Terminologiya məSƏLƏLƏRİ №1




Yüklə 1.54 Mb.
səhifə6/15
tarix22.02.2016
ölçüsü1.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

ЛИТЕРАТУРА

1. Косова М. В. Терминологизация как процесс переосмысления русского общеупотребительного языка: дис. … д-ра филол. наук. Волгоград, 2004.

2. Суперанская А. В., Подольская Н. В., Васильева Н. В. Общая терминология. Вопросы теории. М.: Наука, 1989.

3. Табанакова В. Д., Устюжанина А. В. Понятие общенаучного термина // Лингвистические и методические аспекты коммуникации. Тюмень: Изд-во Тюменского гос. ун-та, 1997.

4. Бушин И. В. Формирование вторичных терминосистем и их специфика: На материале терминологии судебной медицины русского и английского языков: Автореф. дис. ... канд. филол. наук. Саратов, 1996.

5. Хижняк С. П. Формирование и развитие терминологичности в языковой системе (на материале юридической терминологии): Автореф. дис. ... док-pa филол. наук. Саратов, 1998.

6. Туранин В. Ю. Транстерминологизация – новая проблема современного юридического языка. – Право и политика, № 2. М., 2005.

7. Буженинов  А. Э. Транстерминологизация  как  тип  терминологической  номинации. // Сб. ст. В мире науки и искусства: вопросы филологии, искус­ствоведения и культурологии,  6. Новосибирск: Изд. «СибАК», 2014.  



8. Сложеникина  Ю. В.  Основы  терминологии.  М.:  Книжный  дом  «Либроком»,  2013. 

İ. Abdullayeva

Transterminləşmə müasir sahə terminoloji sistemlərinin zənginləşməsinin səmərəli üsullardan biri kimi

Xülasə

Məqalədə transterminləşmə prosesi nəzərdən keçirilir, müxtəlif elm sahələrində transterminlər təhlil edilir, məsələn, musiqişünaslıq, homeopatiya, hüquq, hüquqşünaslıq. Nəticə çıxarılır ki, transterminləşmə prosesi terminologiyanın müxtəlif elm sahələrinin ən sadə və əlverişli üsulla inkişafıdır.


I. Abdullaeva

Transterminologisation as one of productive ways of enrichment modern branch term systems

Summary

In article transterminologisation process is considered, transterms of various scientific branches are analyzed, for example, musicology, homoeopathy, the right, jurisprudence. The conclusion becomes that process transterminologisation is simple enough and convenient way of replenishment of a terminological field of various scientific branches.


Çapa tövsiyə edən: AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

Terminologiya şöbəsi
Rəyçilər: filologiya ürə fəlsəfə doktoru S.Novruzova

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru N.Hüseynova

Светлана Новрузова

Институт Языкознания им. Насими НАНА

доктор философии по филологическим наукам
«ЛЕКСИКОГРАФИЯ» И «ТЕРМИНOГРАФИЯ»
Açar sözlər: leksikoqrafiya, terminoqrafiya, terminşünaslıq, terminoloji lüğətlər, birdilli lüğətlər, çoxdilli lüğətlər,

Ключевые слова: лексикография, терминография, терминоведение, терминологические словари, одноязычные словари, двуязычные словари, многоязычные словари.

Key words: terminography, lexicography, dictionary of terms, bilingual dictionaries, multilingual dictionaries.
Одной из характерных черт современной лингвистики и культуры является осознание важности словарного дела. Недаром французский лексикограф А.Рей отмечал, что «современная цивилизация есть цивилизация словаря»1, с этим высказыванием которого можно вполне согласится. Оправдалось и предсказание Бодуэна де Куртенэ, который на переломе ХIХ и ХХ веков писал, что в ХХ веке возникает новая отрасль языкознания – лексикология, включающая теорию и практику словарного дела.

Усиливающееся значение лексикографии привело к тому что за ней упрочилось вполне самостоятельное и видное место среди других лингвистических дисциплин, с которыми она имеет общую проблематику. Изучение научной литературы, связанной с проблематикой лексикографии и терминографии, обнаруживает наличие неоднозначной интерпретации самых этих терминов в работах лингвистов.

В работе Герда А.С. теория и практика разработки и создания словарей разных типов именуется лексикографией. «Объектом научно-технической лексикографии является теория и практика создания специальных (терминологических) словарей».2 Термины «лексикография» и «терминография» по мнению А.С.Герда являются полисемичными, т.к. выражают одно и то же понятие.

В.М.Лейчик в исследовании показывает что термин «терминография» образован из терминологического словосочетания «терминологическая лексикография». При этом «терминография» это одно из приоритетных направлений прикладного териноведения.1 В обобщающей работе по терминологии А.Рей пишет, что по аналогии с лексикологией и лексикографией «под терминологией можно обозначить сумму теоретических знаний», а под терминографией «прикладную терминологию, проблематика и методы которой будут зависеть от первой. Главной мыслю лексикографа А.Рея с которой можно согласиться, то что теоретической основой терминографии является не лексикография, а терминоведение».

Итак, ознакомившись с различными точками зрения, выясняем , что большинство ученых языковедов выбирают термин «терминография», когда речь идет о составлении и использовании терминологических словарей различных типов. Однако в работе А.Герда встречается термин «лексикография» и в это понятие вкладывается значение идентичное термину «терминография».

Тем не менее, сближает практически все толкования то обстоятельство, что терминография признается либо «научно-прикладной дисциплиной» (З.И.Комарова), либо «самостоятельной научной дисциплиной» (С.В.Гринев), либо «приоритетным направлением прикладного терминоведения» (А.С.Герд, В.М.Лейчик). Терминография определяется как теория и практика составления специаль­ных, или терминологических словарей. С.В.Гринев2, определяя её место и статус, указывает, что она является разделом лексикографии. Однако З.И.Комарова3 не соглашается с таким тезисом. Терминография опирается прежде всего на терминоведение, которое является междисциплинарной наукой, - считает она.

Любая новая область науки и техники формирует наряду с понятиями, принципами, методами и свою собственную терминологию, которая должна стать «одной» из привлекательных, а не отпугивающих сторон науки».4

Язык как семиотическая система является единственным способом формулировки и передачи мыслей, поэтому любые знания могут быть освоены только тогда, когда имеется адекватный аппарат описания и наименования этих знаний, называемый терминологичес­кой системой.

В смысле практической деятельности по составлению словарей эти две области лексикография и терминография долгое время существовали параллельно.

Терминография имеет ближайшие связи с терминоведением, лексикографией, общим языкознанием, логикой.

Предметом терминографии следует считать разработку методологии и приемов составления терминологических словарей. Основной её задачей является разработка принципов и способов фиксации терминосистем в терминологических словарях.

Методы терминографии обусловлены её гуманитарной сущностью и взаимодействием с лексикографией, поэтому в целом в ней применяются те же методы что и в лексикографии. Однако, учитывая, что терминография больше, чем общая лексикография, то тут имеет место автоматизированная обработка текста, создание трминологических банков данных, машинный перевод и.т.п.

Современная научная терминология является наиболее информативной группой лексики в языке науки и одним из основных пластов словарного состава современных литературных языков. Появление качественно новых объектов науки способствуют возрастанию потока создания новых как отдельных терминов, так и целых терминосистем. С появлением новых терминов возникает необходимость в пересмотре сложившихся понятий и наименований в унификации терминологии.

Словарь любого типа – это совокупность единиц, отобранных по воле его составителей. Отбор этот производится в соответствии с тем представлением о термине, которое существует у авторов словаря. И сама терминосистема не может абсолютно адекватно выражать соответствующую систему понятий, так как не для всех понятий выработана окончательная языковая форма. Многие понятия существуют в терминосистемах в виде описательных выражений, имеющих синонимы и варианты. Кроме этого, столь важные черты термина, как его воспроизводимость, деривационные способности и многие другие, могут быть обнаружены лишь при изучении функционирования терминологических единиц.

Одним из факторов, определяющих тип терминологического словаря, является фактор ориентации – на кого, на какого потребителя ориентирован такой словарь, каким потребностям он призван служить. Так в 20-30 гг. ХХ столетия в Азербайджане терминологическими комиссиями и молодыми научно исследовательскими институтами была проделана большая работа по созданию русско-азербайджанских терминологических словарей общественно-политических терминов, по математике, физике, географии, химии, ботанике, медицине. Эти словари были предназначены специалистам с высшим образованием в данной области знания, работающим в специальных НИИ, научных центрах, студентам вузов, школьникам. «Словарь должен быть написан так, на таком метаязыке, чтобы он был понятен тому, кому он адресован»1.

Принято считать, что терминологические словари связанны с проблемами двуязычной лексикографии. Действительно, в настоящее время число двуязычных и многоязычных терминологических словарей весьма велико. Однако с каждым днем становится все очевиднее, что потребность в одноязычных терминологических словарях не меньше, чем в словарях двуязычных.

Именно уровень подачи и описания терминов в словарях одноязычных, должен определять в перспективе и качество словарей двуязычных и многоязычных.

Основными задачами терминологического словаря является: 1) содействовать внедрению и распространению выверенной и унифицированной терминологии; 2) предостерегать от употребления неверных терминов, искажающих действительность; 3) помогать преподавателям и авторам учебников во внедрении единой терминологии; 4) помогать переводчикам; 5) служить образцом для создания аналогичных терминологий на национальных языках.

Создание и использование терминологических словарей – это комплексная работа, которая требует предварительного анализа семантики и структуры терминологии, выявления связей и отношений внутри данной терминосистемы и построения классификации терминов на основе их генезиса, значимости и взаимосвязей.
Литература


  1. А.Рей. Терминология. Имена и понятия//Общественных науки за рубежом. Реферативный журнал. Серия, 1981, №2.

  2. С.В.Гринев. Введение в терминологическую лексикографию. Учебное пособие. М., 1986.

  3. З.И.Комарова. Семантическая структура специального слова и её лексикографическое описание. 1991.

  4. А.Азимов. Язык науки. М.,Мир, 1985.

  5. А.С.Герд. Научно-техническая лексикография. 1986, с.106-112.

  6. В.М.Лейчик. Терминоведение: (предмет, методы, структура). М.,Ком Книга, 2006.



Svetlana Novruzova

Leksikoqrafiya” və “terminoqrafiya”



X ü l a s ə

Dilin digər sahələrinə nisbətən elmi-texniki terminologiya yeni vahidlərlə daha fəal artır.

XX əsrin 80-ci illərindən terminoloji lüğətlərin yaradılması və tətbiqi ilə məşğul olan dilçiliyin bir sıra əsas istiqamətləri terminoqrafiyanı irəli sürür. Terminoqrafiya nisbətən yeni elmi istiqamət kimi ümumi leksikoqrafiya ilə sıx əlaqədə inkişaf edir. Terminoloji leksika bu iki elmin əsas obyekti sayılır.

Lüğətə daxil edilən termin və termin birləşmələrinin linqvistik analizi terminlərin daha məhsuldar modelini üzə çıxarmağa, köhnələri kənarlaşdırmağa, bir sıra sinonim terminləri terminologiyanın elmi əsaslarına cavab verən daha dolğun, dəqiq spesifik mənasını üzə çıxarmağa imkan verir.

Məqalədə tədqiqatçıların “leksikoqrafiya”, “terminoqrafiya” haqqında fikirləri verilir, müxtəlif variantları ilə tanış edilir. Bununla terminoqrafiya tətbiqi terminşünaslığın əsas istiqamətlərindən sayılır.

Svetlana Novruzova

Terminoqraphy” and “lexicography”



S u m m a r y
Scientific and technical terminologyu incorporates more new terms than any other language subsystem. Terminography, the theory and practice of developing dictionaries of terms, has become the one of mast important areas of contemporary linguistics since the 1980 s. Asa new direction, terminography has been developed in cooperation with general lexicography.

Lexicography of terms is the subject of these two sciences, namely, terminography and general lexicography.

Terminographical analysis and assessment of terms which are going to be included into the dictionaries allow us to find productive modes of terms, exclude outdated terms, and select the tem which is the most relevant for the specific expression.

The auther of the presented article describes and discussed the recent linguistic literature about meaning and interpretation of terminography and lexicography. The author highlights the importance of terminography as one of the most crucial directions of applied terminology.



Çapa tövsiyə edən: AMEA, Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

Terminologiya şöbəsi
Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru,professor S.Sadıqova

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru S.Quliyeva


Sima Quliyeva

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru
MÜASİR DÖVRDƏ TERMİNOLOGİYANIN İNKİŞAF XÜSUSİYYƏTLƏRİ HAQQINDA
Açar sözlər: beynəlmiləl terminlər, qloballaşma, determinləşmə, reterminləşmə, transliterasiya, transkripsiya

Ключевые слова: интернациональные термины, глобализация, детерминологизация, ретерми­нологизация, транслитерация, транскрипция

Key words: international terms, globalization, determinologization, reterminologization, transliteration, transcription
XXI əsrə keçid qloballaşma prosesinin başlanması ilə səciyyələnir. Qloballaşma ictimai-siyasi həyatın bütün sahələrinə xasdır və özünü bu sahələrdə müxtəlif şəkildə göstərir. Dövlətlərin baş verən hadisələrə reaksiyasında inteqrasiya amili getdikcə çox hiss olunmaqdadır. Belə bir cəhət, hər şeydən əvvəl, informasiyanın ötürülməsi və qəbulu prosesində məhdudiyyətlərin aradan qalxması ilə şərtlənir. Elm və texnikanın nailiyyətləri elə sürətlə bütün dünya miqyasında yayılır ki, bu və ya digər hadisənin, anlayışın şərhi, izahı və adlandırılması çox zaman eyni bir mənbəyə, eyni bir dilə söykənir. İnteqrasiya beynəlxalq miqyasda ingilis dilinin daha yüksək tərtibdə fəaliyyətinə zəmin yaradır. Ona görə də elm və texnikada yeni anlayışların adlarının ingilis dilində formalaşıb yayılması böyük vüsət almışdır. «Dünyada universal ünsiyyət vasitəsi olaraq ingilis dili çıxış edir. Bunu müasir dünyada sənədləşmədə, ədəbiyyatda, elmi forumlarda, müxtəlif formalı siyasi və iqtisadi danışıqlar prosesində görmək olar. Və əlbəttə ki, müasir dünyanı hörümçək toru kimi sarımış İnternet özünün ilkin ingilisdilli leksikası ilə də buna əyani sübutdur» (1, 138).

İnformasiyanın əsas yayılma obyekti funksiyasında da bu gün internet çıxış edir. Yeni siyasi, iqtisadi, elmi anlayışlar internet vasitəsi ilə yayılır, onların dərk olunmasına və mahiyyətinin açılmasına münasibət də birinci növbədə internetdə yayımlanır. Nəticədə dünya dillərinin terminoloji sistemlərində sürətli yaxınlaşma prosesi müşahidə edilir.

Terminoloji sistemdə xüsusi lay təşkil edən beynəlmiləl terminlərin sayının çoxalması tempi yüksəlir. Məlumdur ki, beynəlmiləl terminlər müxtəlif şəkillərdə izah olunur. Ən çox yayılmış izahlardan birinə görə, termin eyni məna və eyni səs cildində ən azı üç dildə işləndikdə beynəlmiləl termin adlanır. S.Sadıqova göstərir ki, termin beynəlmiləl səviyyəyə çatmaq üçün ən azı üç mərhələdən keçir. Həmin üç mərhələ belədir: mənbə dil→aralıq dil→reseptor dil. Beynəlmiləlləşmə üçün terminlərin aralıq dilə keçməsini vacib şərt sayan müəllif yazır: “Aralıq dil tərkibində çoxlu dillərdə danışan xalqlar olan dövlətlərdə aparıcı, rəsmi dili ifadə edən termindir. Aralıq dil özü mənbə dilin va­hid­lərini mənimsəyir və bu zaman reseptor dil rolunu yerinə yetirir, həmin ter­mini üçüncü bir dilə ötürəndən sonra aralıq dil hesab olunur və üçüncü dil reseptor dil sayılır” (2, 136).

Təbii ki, qeyd edilənlər bu gün də əsas mahiyyətinin saxlayır. Bununla yanaşı, müasir dövrdə terminlərin beynəlmiləlləşməsində yeni bir xüsusiyyət də müşahidə olunur. İngilis dili həm mənbə dil, həm də aralıq dil funksiyasını yerinə yetirməyə başlamışdır. Yəni termin ingilis dilində formalaşır və həmin dıldən də başqa dillərə keçir. Aralıq dil funksiyasını yerinə yetirən dillərin (məsələn, rus, türk, ispan və s.) təsir dairəsi sıxılmaqda davam edir.

Beynəlxalq münasibətlər sisteminə inteqrasiya rus dilindən və onun vasitəsilə dilimizə keçən terminlərin azalmasına səbəb olmuşdur. Bunun müqabilində ingilis dilindən heç bir dəyişiklik edilmədən alınıb işlədilən termin­lər çoxalır. Belə terminlərin müxtəlif dillərdə eyni şəkildə işlənməsi termino­lo­giyada beynəlmiləl terminlərin artımını şərtləndirir.

Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin mövcudluğunu sübut edən əsas amil müasir Azərbaycan dilinin lüğət tərkibində ingilis mənbəli xeyli sözün olmasıdır. Məsələn, qazon, qol, bunker, buldoq, bluminq, biznes, biznesmen, blok, blokada, beysbol, bar, banknot, banket, ballast, noutbuk (notebook), laptop, audiobuk, peycer, taymer (timer), şreder (shreyder), plotter, skayner, printer və sair. Azərbaycan-ingilis dil əlaqələrinin həm təmaslı, həm də təmassız növləri olmuşdur. Təmaslı əlaqələr daha çox müasir dövr üçün səciyyəvidir. Azərbaycan müstəqil dövlət olduğu üçün indi beynəlxalq münasibətlər sisteminin də subyektidir. Ona görə də respublikada ingilis dili beynəlxalq dil olaraq geniş istifadə edilir.

Sözalma, o cümlədən ingilis dilindən sözalmanın araşdırılması aşağıdakı səbəbləri fərqləndirməyə imkan verir: 1)sosial-iqtisadi təsisatların yeni fəaliyyət formalarının adlandırılması; məs: softmeyker (softmaker) “istehsalçıdan alınmış malların satışını təşkil edən ticarət agenti”, barter (barter) “puldan istifadə etmədən malların dəyişdirilməsi”, 2) şəxsi təşəbbüskarlıqla bağlı fəaliyyətin adlandırılması; məs: sponsorluq (sponsor) “sosial əhəmiyyətli hadisə və proseslərə qeyri-dövlət yardımı”; 3) cəmiyyətdəki kriminogen şəraitlə bağlı anlayışların adlandırılması; məs: killerlik (killer) “sifarişli qətl”, narkodiler (narkodiller) “narkotik maddələrin qeyri-leqal satışı ilə məşğul olan agent».

Qeyd etmək lazımdır ki, yeni terminlərin, o cümlədən də beynəlmiləlləşən terminlərin alınması prosesi transkripsiya və transliterasiya ilə bağlıdır . Bu zaman səs cildində və qrafem tərkibində müəyyən dəyişmələr baş verir. Bunu konkret nümunələr üzrə nəzərdən keçirək.



Forvardeyşn - Əmtənin nağd ticarəti üzrə qiymətinin əmtəənin sonradan göndərişi üzrə qiymətindən aşağı olması. Bu termin ingilis dilindən alınmışdır. Mənbə dildə forwardation kimi yazılır. Termin kimi ingilis dilində formalaşmışdır. Azərbaycan dilinə terminin birinci hissəsi (forward) transliterasiya, ikinci hissəsi (a+tion - eyşn) isə transkripsiya edilmişdir.

Kompüter. Bu termin də ingilis dilindən başqa dillərə keçmişdir. Amerikalı mühəndis C.Stibits hələ 1945-ci ildə hesablama maşınlarını iki yerə bölmüş, dörd hesab əməlini yerinə yetirən maşınları kalkulyator, hesablama prosesində aralıq nəticəni yadda saxlayan maşınları isə kompüter adlandırmışdır. İngilis computer sözü latın computo «hesablayıram» sözündəndir. XX əsrin 70-ci illərində mini elektron hesablama maşınları kompüter adlandırılmışdır.

Bloq - müasir dövrdə internetdə müəyyən məlumatın yerləşdirilməsi və başqaları ilə paylaşdırılması ilə bağlı istifadə olunan termindir. Bloq web+log birləşməsindən əmələ gəlmişdir. Sözün ilkin formasının Avstraliyada Bardi dilindən olması ehtimalı vardır. Böyük Britaniyada slenq vahidi olaraq Joe Bloggs adı ilə əlaqələndirilir. “Fərz edilən adam” mənasındadır. Amerika variantında Joe Blow uşağa və ya nökərə verilən ad olmuşdur (“a servant boy”) (3).

İstər kompüter, istərsə də bloq terminləri dünyanın, demək olar ki, əksər dillərində terminoloji mənada işlənir. Söz ümumişlək leksik qata keçərək reterminləşmişdir.

Ümumiyyətlə, verilmiş nümunələr bilavasitə müasir dövrdə dünya dillərinə keçsələr də onların müxtəlif dövrlərdə yaranması faktları təsdiqini tapır. Bu cəhət müasir terminoloji sistemlərdə dəyişmələrin terminlərin beynəlmiləlləşməsi istiqamətində getdiyini göstərir. Onu da qeyd edək ki, kompüter sözü XX əsrin sonlarında rus dilinə ordan Azərbaycan dilinə keçmişdir. Türk dilində kompüter termini əvəzinə «bilgisayar» qəbul edilsə də terminoloji sistemdə standartlaşmanın internasional termin istiqamətində getməsi aşkar hiss olunur. Beləliklə, müasir dövr terminologiyasında müşahidə edilən birinci əsas xüsusiyyətin terminlərin beynəlmiləlləşməsi və ingilis dilində istifadə olunan variant əsasında alınması sayıla bilər. S.Sadıqova göstərir ki, “beynəlxalq əlaqələrin inkişafı, dünya elminə inteqrasiya terminologiyanın zənginləşməsinə səbəb olur. Başqa ölkələrlə iqtisadi, siyasi, mədəni əlaqələrin artması yeni yaranan terminlərin dilimizin lüğət tərkibinə daxil olmasını sürətləndirmişdir. Bu cür alınmaların miqdarı son illərdə çoxalmış, ayrı-ayrı lüğətlərdə, mətbuat dilində istifadə dairəsi genişlənmişdir. Xüsusilə, informatika ilə bağlı sayt, fayl, disk, elektrofaks, teletayp terminləri artıq ümumişləklik qazanmışdır” (4, 103).

Şübhəsiz ki, termin və ümumişlək söz fərqli anlayışlardır və fərqli funksiyalara malikdir. Lakin müasir dövrdə yeni alınan terminlərin ümumişlək leksik qata keçməsi prosesində də sürətlənmə baş vermişdir. Bu ondan irəli gəlir ki, yeni yaranan terminlər informasiya mübadiləsi prosesində daha çox dil daşıyıcısının leksikonuna daxil olur. Bu prosesdə kütləvi informasiya vasitələri də mühüm rol oynayır. Hazırda internetdə alınma terminlərin həddən çox işlənməsini bir kənara qoysaq, yenə də qəzet və jurnallarda da yeni alınmaların çoxaldığını qeyd edə bilərik. Zənnimizcə, bu cəhət müasir terminologiya üçün səciyyəvi haldır.

“Hər bir elm sahəsi isə üç əsas anlayışlar sistemindən təşkil olunur: onun məzmununu təşkil edən özündə əks etdirən bir çox faktların toplusundan, onun nəticəsindən meydana çıxan təsəvvürlərdən və bu təsəvvürlərin ifadə olunduğu terminlərdən. Hər bir elmi biliklər sahəsini bu üç atribut olmadan təsəvvür etmək mümkün deyil. Bu baxımdan elmi biliklərin, ayrı-ayrı elm sahələrinin inkişafında dil təsadüfi funksiya daşımır, dil hər bir elmin struktur elementlərindən biri kimi meydana çıxır. Deməli, elmi dil vahidləri məhz terminologiya vasitəsilə elmə daxil olur» (5, 5-6). Eyni zamanda elmi dilə daxil olan yeni terminlər qloballaşma prosesində geniş yayılma arealı qazanır. Onlar qəzet və jurnallarda, internetdə işlənir. Nəticədə, bu terminlər tədricən ümumişlək leksik qata keçir. Terminologiya hazırda sürətli inkişaf edir. Bu, hər şeydən əvvəl, onunla bağlıdır ki, indi elm, elmi-texniki tərəqqi müasir cəmiyyətin hərəkətverici qüvvəsidir. Bir vaxtlar elmlərin diferensiasiyası nəticəsində yeni sahələr yaranmışdırsa, hazırda elmlərin inteqrasiyası müasir elmi istiqamətlərin açılmasına və həmin istiqamətlərin sonradan müstəqil elm kimi inkişafına daha çox təsadüf olunur.

Ötən əsrin 90-cı illərindən başlayaraq, elmlərin terminoloji sistemlərində zənginləşmə və inkişaf daha intensiv şəkil almışdır. Sahə mütəxəssisləri və müxtəlif elmlərin qovşağında yaranan yeni sahələrdə müraciət edən tədqi­qatçıların bir-birinin işlərini başa düşməsi üçün terminoloji səviyyədə heç bir çətinlik üzə çıxmır. Hər bir elmi araşdırmadakı terminoloji bazaya müəllif mövqeyi özünü aydın göstərir. Bununla belə, elm sahələrinin bəzilərində terminologiya ilə bağlı problemlər yaranmaqdadır. Tədqiqatçılar bu problemlərin ümumi dairəsinə aşağıdakıları daxil edir: 1) terminlərin nizama salınması və sistemləşdirilməsinin zəif aparılması; 2) terminlərdə çoxmənalılıq və onların şərhində fərqlilik; 3) fərdi və ya müəllif termin yaradıcılığı meylinin güclənməsi; son dövrlərdə genişlənmiş «nominasiya partlayışı» və onunla bağlı olaraq elmi kontekstdə sözlərdən, terminlərdən istifadə zamanı dəqiqliyin, eləcə də normativliyin zəifləməsi; 4) elm sahələrinin inteqrativliyinin artması; 5) termin­alma proseslərinin tənzimlənməməsi (6).

Terminologiyada inkişaf xüsusiyyətləri arasında yeni terminlərin ingilis dilində formalaşması və yaranması mühüm yer tutur. İkinci xüsusiyyət ingilis dili ilə birbaşa əlaqələrin güclənməsi, termin yaradıcılığının daha çox beynəlxalq dil zəminində getməsi ilə səciyyələnir. Ingilis dilinin aparıcı mövqeyi getdikcə güclənir. Dilin dominantlığını şərtləndirən cəhət elmi məqalələrin, məlumatların beynəlxalq dildə yazılması və yayılmasıdır. Internet xidmətindən istifadə yeni anlayış adlarını bildirən terminlərin internetdən ingilis dilindən götürülməsinə şərait yaradır.

Müasir dövrdə terminologiya ilə bağlı tədqiqatların müxtəlif aspektlərdən aparılması, terminologiya ilə ayrı-ayrı elmlər arasında qarşılıqlı əlaqələrin və qarşılıqlı təsirlərin güclənməsi meyli artır. Hazırda reterminləşmə və determinləşmə lüğətlərdə eyni sözlərin və ya terminlərin olmasını gerçəkləşdirir. Şübhəsiz ki, terminlərin işlədilməsində müşahidə olunan artımın səbəblərini dəqiqləşdirmək, reterminləşmə və determinləşmənin hansı sahələrdə daha çox getməsi istiqamətində tədqiqatlar terminoloji sistemlərin inkişaf xüsusiyyətlərinin başqa aspektlərini açmaq üçün xüsusi əhəmiyyəti ilə seçilir.

Müasir dövr terminologiyasının inkişaf xüsusiyyətlərindən biri də sahə terminologiyalarından bəzilərinin daha sürətlə irəli getməsi ilə bağlıdır. Bu cəhətdən informasiya texnologiyaları sahəsi ön mövqeyə keçməsini qeyd etmək lazım gəlir. Dövrün ortaya atdığı davamlı inkişaf konsepsiyası ekologiya, demoqrafiya, təbabət, kosmos və kosmosdan istifadə məsələlərinə də birgə yanaşmanın formalaşmasına zəmin yaratmışdır. Qlobal layihələrin həllinə dövrün öncül tədqiqatçıları hansı ölkədən, hansı millətdən asılı olmayaraq cəlb edilir. Birgə elmi konfransların sayı artır, formatı isə dəyişir. Bu isə yeni terminlər yaradıcılığının ortaqlaşdırılmasının əhəmiyyətini də artırır. Yeri gəlmişkən onu da qeyd etmək lazımdır ki, hazırda türk dillərinin terminologiyasının ortaqlaşdırılması məsələsi qoyulur və bu işdə ayrı-ayrı ölkələrin qabaqcıl tədqiqatçıları iştirak edir. S.Sadıqova yazır: “Hazırda ən aktual problem ortaq türk dilinin yaradılmasıdır. Ortaq türk dilinin yaradılmasını bu dillərin fonetik, leksik, qrammatik yaxınlığı ilə bağlamaq lazımdır. … Türk dilləri üçün ortaq terminlərin yaradılması əsasən dillərin daxili imkanları ilə bağlıdır, burada ayrı-ayrı türk dillərində işlənən terminlərdən istifadə etməklə türk dilləri üçün ortaq terminlərin sayı artır. Türk dillərində ortaq terminlərin yaranma prinsipləri müəyyənləşdirilərkən iki mənbə əsas götürülməlidir: 1) ümumtürk bazası; 2) beynəlxalq baza” (7, 111). Göründüyü kimi, müasir dövr terminoloji sistemləri üçün səciyyəvi olan ortaqlaşdırmada beynəlxalq bazanın rolu xüsusi mahiyyət daşıyır. Fikrimizcə, türk dillərinin beynəlxalq terminoloji bazasının eyni fonetik, leksik-qrammatik zəmində formalaşdırmaq zəruri məsələ sayıla bilər. Bu istiqamətdə tədqiqat yolu ilə türk dillərinin terminoloji sistemlərinin xüsusiyyətlərini aydınlaşdırmaq, yeni inkişaf meyillərindən çıxış edərək ortaq beynəlxalq bazanı yaratmaq lazım gələcəkdir.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə