Terminologiya məSƏLƏLƏRİ №1



Yüklə 1.54 Mb.
səhifə2/15
tarix22.02.2016
ölçüsü1.54 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15

Ədəbiyyat

  1. Azərbaycan dilinin orfoqrafiya lüğəti. Bakı,2013

  2. Ağamusa Axundov. Seçilmiş əsərləri, II cild. -iyyət şəkilçili alınma sözlər, Bakı, 2000, səh. 313-335.

  3. Mirzə Fətəli Axundzadə. Əsərləri, II cild, Bakı, «Elm», 1961.

  4. Cəlil Məmmədquluzadə. Əsərləri, 4 cilddə, II-IV cildlər (tərtib, müqəddimə və izahlar İ.Həbibbəyli). B., «Öndər», 2004.

  5. Məhəmmədağa Şahtaxtlı. Seçilmiş əsərləri (tərtib və müqəddimə İ.Həbibbəyli). B., «Çaşıoğlu», 2007



Академик Иса Хабиббейли

Новый взгляд на написание слов, имеющих окончание -ийят в Азербайджанском литературно языке

Р е з ю м е

В статье снова рассматривается написание слов, имеющих окончание -ийят в Азербайджанском литературном языке. В ходе исследования выясняется, что в написании слов, имеющих окончание –ийят фонетический принцип должен приниматься за основу. Поэтому в статье отмечается целесообразность перехода из двух –й на одну -й согласно нормам произношения, и соблюдая фонетические правила в написании слов такого типа. И с этим определяется, что новые необходимые правила орфографии и орфоэпии должны содействовать на всесторонние развития Азер­бай­джанского языка в обстановке тесного общения и диалога с миром и стоять на страже родного языка.


Academician Isa Habibbeyli

A new opinion at the writing of words with the ending -iyyat in Azerbaijani literary language

S u m m a r y

The article examines the writing, or spelling of words with the end -iyyat in the Azerbaijani literary language. In the study, it appears that in the writing of words ending with -iyyat phonetic principle should be taken as a basis. Therefore, the article points out the advisability of the transition from the two -yinto one -y according to the rules of pronunciation, and following the phonetics of the writing of words of this kind. And it is determined that the required new rules of writingand the pronunciation should contribute to the all-round development of Azerbaijani language in an atmosphere of close communication and dialogue with the world and stand on guard of our native language.


Çapa tövsiyə edən: AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu

Rəyçilər: akademik T.Hacıyev

filologiya elmləri doktoru,professor S.Sadıqova

Sayalı Sadıqova

AMEA Nəsimi adına Dilçilik İnstitutu,

filologiya elmləri doktoru, professor

sayalisadigova@yahoo.com.

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ TERMİNOLOGİYANIN

STANDARTLAŞDIRMA PROSESİ

Açar sözlər: təkmənalılıq, standart, unifikasiya, əsas məna, törəmə məna.

Ключевые слова: моносемия, стандарт, унификация, значение основное, значение производное.

Key words: monocemic, standart, unifikasia, fundamental meaning, derivation meaning.
Dilçilikdə standartlaşdırma standartların hazırlanmasını, tə­yin edil­məsini və təsdiqini nəzərdə tutan prosesdir. Terminologiyada isə bu prosesi həyata keçirmək məqsədilə standart termin üçün tələb olu­nan normaları müəy­yənləşdirmək, standartlaşdırılan oby­ekt və elementlərin nümu­nə­lərini, etalonlarını hazır­la­maq lazım gəlir. Terminolo­gi­yanın standartlaşdırılması prosesində sahə, sahələrarası termino­lo­ji sistem üçün vahid norma standartlarının müəyyənləşdirilməsi əhatə edilir. Bir qayda olaraq, sahə, sahələrarası və buna oxşar tam və unifikasiya olunmuş terminlər stan­dart­laşdırılır.

Standartlaşdırma zamanı hər bir terminin əsas əla­mət­lərini nəzərə al­maq­la müəyyən definisiya əsasında təyininin zəruriliyi, terminin anlayışı digər anlayışlardan fərqləndirən meyarlar əsasında adlan­dırıl­ma­sı, definisiyanın sahə anlayışlarının ierarxik yerləşmə xüsusiyyə­ti­ni poz­ma­dan veril­məsi vacibdir. Terminoloji sistemin tam nizama salınması üçün onun son mər­hələ­də standartlaşdırılması zəruridir. Terminlərin standart­­laş­­dırıl­ma­sı on­ların hər birinin bir formasının normativ sə­viy­yədə qəbul edil­mə­si­ni əha­tə edir. Standartlaşdırma ma­hiy­yət etibarı ilə termino­loji sistemə aid əvvəl­lər görülmüş işlərin son pilləsi, tədqiqat­çı­la­rın göstərdiyi kimi “qanun­­verici” aktdır. Əsas prinsipial fərq də özünü burada göstərir. De­mək, uni­fi­kasiya prosesində terminlərin əmələ gəlməsi,yaranması prin­sip­lərinin vahid qaydaya salınması, termin­lə­rin məntiqi cəhətdən anlayışı təyin etməsi, dəqiq defini­siyalarının təyini, definitiv təriflərinin şərtləri, on­ların (terminlərin) müx­təlif variantları­nın işlənmə xüsusiyyətlərinin müə­y­­yən­­ləş­diril­mə­si­ nə­zərdə tutulursa, standartlaş­dır­ma ter­minoloji vahi­din bir an­la­yışa uyğunluğunu və həmin va­ri­antın rəsmi sənədlərdə isti­fa­­­də olun­ması məcburiy­yə­tini şərtləndirir. Termini normativ səviy­yə­də qəbul et­mək terminlərin standartını yaradıb təs­diq etməkdir. Standart­laş­­dırma tək­cə normativ terminlərə şamil edil­mir, həm də definitiv tipli termin­ləri də əhatə edir. Şərhi, tərifi kafi və zəruri olan termin­lər də vahid forma­ya, nizama salınmalı, yəni standart­laş­dırıl­ma­lıdır. Standart­laş­dırıl­ma müəy­yən normalar üzrə aparılır. Ümu­miyyətlə, hər bir dövlətdə stan­dart­ların hazır­lanması üçün müəyyən qanunlar qəbul olunur. Standartın for­ması və quruluşu standartlar haqqında qanunda müəyyənləşdirilir. Ter­min­lərin stan­dart­laşdırılması bu qanun əsasında aparılır.Terminə qoyulan tələblər olduğu kimi, standart termin də müəyyən tələb­­lərə cavab verməlidir. Bu tələblər terminə qoyulan tələblərin hamı­sı­nı özündə birləşdirir və stan­dart­laşdırılması zamanı terminin linqvistik düz­gün­­lüyü tələbində tam ifadəsini tapır. Terminin linqvistik düzgünlüyü üçün aşa­ğı­dakı krite­ri­yalar təklif olunur, anlaşıqlıq; xüsusiləşmə;də­qiq­­lik;bir­mənalılıq;vahidlik;sistemdaxili rabi­təlilik;yuva təşkiletmə xüsusiy­yəti; lakoniklik.Terminin anlaşıqlıq xüsusiyyəti onun ifadə etdiyi terminoloji məna­nı hansı dərəcədə bildirməsindən ası­lıdır.

Xüsusiləşmə terminin sahəyə aidliyi və məna-növ mü­na­­si­bətlərini bildirməsinə görə təyin edilməlidir. Mə­sələn, funksiya, tənlik, kvadrat, coxhədli, inteqral, differen­sial, tö­rəmə və s. riyaziyyat terminləridir. Bun­lar­da xüsusiləşmə sahəyə aidlikdə özünü göstərir. Başqa sahə ter­min­lə­rin­də də xüsusiləşmə eyni qaydada təyin olunur. Standart terminin tex­ni­ki dəqiqliyi onun predmet kate­qo­riyasına aidliyi və texnoloyi prosesi düz­gün ifadə etməsi ilə əlaqələndirilməlidir. Məsələn, “ölüm tərəzi­si” ter­mini anlayışı dəqiq ifadə etmir və texniki dəqiqlik şərtini pozur. Ad tərə­zi­nin formasına, onun qolları ara­sın­dakı rabitəyə əsa­sən verilmişdir. Ter­minə sistemlilik xasdır. Termin anlayışın başqa an­layışlarla əlaqəsini ifa­də etməlidir. Məsələn, nominal kə­miyyət, nominal güc, nominal tezlik ter­min-söz birləş­mə­lə­rinin birinci tərəfinə görə sistem təşkil edir. Alçaq tezlik, yüksək tezlik, aralıq tezlik, nominal tezlik kimi termin-söz birləşmələrində sistem­lilik ikinci komponentə görədir. Siste­mlilik terminin baş­qa kom­po­nen­t­ləri əsasında da özünü gös­tərə bilər. Məsələn, qastrit, doudentit, apen­di­sit, bronxit və s. Bu terminlərdə «-it» şəkilçisi sistem səciyyəsi daşıyır.

Terminlərdə sistemliliklə, onların terminoloji yuva təş­kil etmək cəhət­­ləri arasında müəyyən oxşarlıq vardır. Stan­dartlaş­dı­rılan termin ifadə etdiyi anlayışa yaxın anla­yışların adları ilə bir cərgəyə daxil olması müs­­bət xüsusiyyət sayılır. Məsələn, əmtəə dövriyyəsi, əmtəə krediti, əm­tə­ə məh­sulu, əmtəə nişanı. Sahə terminologiyasının stan­dartlaşdırılması zama­nı bə­zən bir sıra əlamətlər nəzərə alınmalıdır. Ölçü, kə­miyyət, xas­sə əlamət­lərinin əsas götü­rül­məsi ilə adlandırılan terminlər də müəyyən çox­luğu yaradır.

Anlayışlar seçilmiş kateqoriyalar və onların yarım­qrup­ları arasında təyin olunur. Standartlaşdırılma prosesində termin-anlayışlar bu kateqo­ri­ya­lara əsas­lanaraq seçilir, fərq­ləndirilir. Kateqoriyalar arasında fərq­lər müəyyən­ləş­dirilir.Terminlərin standartlaşdırılması prosesində elmi prin­sip­lər hazırlanmalıdır. Standart­laş­dırmanın əsasında vahid təs­nifat prinsi­pi­nin dur­ması üçün birinci növbədə ter­mi­no­logiyanın, terminlərin müəy­yən əlamətlərə görə təsnifatı mə­sələləri dəqiqləş­dirilməli, müvafiq kateqo­ri­ya­ya daxil­ olan vahidləri təyin etmək məqsədilə əsas əlamətlər seçil­mə­lidir. Anla­yışları fərqləndirən əlamətlər isə elə seçilməli­dir ki, stan­dart təsdiq edildikdən sonra yaranan termin­lər də həmin əlamət­lə­rə görə sis­te­mə daxil ola bilsin. Standart ter­min linq­vistik tələblərə cavab verməklə ya­na­şı, mən­tiqi məsələlərin həlli üçün də yararlı olmalıdır.

Standartların hazırlanması normativ sənədlərin tər­tibi və təsdiqi mərhə­lələrini əhatə edir. Standartlaş­dırma təkcə termi­nin düzgün variantı­nın seçilməsi ilə məhdudlaşmır. Ter­minin qeyri-standart variant­ları­nın qeydə alınması, onun əsas dillərə tərcümələrinin tapıl­ması, simvolik işarəsi, hərfi işarəsi də normativ sə­nəd­də əksini tapmalıdır. Bütün bunlar isə, terminolo­giyanın nizama salınması və unifikasiyası pro­sesində əldə olun­muş materialların standartlaşdırma zamanı geniş şəkildə istifadə edilməsini göstərir.

Tərif terminoloji anlayışa verilməlidir. Bu, məntiqi bir prosesdir. Tərif termin-anlayışın məzmununu təyin edir. Anlayışın xüsusiyyətləri çox­­­dur. Anlayış müxtəlif əlamətlər əsasında təyin edilir. Buna görə də termi­no­loji praktikada bir-birindən fərqli görünən tərif növlərindən isti­fa­də olunur: klassik tərif; tam tərif; qeyri-aşkar tərif; genetik tərif; analitik tə­rif; sintaktik tərif; semantik tərif; natamam tərif.

Adi terminlərin nizama salınması və standartlaş­dı­rıl­ması prosesində anlayı­şı bildirən müxtəlif səs qabığına malik olan əsas termin qəbul edi­lir, digər variant və dubletlər stan­dartdan kənara çıxarılır.

Definitiv terminlərin standartlaşdırılması verilən inter­preta­siyaların dil qanun­auyğunluğuna əsaslanır. Stan­dart­laşdırma prosesində tərifi müəy­yən­ləş­­dirilmiş, dəqiq­ləş­diril­miş terminlər tapılır və işlədilir. Vahid normaya salma iki pillədə həyata keçirilir: bütün definitiv terminlər tam şə­kildə sistemləşdirilir; definitiv terminoloji vahid sis­temin dəqiq mənti­qi-əşyavi modeli üzrə hazırlanır. Nizama­salın­ma zamanı definitiv termi­nin kafi və zəruri əlamətinin mə­nim­sənilmə, yadda saxlama dərəcə­si­nə diqqət yetirmək la­zım gəlir. İşlənmə dərəcəsi yüksək olan definitiv ter­min­­lər və onların tərifi standartlara uyğun gəlir. Bu zaman həmin termin qəbul edilərək mənimsənilir.

Anlayışlara verilən təriflər predmet və proses kateqo­riyasına aid ola bi­lir. Yəni terminlər predmet və proses kate­qoriyalarına aid olan anlayış­ları ifadə edir. Bu anlayışların diferensial əlamətləri adlandırılan anlayı­şın meydana çıx­masına qədər və adlandırma prosesində mövcud olan fərq­lən­dirici əlamətlərdir. Məsələn, “anafora” termininin dif­fe­­rensiasi­ya­sı, daha doğrusu, təyini - tərifi aşağıdakı kimidir: Anafora -üslub fiqur­ların­dan biri: şeirdə misraların, nəsrdə isə cümlələrin başında eyni söz və ifa­də­lərin, yaxud eyni sintaktik quruluşun təkrarı yolu ilə yaranan bədii ifadə tərzi. Əsas hissələrinin materiallarına görə diferensiasiya olunan anaforanın növlərini ifadə edən terminoloji vahidlərin se­mantikası açılır və növü ayıran əlamət konkret olaraq gös­tərilir. Məsələn, fonetik ana­fo­ra-bir-birilə həmahəng olan səslərin yaratdığı anafora. Leksik anafora-söz­lərin yaratdığı anafora. Sintaktik anafora-cümlələrin və mət­nin yaratdığı anafora (Ədəbiyyatşünaslıq terminləri lüğəti. Tərtib edəni: Ə.Mirəhmədov, “Maarif” nəşriyyatı, Bakı, 1978, s.10,11).

Standartlaşdırılma prosesində terminin definisiyasının dəqiqliyi və tam­­lığı dəqiqləşdirilməlidir. Terminoloji lüğət­lərdə standartlaşma məqsə­di ilə lüğət məqalələrində defini­siyanın dəqiqliyi və tamlığı xüsusi önəm daşı­yır. Yuxarıda deyildiyi kimi anlayışların təyin edilməsi definisiyaya qoyu­­lan tələblərlə birbaşa əlaqədardır. Sahə terminolo­gi­ya­sının standart­laş­­masının birinci pilləsində təyin edilən definisi­ya­lar uyğun terminoloji vahi­­də aid olan lüğət məqaləsində yer­ləşdirilir. Bu zaman lüğətin hazır­lan­­ması prosesində söz­lüylə daxil olan, amma anlayışlar siyahısında özü­nə yer et­məyən terminoloji vahidlərin definisiyasını müəyyən et­mək məsə­­ləsi qarşıya çıxır və bu problem anlayışın təyini ilə eyni ölçüdə həl­li­ni tapa bilir. Göründüyü kimi, burada definisiya-terminin və anlayışın deyinisiyası meydana çıxır və bunlar üçün analoji hal onların üst-üstə düşməsidir.

Definitiv terminlərdə definisiya və tərif, əlbəttə, müx­təlif anlayışlar kimi çıxış edir. Tərif definisiyanın bir növü kimi özünü göstərir. Tərif mahiy­yət etibarilə anlayışı daha dəqiq və daha lakonik şəkildə izah və şərh edir. Ona görə də müvafiq terminoloji lüğətlərdə terminin tərifindən istifadə olunmalıdır. Standartlaşdırılma prosesində lüğətin təyinatı elə ol­malı­dır ki, definisi­yadan sonra əlavə şərh, izah verilsin. Hə­min izah və şərh­lər termi­no­loji vahidin düzgün dərk edil­məsi istiqamətində aparıl­ma­lı­dır.

Bu prosesdə aydın olur ki, terminologiyada tam şəkildə təyin olunmamış və birmənalı definisiyası olmayan anlayışlar da mövcuddur. Bu anlayışlar əlavə izahlarla müəy­yənləşir. Termin haqqında definisiya müəy­yən­ləşdirən tədqi­qatçıların da burada obyektiv və subyektiv fikirləri ortaya çıxır. Məsələn, “söz” definitiv termini barədə aşağıdakı defi­nisiyalar bir-birindən bəzi cəhətlərinə görə fərqlənir: 1) cüm­lənin mini­mal təşkiledici vahidi (Şerba, Blumfild); 2) mi­ni­mal sintaktik vahid (Bodu­en de Kurtene, Meye, Sepir); 3)mənalı minimal nitq vahidi (Reformatski, Yelmslev); 4) fonetik, qrammatik və semantik əlamətləri özündə bir­ləşdirən dil vahidi (Ovsyanikov-Kulikovskiy, Meye, Büler, Vi­noqradov); 5) gerçəklik elementi ifadə edən vahid (Vinoqradov, Doro­şev­ski, Qalkina-Fedoruk); 6) nitqin müstəqil və tam elementi. Tədqiqat­çı­ların hər biri “söz”ün definisiyasına müxtəlif istiqamətdən yanaşmışlar. Daha doğrusu, “söz”ün definitiv termini müxtəlif anlayışları doğurmuş, təriflər bir-birindən bir çox hallarda formal cəhətdən fərq­lən­miş­dir. Lüğət məqa­ləsində bu tipli əlavə şərhlər verilsə də, əsas defi­nisi­ya daha ətraflı arealda qəbul edilmiş tərifdə öz əksini tap­malıdır. Əks təqdir­də, tərtib olunmuş lüğətdə definisi­yanın dəqiqliyi və tamlığı qoyu­lan şərtləri ödəyə bil­mir. Buna görə də terminlərdə aşağıdakı cəhətlər nəzərə alınmalıdır: Dil mənası anlayışın mənası ilə üst-üstə düşür. Bu, o de­məkdir ki, qeyri-dil obyektinin zəruri və kafi əlamətləri ter­minin semantik quruluşunda bilavasitə əks edilir. Stan­dart­laşdırma terminoloji siste­min optimallaş­ma­sı formasını alır, yəni anla­yışın kafi və zəruri əlamət­lərinin terminin seman­tik quru­luşunda formalaşdırılmasını təmin edir. Bu halda ter­minə tərif vermək tələb edilmir. 2. Dil mənası yox­­dur. Anlayışın tərifdə ifadə olu­nan zəruri və kafi əlamətləri var. Be­lə­lə­rinə simvol rolunu oynayan alın­ma terminlər daxildir. 3.Anlayış mənası yox­dur. 4.Anlayış mənası dil məna­sı ilə üst-üstə düşür (2,16). Anlayışın də­qiq defi­nisiyası lüğət maddəsinə daxil ediləcək məlumatlardan biri kimi mühüm və zəruridir. Bu sahə terminologiyasının nizama salınması üçün olduqca vacibdir.

Standart terminlərdə müəyyən əlamətlərin leksik-qram­matik göstərici­lərinin forma oxşarlığı əhəmiyyətlidir. Əla­mətin növün­dən asılı olaraq bu göstəricilər dəyişə bilər. Bu­rada anlayışın hansı kateqoriyaya aidliyi də müəy­yən rol oynayır. Məsələn, əşya kateqoriyasına aid anla­yışlar, bir qay­­da olaraq, isimlərlə adlandırılır. İlkin, yaxud baza anla-yış­ları­nın adları əsasən sadə isimlərlə bildirilir: açar, kvadrat,tənlik, beton, xətt, nöqtə, kök­, mufta, ma­la, mərmər, yük və s. nümunə kimi verilmiş ter­min­­lər ya real gerçəklikdə möv­cud olub müəyyən sahədə işlə­di­lən pred­metləri, ya da sahə daxilində qəbul edilmiş anlayış­ları (səs,hərf, şəkilçi (dilçi), xətt, kök, (riyaz), yük (fizika) və s. bildirir. Hər bir ter­min özündə müəyyən terminoloji mənanı daşı­yır. İlkin, yaxud baza anlayışları əsasında və ya onların iştirakı ilə for­mala­şan yeni terminlərin də öz mənaları olur. Hər bir ele­mentar məna müəyyən əlaməti ifadə edir. Anlayışın adlan­dırılması zamanı əlamətlər və ona uyğun mənalar nəzərə alınır. Tərkibin­də­ki elemen­tar terminoloji mənaları birdən, yəni ar­tıq mə­lum olan terminləri adlandırma həmin mənaları yaradan əla­mətlərin xüsusiy­yət­lərini aydınlaşdırmağı tələb edir və bu cəhət stan­dart­laşdırma prose­sində daha qabarıq şəkildə özü­nü gös­tərir. Bu xüsusiyyətlər tezauru­sun hazır­lanması prose­sindən əvvəl müvafiq sahə termi­no­logiyasının niza­ma sa­lın­ması işinin yerinə yetirilməsini tələb­ edir. Ona görə də tezau­ru­sun qurulması müəyyən mənada unifi­ka­siyanın apa­rılması ilə üst-üstə düşür. Tezaurusun tər­tibində iki cəhət özü­nü göstərir: 1) tezaurus təsviri lüğət funksiyasını yerinə yetirir və hər hansı terminin iştirak etdiyi sözforma və söz bir­ləş­mələrinin hamısının qeydə alınmasını, dubletlərin veril­mə­sini təmin edir; 2)tezaurusda terminlərin tək­lif olunan əsas variant­ları arasında sərt ierarxik müna­sibətlər yaradılır. Tezaurusun ikinci xüsu­siy­­yəti, yəni tək­lif edilən termini və onun başqa terminlərlə ie­rar­xik müna­sibət­lərinin qeyd edil­məsi unifi­ka­siya nöq­teyi-nəzərindən əhəmiy­yətli­dir. Bi­rinci cəhət isə termino­lo­giyanın nizama salınması üçün fun­da­mental baza rolu­nu oynayacaq materialın toplanmasına şərait yaradır. Bu prosesdə anlayışı diferensiallaşdıran kafi və zə­ruri əlamətlər elə üzə çıxarıl­malıdır ki, standart modellər təs­diq edildikdən sonra əmələ gələn terminoloji vahidlər də hə­min əlamətlərə əsasən sistemi əhatə edə bilsin.

Dublet olan terminlərin standart­laş­dı­rıl­ması zamanı hansı terminin standart kimi seçildiyi əsas­lan­dırılır. Standart terminlə yanaşı, onun qeyri-standart variantları qeyd olunur: termin və onun sıra nömrəsi; termi­nin hərfi və simvolik işarəsi; terminin tərifi; terminin qeyri-standart variantları; izahedici sxem, qrafik, formul; beynəlxalq dillərdə qarşılığı.

Terminin sıra nömrəsi standart nömrəsidir. Hər bir ter­minin öz nömrəsi olmalıdır. Standart­laş­dır­ma zamanı an­layışların ierarxik sistemi əsas götü­rülür. Əlif­ba sırası ilə düzülüşdə bu ierarxiya pozulur. Başqa sözlə de­sək, məsələn, dil­çilik terminlərinin standartlaş­dırılmasına hərf, yax­ud səs, yaxud dil terminlərindən biri ilə başlamaq mümkündür. Yu­xa­rı­­da hərf termini ilə başlanmış standart siyahısı veril­mişdir. Belə olduq­da hərf termininin standart nömrəsi bir olacaqdır. Dil­çi­lik terminlərinin əlifba siyahısı isə, abre­viatur ter­mini ilə başlanır. Deməli, standart sənə­dində ter­min­lərin əlifba siyahısındakı nömrələrin ardıcıl dü­zülü­şü nəzərə alınmır. Terminlərin başqa dil üzrə əlif­ba siya­hısında da oxşar bu əlamə­t­lər nəzərə alınır. Məsələn, hərf termini ingilis dilində (letter) l; rus dilində b (bukva) ilə baş­lanır. Aydındır ki, rus və ingilis dilin­dəki əlifba siyahıla­rın­da bu terminin yeri müxtəlif olacaqdır. Buna baxmayaraq, həmin siyahı­ların hər birində terminin qarşısındakı standart nömrəsi eynidir.

Terminin tərifinin standart sənədində verilməsi məc­bu­ridir. Terminin əsas xarici dillərdəki qarşılığı­nın verilməsi məcburi sayılmasa da, əhəmiyyətinə görə seçilən məlu­mat­lardan biridir. Əsas xarici dillərin dai­rəsi standart­laş­dırma komis­siyasının, yaxud sahə üzrə ekspert qrupu­nun təklifləri əsasında müəyyənləşdiril­məlidir.Standartların qeyd olunmasının ən sadə forması tərkibində terminin stan­dart nömrəsi, ter­min, terminin tərifi və terminin qeyri-standart variantları haqqında məlu­mat­­lar ve­rilən siyahıdır.Əgər standart cədvəlində qeyd sütunu olarsa, göstəri­lən məlumat tərif qrafasında deyil, qeyd sütununda yazıl­ma­lı­dır.Bundan sonra standartın tipi qeyd olunur. Məsələn, Dövlət stan­dar­tı, Respublika stan­dartı, Beynəlxalq standart.

Dublet terminlər bir-birindən nöqtə vergüllə ayırılır. Axı­rıncı termindən sonra iki nöqtə qoyulur və bundan sonra an­­layışın tərifi verilir. Standart sənədində terminin qəbul edil­miş beynəlxalq standartı, beynəlxalq dillərdəki adı ve­rilir.Son mərhələdə terminoloji sistemin kodifikasiyası, baş­qa sözlə de­sək vahid normativ lüğət kimi formalaşdı­rıl­ması həyata keçirilir. Bu za­man terminlərin işlədilməsi ilə bağlı iki məcburilik dərə­cə­si gerçək­ləş­di­ri­­lir.

Standartın birinci layihəsinin hazırlanması zamanı stan­­dartlaşdırılan terminologiyanın nizama salınması üzrə əsas işlər görülür. Nizamasalma işləri aşağıdakıları əhatə edir: terminologiyanın nizama salınacağı sahənin predmet dəqiqləşdirilir; anlayışlar müəyyənləşdirilir; termin və təriflər top­lanı­lır; anlayışlar sistemləşdirilir; anlayışlar təsnif edilir; standartın bölmələrinin quruluşu təyin olunur; terminlərin bölmələrdə yerləşdirilməsi müəyyənləş­dirilir; termin və təriflərin təhlili aparılır; termin və təriflər qiymətləndirilir; termin və təriflər seçilir.

Anlayışların müəyyənləşdirilməsi və seçilməsi mü­va­fiq elm sahəsinin sərhədlərinin dəqiqləşdirilməsi, həm­çinin bu sahə üçün spesifik xüsusiy­yət daşıyan anlayışların ayrıl­ması ilə paralel həyata keçirilir. Terminlərin seçilməsi za­manı müxtəlif nöqteyi-nəzərlə bağlı bütün termin­lər qeydə alınır. Terminlərin seçilməsi ilə eyni zamanda anlayışların tərif­­ləri müəyyənləşdirilir. Bu zaman terminlərin təsviri, xa­rak­­teristikası, təsni­fi, illüstrasiyası ilə bağlı materiallar da top­­lanıb qeydə alınır və işlənir. Hər bir termin mən­bələrin nömrələri, səhifəsi və abzası qeyd olunur. Termin si­nonimlər ayrıca qeydə alınır. Çoxmənalı terminlər onların mə­nalarının sayı qədər qeydə alınır. Termin karto­tekalara qrup­laşdırılır. Dublet terminlərin qeydiyyatı zamanı daha çox işləklik qaza­nan terminə istinad olunur. Terminin çoxmənalılığı və ayrı-ayrı mənalarının qeydiyyatına istinad edi­lir. Terminlərin tər­kib elementlərinə görə qruplaşdırılması za­manı dayaq sözdən istifadə olunur. Termin söz birləş­mə­lərində dayaq söz əsas götürülür. Bu sözün bir qayda olaraq isim olması nəzərə alı­nır. Bütün toplanmış terminlər əlifba siyahısı üzrə düzülür. Toplanmış terminlər iki qrupa ayrırlar. Birinci qrupa hazırla­nacaq standartın terminlər sis­temini təş­kil edən, standart­laşdırılan terminologiya üçün spesi­fik­liyə malik olan ter­min­lər daxil edilir. İkinci qrupu başqa ter­mi­noloji sistemə da­xil olan lakin standartlaşdırma pro­se­sində, təhlil və qiy­mətlən­dirmədə istifadə edilən, stan­dart si­ya­hısına daxil edilməyən terminlər təşkil edir.

Terminologiyanın standartlaşdırılması prosesində anlayış­ların sistemləş­dirilməsi xüsusi yer tutur. Anlayışların sistemləşdirməsində aşa­ğı­­dakı şərtlər müəyyənləşdirilir: -tədqiqatın predmetini ziddiyyətsiz və tam təsvir edən anlayışların toplusunu; -bu anlayışlar sisteminin başqa anlayışlar sistemi ilə qarşılıqlı əlaqəsini; -tərifin elmi əsaslandırılmış şəkildə qurulması, stan­dartlaşdırılan terminin qiymətləndirilməsi; -hər bir anlayışın sistemdəki yerini və onun başqa an­layışlarla qarşılıqlı əlaqəsini; -standartlaşdırılan terminologiyanın çatışmazlığını (sino­­nimlik, polisemi­ya, ümumi qəbul edilmiş anlayışın yoxlu­ğu, eyni terminin müxtəlif şəkil­də izahı və s.)

Anlayışların sistemləşdirilməsi zamanı anlayışın əsas aşağıdakı ümumi kateqoriyaları fərqləndirilir:1)predmetlər kateoqriyası; bura maşınlar, qurğular, materiallar, kimyəvi birləşmələr, alətlər və s. daxil olur. 2)Proseslər kateqoriyası; bu kate­qo­riyaya daxil olan anlayışlar təbii proseslərlə, fəaliyyətlə, hə­rəkətlə, yerdəyişmə və s. ilə bağlı anlayışlar daxil olur. 3) xassə kateqoriyası; Pred­metlərin xassələrini ifadə edən anlayışları əhatə edir. Məsələn,bərklik, plastiklik, suyadavamlılıq və s.; 4) kəmiyyət kateqoriyası: məsələn, güc, sürət, müqavimət, tu­­tum və s. Anlayışın kateqoriyasını müəyyənləş­di­rər­kən onun müxtəlif kateqoriyalara aid edilə biləcəyi nəzərə alınır.

Toplanmış terminlər onların ifadə etdikləri anlayışlar arasında aşkara çıxarılmış əlaqələrə uyğun şəkildə sözlükdə yerləşdirilir. Bu zaman standartın bölməsi nəzərə alınır. Böl­mə daxilində terminlər anlayışlar sistemini əks etdirən prin­siplər üzrə yerləşir. Düzülüş “ümumidən-xüsusiyə”, tə­yin edəndən-təyin edilənə sırası ilə gedir. Dublet ter­min­lər eyni nömrə ilə qeyd olunurlar. Çoxmənalı terminlər onun ifadə etdiyi anlayışların sayı qədər sözlüyə daxil edilir. Bu zaman terminin yeri onun ifadə etdiyi anlayışla başqa anla­yışlar ara­sındakı əlaqə əsasında müəyyənləşir.

Standartın son layihəsinə bir anlayışa verilən iki tərifin, eləcə də bir anlayışı ifadə edən iki standart terminin daxil edilməsi yolverilməzdir. Standart layihəsində dublet termin­lərin istifadə edilməsinə yol verilir.Tərif anlayışı fərqləndirməyə, axtarmağa və müəyyən etməyə im­kan verən məntiqi üsuldur. Bu zaman tərifin formalaşdığı,yarandığı sahə həmişə nəzərə alınır. Tərif həm də məntiqi pro­sesin nəticəsi olub, standartda qeydə alınır. Bu zaman definisiya ter­minindən istifadə olunur. Definisiyada təyin olunan define­en­dum (Dfd), təyin etmə vasitəsi definiens (Dfn) adlanır. Anlayışın tərifini qurmaq üçün həmin anlayışın sistemə daxil olan anlayışlarla münasibətini təyin etmək lazımdır. Tərif müvafiq terminin standartlaşdırılan termin kimi seçil­məsi və təhlili üçün ilkin əsasdır. Terminoloji standartlarda istifadə olunan əsas tərif növü aşkar tərifdir.

Terminologiyanın standartdlaşdırılmasının metodoloji əsası nizamasalmanın sistem prinsipidir. Bu prinsip terminoloji sistemin hər bir elementinin – termininin, eləcə də bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan terminoloji sistemlərin hər birinin təhlil və qimətləndirilməsini nəzərdə tutur.Deməli, ter­min üçün iki iş­lənmə sahəsini fərqləndirmək mümkündür. “Ter­minolo­giya iki sahədə (elmi dil çərçivəsində, konkret janr forma­larını real­laşdırılan mətnlərdə) müşahidə olunur: qeydə­alınma sahəsi (leksikoqrafik janrlar: xüsusi lüğət­lər, təklif olu­nan terminlər torlusu, terminoloji stan­dartlar) və istifadə sahəsi (xüsusi ədəbiyyat: məqalələr, monoqrafiyalar, bəzi hallarda elmi-kütləvi ədəbiyyat (3,15).Terminlərin standartlaşdırılması zamanı terminlərin qey­­dəalınma sahəsi ilə işlənmə sahələri bir-birindən fərq­ləndirilir. Lüğətlərdə terminlərə qoyulan tələblərə ciddi fikir verilməlidir. Əslində, izahlı lüğətlərə terminlərə qoyulan tə­ləb­lərə cavab verməyən terminlər daxil edilmir.

Standartda terminin müəyyənləşdirilməsi üçün aşa­ğıdakı kriteri­ya­lar­­­dan istifadə olunur: 1) definisiya kri­te­ri­yası; 2) kon­sep­tual tamlıq kri­te­ri­yası; 3) məlumat krite­riyası; 4) sta­tistik kri­teriya; 5) məntiqi teorem­lər kri­te­riyası; 6) dis­tribu­tivlik kri­teriyası.Elmi-texniki terminolo­gi­yanın stan­­dartlaş­dırılmasının əsas məqsədi bütün sənəd növlərində ədə­biyyatda bir­mənalı və birqiymətli başa düşülən termi­nolo­giyanın eləcə də Azər­bay­can dilində beynəlxalq stan­­dart­ların identik yerli standartlarının yaradıl­ma­sı­na im­kan verir, elmi-texniki informasiyanın mübadilə­sində qarşılıqlı anlaş­manı təmin edir.Standartların hazırlanmasında mü­ba­hısəyə səbəb olan məsələlərdən biri də terminlərin bəzən definitiv tərifinin olmamasıdır. Belə ki, termin anla­yışın adı­nı bildirir. Hər bir anlayış isə müəyyən defini­si­ya­ya və ya tərifə malik olmalıdır. Tərif definisiyadan daha də­qiqdir. Tərif ter­mi­ni birmənalı təyin edir. Lakin butun terminləri tərif əsasında yarat­maq olmur. Buradan belə nə­ticə hasil olur ki, termin üçün definisiyanın varlığı zəruridir.



Yüklə 1.54 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin