosis expresses diminutiveness in size more however litotes has weakening in meaning but not size. Litotes is mainly based on wordplay. Because two negative words can denote affirmation or some positiveness.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə