Terminologiya məSƏLƏLƏRİ №1




Yüklə 1.54 Mb.
səhifə10/15
tarix22.02.2016
ölçüsü1.54 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

- th. İngilis dilinin sözyaradıcılığı sistemində qeyri- məhsuldar olan şəkilçi sifət köklərinə artırılaraq keyfiyyət adlarını ifadə edən terminlər yaradır: width (en), strength (güc, qüvvə), depth (dərinlik); length (uzunluq); growth (inkişaf);

İngilis dilində olan sözdüzəldici şəkilçilərin köməyi ilə yaranan inşaat terminləri əsasən feillərdən, daha sonra isə adlardan düzələn terminoloji leksikadır. Müxtəlif semantikalı feillər sözdüzəldici şəkilçilər qəbul edərək inşaat, tikinti ilə bağlı yeni- yeni məfhumların formalaşmasında iştirak edir. İngilis dilində morfoloji üsulla termin yaradıcılığında işlənən sözdüzəldici şəkilçilər fəallıq baxımından eyni deyildir.-er, -ing şəkilçilərinin köməyi ilə bir çox inşaat, tikinti ilə bağlı terminlər yaradıldığı halda, digər şəkilçilər bu sahədə passivlik nümayiş etdirir. Azərbaycan dilinə belə terminlə sadə, düzəltmə və bəzən də mürəkkəb sözlər kimi tərcümə olunur.


Ədəbiyyat

  1. Cəfərov S. Müasir Azərbaycan dili. Leksika. Bakı- “Maarif” nəşriyyatı- 1982.

  2. Arnold I. V. The English Word. Moscow- “Visshaya schola”- 1986.

  3. Hajiyeva A., Najafli E. Contrastive lexicology. s.63. Baku- “Science and Education”-2010.

  4. Qazıyeva S. Q. İngilis və Azərbaycan dillərində neft terminlərinin linqvistik təhlili, onların formalaşmasında tərcümənin rolu. Avtoreferat. Bakı- 2006.

  5. Hüseynzadə J. A. İqtisadiyyat terminlərinin linqvistik təhlili. (Azərbaycan və ingilis dillərinin materialları əsasında) Avtoreferat. Bakı- 2011.

  6. Heydərov R. Dillərin inkişafında dil əlaqələrinin rolu. Bakı- “Elm və təhsil”- 2013.

  7. Sadıqova S. Azərbaycan ədəbi dilində termin yaradıcılığı prosesi. Bakı- “Elm” nəşriyyatı- 2010.

  8. Смирницкий А. И. Лексикология английского языка. Москва-

издательство «Литературы на иностранных языках»-1956.

9. Abdulrahimova K. A Guide to English Word-Study. Baku-“Science and

Education”-2013.

10.Sadıqova S. Azərbaycan dilinin terminologiyası. Bakı- “Elm” nəşriyyatı-

2011.

11.Rəhimov R. İnşaat işlərinə dair ingiliscə- Azərbaycanca lüğət.Bakı-



“Elm”- 2000.

12.Англо- русский политехнический словарь. Под редакцией А.Е.

Чернухина. Москва-«Русский язык»-1976.

13.Мюллер В. К. Англо- русский словарь. Москва-«Русский язык»-

1985.

Gasimova S.

The Formation of the Construction Terms with the Morphological Way in the English Language and their Equivalents in the Azerbaijani Language

Summary

This article deals with the formation of the construction terms with the morphological way in the English langugae and their equivalents in the Azerbaijani language. Despite the analitic structure of the English language a number of construction terms are formed with the help of morphological way. Here is shown the derivational suffixes which form new construction terms from verbs, nouns and adjectives. The suffixes differ one- another from their productivity.


Касимова С.

Формирование строительных терминов с морфологическим путем в английском языке и их эквивалентами на азербайджанском языке

Резюме

В этой статье рассматриваются формирование строительных терминов с морфологическим путем в английском языке и их эквивалентами на азербайджанском языке. Несмотря на аналитическую структуру английского языка многие строительные термины сформированы с помощью морфологического пути. Здесь показаны словообразовательные суффиксы, которые формируют новые строительные термины из глаголов, существительных и прилагательных. Суффиксы отличаются друг от друга - по методу их формирования.



Çapa tövsiyə edən: Azərbaycan Memarlıq və İnşaat Universiteti
Rəyçilər: filologiya üzrə fəlsəfə doktoru M.Əsədova

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru T.Xəlilova


Гусейнзаде Вафа

МГУ им. М.В.Ломоносова
ТЕРМИНЫ СВОЙСТВА В ПАРЕМИЯХ

(на материале русского и азербайджанского языка)


Key words: proverbs, sayings, terms of marriage relationship, mother-in-law, father-in-law, daughter-in-law, son-in-law, sister-in-law, brother-in-law

Açar sözləri: atalar sözləri, zərbi-məsəllər, nigah terminləri, qaynana, qaynata, gəlin, kürəkən, baldız, yeznə

Ключевые слова: пословицы, поговорки, термины брачного родства, свекровь(тёща), тесть(свёкор), невестка, зять, золовка, зять.
В настоящее время внимание филологов привлекают особенности интеракции языка и культуры. Наиболее испытанным объектом лингвокультурологии становятся культурно маркированные языковые единицы: паремии и фразеологизмы. Г.В. Токарев правильно объясняет это « кажущейся поверхностью культурной семантики в составе фразеологизма, паремии, метафоры, проявляющейся в очевидной образности данных единиц. Безусловно, образ становится своеобразной скрепой языка и культуры. Именно через него культура входит в пространство языка, с другой стороны, образ – это своеобразное окно, через которое можно изучать культуру» (4,4).

Пословицы и поговорки, по праву считающиеся «зеркалом нации», играют особую роль в создании языковой картины мира. Они тесно связаны с фоно­выми знаниями носителей языка, с практическим опытом личности, культурно-историческими традициями народа, говорящего на данном языке. Своим содержанием пословицы и поговорки направлены на характеристику человека и его деятельности. Основным признаком языковой картины мира, создаваемой пословицами и поговорками, является ее антропоцентричность. Как верно отмечает Э.Ч.Йонаш, «Картина (модель) мира, как основа жизнедеятельности человека, формируется в процессе социализации и представляет собой систему знаний, образов и представлений о мире; она определяет жизненные принципы людей и их ценностные ориентации, задает нормы поведения… Языковая карти­на мира понимается как определенный способ восприятия и отражения дейст­вительности, единая система взглядов, коллективная философия, обязательная для всех носителей языка и отраженная при помощи языковых средств» [2, 83].

Концепты о менталитете народа отражаются в его пословицах, поговорках. Базовое стереотипное ядро знаний, или когнитивная база народа, образуется из индивидуальных концепторов как из некоторых их частей, в разной мере присвоенная всеми членами лингвокультурного сообщества. Концептосферы русского и азербайджанского менталитетов, отраженные в пословицах и по­говорках, можно считать индивидуальными концептосферами. Профессор И.Га­ми­дов, говоря о глубокой философии пословиц и поговорок, характеризует их следующим образом: «Пословицы и поговорки как малые художественные формы своим значением и могуществом мысли равны художественному произведению, где конкретная картина мира предстает в своей обобщенно-философ­ской интерпретации» [1, 371]. Поэтому исследование пословиц и поговорок в каком бы то ни было аспекте представляет большой лингвокультурологический интерес.

Объектом исследования настоящей статьи являются русские и азербайджанские пословицы и поговорки, в состав которых входят термины свойства, т.е. брачного родства.

Известно, что термины родства находятся в тесной зависимости от общественного уклада жизни того или иного народа. Терминология родства относится к наиболее архаическим пластам лексики. Названия, отражающие родственные отношения, бесспорно, входят в основной словарный фонд каждого языка, в том числе и русского и азербайджанского языков. Д.Н.Шме­лев, говоря о терминах родства в славянских языках, отмечает, что «значительная часть общеславянского фонда лексики имеет соответствия и в других индоевропейских языках, что указывает на её существование в ещё более древний период, в эпоху родоплеменного строя. Многие слова, связанные с обозначением родственных отношений (так называемые «термины родства» и «термины свойства»), восходят к периоду индоевропейского языка, что подтверждается наличием общих корней у этих (как и ряда других) слов в языках, которые относятся к индоевропейской группе» [5, 236].

Как показали наши наблюдения, и в русском, и в азербайджанской языке есть значительное количество пословиц и поговорок, в состав которых входят термины родства – как кровного, так и брачного.

Рассмотрим конкретные примеры русских и азербайджанских пословиц и поговорок, в состав которых входят термины брачного родства: свекровь, свёкр, тёща, тесть – qaynata, qaynana; золовка – baldız; деверь – yeznə; шурин – qayın; зять – kürəkən; невестка / сноха – gəlin.

в русском языке:

1. свекровь

Блудливая свекровь и невестке не верит; Долгозубую свекровь надо маменькой звать; Свекровь кошку бьёт, а невестке наветки даёт; Кому свекровь – свекровушка, а кому и свекровища; Свекровь злится, что невестка веселится; От свекровушкиной ласки слезами захлебнешься; У лихой свекрови и сзади глаза; Чужая сторонка без ветра сушит, свекровь – матушка без петли мучит; Журлива, что свекровь; Сноха во двор, а свекровь за стол; Недолго невестка протянет, если свекровь ее хвалит; Добрая свекровь – вторая мать для невесты; Свекровь – всем кровь; Удивительное явление, когда меж невесткой и свекровью разумение; Свекор – гроза, а свекровь выест глаза; Богородица Покров – дай мне смирную свекровь; Свекровь на печи, что собака на цепи; Свекор батюшка – застоюшка, свекровь матушка – заборонушка; Злится на свекровь, а бьёт собаку; Когда умерла свекровь, я сразу стала хозяйкой на женской половине; Люб, что свекровин кулак; Пнуть собаку в бок, разозлившись на свекровь; Помнит свекровь свою молодость и снохе не верит; Сноха свекрови – битая полоса; Хата чужая что свекровь лихая; Чужая изба – словно злая свекровь; Это свекровина гроза; Свекровь дочку бранит – невестке науку даёт; Свекровь снохе говорила: невестушка, полно молото, отдохни – потолки.

Как видно, в русских пословицах и поговорках содержится негативная оценка свекрови, ее отношения к невестке. В пословицах и поговорках с компонентом свекровь фигурируют и другие термины родства: свекор, сноха / невестка, дочка.

2. свекор

В лихом свекре правды нет; Первая зазнобушка – свёкор да свекровушка, другая зазнобушка – деверь да золовушка; Батюшкой назвать не хочется, свекром назвать – рассердится; Не женись для тещи, не выдавай для свекра; Сношенка у свекра – госпоженка; Свекор – гроза, а свекровь выест глаза; Свекор батюшка – застоюшка, свекровь матушка – заборонушка.

Как видно, пословиц с компонентом свекор меньше, чем с компонентом свекровь.

3. теща:

Зятнин брат теще сват; У тещи для зятя и ступа доит; Зять да сват у тещи первые гости; У тещи карманы тощи; У хорошей тещи зять не будет тощим; У тещи – света все для зятя припето; Смолоду меня теща зятем звала, а взрастя дочь за иного отдала; Думала теща – пятерым не съесть, а зять – то сел да за присест съел; Зять говорит с тещей до вечера, а послушать нечего; Став тещей, нужно знать, что не любит зять; Жена для совета, теща для привета, а нет милей родной матушки; Один дуб – это дуб, сто дубов – это роща, один черт – это черт, сто чертей – это теща; В прощеный день зять у тещи гостит; Был у тещи, да рад утекши; Не жалей тещина добра – колупай масло шилом; Теща пышна, а против зятя не вышла; Как у тещи зять в гостях – за семь верст заезжают, как у свояка свояк в гостях – за семь верст объезжают; Поев пироги – тещу в кукаки; Не жени сына на теще, не отдавай дочери за свекра; Теща зятя ублажает не для зятя – собаки, а для родного дитяти; Теща зятю голову маслит; Теща ласкова, печет блины маслены.

Как видно из примеров, во многих пословицах с компонентом тёща фигурирует и компонент зять.

4. тесть

Тесть как ни вертись, а за зятька поплатись; Тесть за затя рубль давал, а после давал и полтора, чтобы свели со двора; Бедному зятю и тесть не рад; У тестя в руках не приданое; Что мне тесть, коли нечего есть; Зять любит взять, тесть любит честь, а шурин глаза щурит; Сынок – свой горбок; зятек – по­купной щеголек, теща хлопочет, тесть кропочет; Выпивши пиво – да тестя в рыло.



5. зять

Для тёщи – света для зятя приспето; Зятёк едет – на похмелье зовет; У тещи – света для зятя приспех; Не для зятя – собаки, для милого дитяти; Ныне зять подмаз съел, а завтра и всю сковороду; Ни в сыворотке сметаны, ни в зяте племени; С сыном бранись – на печь ложись, с зятем бранись – за скобу берись; У наших зятей много затей; Бери зятя в дом, неси Бога вон! Зять в дом – иконы вон; Прими зятя в дом, а сам убирайся вон; Нет черта в доме – прими зятя; Не зять бы был, не чертом бы / не собакой слыл; Не зять бы был, кабы на сырной тёщу не навестил; Бедному зятю и тесть не рад; Зять по дочке помилеет, а сын по невестке опостылеет; Зять мил по дочери, а сын постыл по невестке; Зять любит взять; Зять да шурин – черт их судит; Зятнин брат тёще сват; Зять на двор – пирог на стол; Не будь дочери, не бывал бы у зятя; Пожалуйста зятёк, съешь пирожок.



6. невестка / сноха

Все в семье спят, а невестке молоть велят; Где много невесток, там борщ пересоленный; Грома много – небо сухое, невесток много – никто обед не готовит; Кошку бьют, а невестки наветки дают / а невестка гляди да казнись; Невестке в отместку; Пусть бы невестка и дура, только бы огонь пораньше дула; Смалчивай, невестка, – сарафан куплю; Села, невестка, прясть, берегите, деверья, глаз; Мы не в лиху сноху: что Бог подаст, то и людям; Сношенка у свекра госпоженка; Не в большую сноху; Дочка, тебе говорю, а ты, невестка, слушай; Сноха во двор, а свекровь за стол; Сноха свекрови – битая полоса; Говорят про кошку, а изветки дают сношке.

Слова невестка и сноха является синонимами, однако в пословицах и поговорках, как видно из вышерассмотренных примеров, в основном употребляется слово невестка.

7. шурин – (брат жены)

Шурин по зяте не наследник; Зять да шурин – чёрт их судит; Тесть любит честь, зять любит взять, а шурин глаза щурит; Шуринов племенник как зятю родня.

Пословиц и поговорок с компонентом шурин очень мало.

8 деверь – (брат мужа)

Деверь невестке обычный друг; Деверья впереди, что борзые кобели; Села невестка прясть, берегите, деверья, глаз; Нет нужды невестке, что деверь не ел: хоть ешь, хоть сохни, хоть так издохни; Деверья говорят: нам неткаху ведут, золовки говорят: нам непряху ведут; Свекровь хлопотница, золовка смутьянка, деверь насмешник; Лучше сорок деверей, чем одна золовка; Первая зазнобушка – свёкор да свекровушка, вторая зазнобушка – деверь да золовушка.



9. золовка

Золовка – зловка; Золовка – колотовка; Золовка – мутовка; Золовки - колотовки, побей головки; Золовка – змеиная / гадючья головка; Золовка хитра на уловки; Свёкор – драчлив, свекровь – ворчлива, деверья – журливы, золовки мутливы; Каковы золовки, таковы и невестки; Золовка хуже свекрови; Золо­вушкины речи репьем стоят; Лучше деверя четыре, чем одна золовушка.

Как видно, в русских пословицах и поговорках с терминами брачного родства в основном содержится негативная характеристика отношений между свекровью и невесткой, тёщей и зятем, золовкой и невесткой. Наибольшее ко­личество пословиц и поговорок с компонентами: свекровь, тёща, зять, невестка. С компонентами свёкор, тесть, шурин, деверь, золовка пословиц и поговорок значительно меньше.

В азербайджанском языке

1. Qaynana

Qayınana, məgər gəlin olmamısan?!; Qayınanalı gəlinin dilinin altında fənd (qənd) gərək; Qayınanan səni istəyir; Ata evində – ögey ana, ər evində - qayınana.



2. Gəlin

Gəlin anasına həm ağlar, həm də «gedirəm» deyər; Gəlin gəlin olmaz, düşdüyü yer gəlin olar; Gəlin gərdəkdə, uşaq bələkdə tərbiyə olunar; Gəlin ocağa çəkər; Gəlin oynaya bilməyəndə deyər: yerim dardır; Gəlinliyim, qızlığım - darayı tuman dizliyim; Qızım, sənə deyirəm, gəlinim, sən eşit; Ördək qaz olmaz, gəlin (qaynanaya) qız olmaz.



3. Kürəkən

Kürəkən imam kimi gələr, sonra yezidə dönər.



4. Baldız.

Baldız – çuvaldız: hərdən gələr, sancar gedər.

Как видно, в азербайджанском языке пословиц и поговорок с терминами брачного родства значительно меньше, чем в русском языке. В русском языке в пословицах и поговорках встречаются все термины брачного родства, в азер­байджанском же языке только qaynana, gəlin, kürəkən, baldız. Кроме того, в русском языке есть также пословицы и поговорки со словами сват и сватья (в азер­байджанском языке - qudalar), свояки (в азербайджанском языке – ba­canaqlar): Свояки до дележа братья; И сват свату друг, да не вдруг; Поколе пьем вместе, так и сваты, а напились – и разошлись; Попрекает свояк свояку: кто первый задумал жениться; Два свояка, а промеж их собака; Сват не сват, был бы добрый человек; Сват, не сват, а в горох не лезь / а денежки не родня!; Сватьев – не оберешься, свояков – не отберешься, а женского кумовства до Москвы не перевешаешь; Свояк свояку подарил мертвую собаку: что же, свояк, собака твоя не лает? – Оттого, свояк, что тебя крепко знает; У свата по свате не болит голова; Родные сваты, пока сватаются; Сват не брат; Любит сваток, как приданого угол; Бедный сват – незваный гость: что застанет, то и съест; Для богатого свата настежь дом; Сват с правдой не ездит.

Как видно из вышерассмотренных примеров, основу содержания пословиц и поговорок составляет объективная природа отношения человека к миру. Объективность смысла пословиц и поговорок выражена в становлении некогда субъективного, индивидуального выражения социальным, общепринятым мерилом оценки той или иной картины действительности. Философская сила пословиц и поговорок – в их способности обобщать, кон­цеп­туализировать конкретные факты, явления повседневной картины действитель­ности, и их изучение представляет большой интерес со многих точек зрения.



Литературы


  1. Гамидов И.Г. Философия грамматики афоризмов и пословиц. Баку, 2001.

  2. Йонаш Э.Ч. Когнитивное пространство русского менталитета как компонент межкультурной коммуникации //Вестник Современный русский язык: функционирование и проблема преподавания. – Будапешт, 2009, №23.

  3. Пермяков Г.Л. Основы структурной паремиологии. М., 1988.

  4. Токарев Г.В. Человек: стереотипы русской лингвокультуры. Тула «С-Принт», 2013.

  5. Шмелев Д.Н. Современный русский язык. Лексика. М., 1977.

  6. Əlizadə Z. Azərbaycan atalar sözlərinin həyatı. Bakı, 1985.

  7. Xalqımızın deyimləri və duyumları (tərtib edəni: M.İ.Həkimov). Bakı, 1986.

  8. Xəlilov B. Müasir Azərbaycan dilinin leksikologiyası. Bakı, 2008.

  9. Зимин В.И., Спирин А.С. Пословицы и поговорки русского народа. Большой толковый словарь. Изд. 2-ое. Москва, Ростов-на-Дону, 2005.

  10. Azərbaycanca-Rusca, Rusca-Azərbaycanca atalar sözləri və zərbi-məsəllər lüğəti (tərtib edənlər: İ.Həmidov, B.Axundov, L.Həmidova). Bakı, 2009.


Hüseynzadə V.R.

Paremiyalarda nikah terminləri (rus və Azərbaycan dillərinin materialı əsasında)
XÜLASƏ
Məqalədə rus və Azərbaycan atalar sözlərinin və zərbi-məsəllərin tərkibində olan nigah terminləri qruplaşdırılır və şərh olunur (qayınana, qayınata, gəlin, kürəkən, baldız, yeznə, kürəkən, quda). Rus atalar sözlərində və zərbi-məsəllərdə ən çox işlənən terminlər qaynana, kürəkən və gəlindir. Azərbaycan dilində tərkibində nigah terminləri olan atalar sözləri və zərbi-məsəllər rus dilinə nisbətən azlıq təşkil edir.

Huseynzade V.R.

Paremiya with the terms of marriage relationship (on the material of the Russian and Azerbaijanian languages)
SUMMARY
The article deals with the terms of marriage relationship in Russian and Azerbaijanian proverbs and sayings. Such terms as mother – in-law, father-in-law, daughter-in-law, son-in-law, sister-in-law, brother-in-law are grouped and analyzed.

The most used terms in Russian proverbs and sayings are mother-in-law, son-in-law and daughter-in-law. It is emphasized that there are more such proverbs and sayings in the Russian language than in the Azerbaijanian language.


Çapa tövsiyə edən: M.V.Lomonosov adına Moskva Dövlət

Universitetinin Bakı filialının filologiya fakültəsi
Rəyçilər: filologiya elmləri doktoru, professor V.V.Krasnıx

filologiya elmləri namizədi,dosent, İ.V.Rujiskiy

Ülviyyə İmanova Gəncə Dövlət Universiteti

ulviyaimanova@mail.ru

AZƏRBAYCAN DİLİNDƏ PARALEL HİBRİDLƏR

Açar sözlər: hibrid, şifahi nitq, yazılı dil,dillərin təsiri, qlobal informasiya
Ключевые слова: гибрид, устная речь, письменный язык, влияние языков, глобальная информация

Key words: hybrid, oral speech, written language, language influence, globa linformation



Hibrid termini öz mənşəyinə görə latın dilinə məxsusdur. Hibrid sözünün lüğəti mənası mələz, qatışıq (iki müxtəlif cinsli növün və ya sortun cütləşdirilməsindən əmələ gələn) anlayışını bildirir (1.,s.127). Daha çox bioloji sahədə işlədilən hibrid terminlərindən dilçilikdə də istifadə edilir. Dilçilikdə hibrid termini çarpazlaşmış, müvafiq linqvistik anlayışları ifadə etmək üçün işlədilir. Belə ki, lüğət tərkibi, sintaktik və morfoloji quruluşu mənşəcə müxtəlif dillərə aid olan hər hansı dil hibrid dil adlandırılır. Məsələn, uzundraz (Azərbaycan-fars), çöl-biyaban (Azərbaycan-fars),yığcam(Azərbaycan-ərəb) və s.sözlər quruluşca hibrid tərkiblidir. Dildə hibrid sözlərdən başqa hibrid bağlayıcıların olduğu da nəzərdən qaçmır. Dildə o sözlər hibrid bağlayıcı adlandırılır ki, onlar bağlayıcı funksiyasından əlavə başqa mənaları da bildirirlər. Məsələn,”Gərək öldür, gərək qoy, hökm hökmün, rəy rəyindir” (Füzuli) cümləsində gərək bağlayıcı olduğu kimi, həm də ədat yerində işlənir.(gərək verməyəydim). Dildə bundan başqa hibrid adlar da mövcuddur. Belə adlarda iki dilin leksik morfoloji vahidlərindən istifadə olunur: İsmayılov, Zəkizadə, Muğanlinski, Zərxanım, Ağamir, Cəfərabad və s. (2.,s 328).

Hibrid sözlərə demək olar ki, bütün dillərdə rast gəlmək mümkündür. Hibridləşmə o dillərdə baş verir ki, onlar bu və ya digər sosial, siyasi, iqtisadi, mədəni və s. fəaliyyət sahələrində olduqlarına görə biri digəri ilə təmasda olsun. Bu hibridləşmənin əsas və başlıca təməlidir. Bundan əlavə hibridləşmə dillərin birbaşa əlaqəsi olmadan başqa bir dilin təsiri ilə də baş verə bilər. Elə bir dilin ki, onun digər dillərin dövründə hegemon qüvvəsi olsun. Belə hallar xüsusən geniş fəaliyyət mühiti olan dillərin ikidillilik və çoxdillilik şəraitindəki təsiri nəticəsində baş verir. Hibridləşmənin üçüncü bir istiqaməti də vardır ki, bu da birbaşa dünyada baş verən qloballaşmanın təsiri ilə bağlıdır. Qloballaşma heç bir sərhəd tanımır, bütün sədləri sərbəst şəkildə aşıb keçir, ictimai, siyasi, iqtisadi, mədəni ənənələrini asanlıqla başqa xalqlara və onların dillərinə ötürə bilir.


Burada söz alan dillərin qaydası odur ki, onların lüğət tərkibi beynəlxalq informasiya məkanında fəal işlənən sözlərlə zənginləşir.Sözalan dillərdə itki elədir ki, yeni anlayışları ifadə etmək üçün onun daxili potensialı zəifləyir, özünə daxildən söz yaratmaq əvəzinə onu başqa dillərdən almalı olur. Məsələn, Azərbaycan dilində ərəb və fars mənşəli şan-şöhrət, nüfuz sözü işlədildiyi halda bir də qloballaşmanın təsiri ilə dilə reputasiya sözü daxil olur. Doğrudur, bu sözün əvəzinə dilimizdə dəyər sözünü də işlətmək olardı. Ancaq reputasiya sözü öz mühitinə görə beynəlxalq informasiya məkanına daxildir. Bunun kimi məsələn, qloballaşma şəraitində Azərbaycan dilinə daxil olmuş represiya, kompramat, portal, deportasiya, depressiya, market, marketinq, sillabus, konsensius, delimitasiya, transfer, terminal və s. Leksik-terminoloji vahidlər vardır ki, beynəlxalq informasiya mühitində belə sözlərə yad münasibətlə yanaşmaq mümkün deyildir.

Azərbaycan dilində hibridlərin mövcudluğunu yazılı mənbələrdən öyrənmək olar. Doğrudur, hələlik yazılı mənbələrimizin tarixini XII əsrdən əvvələ aparıb çıxarmaq olmur. İş onda deyil ki, həmin vaxtdan əvvəlki dövrə aid yazılı mənbələrin üzdə olmadığı üçün belə mənbələrin mövcudluğu inkar edilsin. Əlbəttə, olmuşdur. Ancaq ölkədəki ictimai- siyasi hadisələr keçmiş dövrün mənbələrinin sonrakı nəsillərə çatdırılmasına əngəl yaratmışdır. Lakin, əlbəttə, zaman yetişəcək, itmiş mənəvi sərvətlər üzə çıxacaqdır. Necə ki, Nizami Gəncəvi Qahirədəki Xədiviyyə kitabxanasında (Dövlət kitabxanası) saxlanan “Divan” ı aşkar edilmişdir(3,s.64).


“Divan”dakı poetik nümunələrin dili Nizaminin fars dili ilə müqayisədə bir qədər qəliz olsa da, bunu dövr üçün məqbul saymaq mümkündür. Çünki Nizami dövründə ərəb-fars təsiri güclü idi və Azərbaycan dili öz varlığını yazılı dildən daha çox şifahi dildə saxlamalı olmuşdur. Ona görə Azərbaycan dili barədə bu dilin lokanikliyi və poetik vüsəti barədə daha çox danışıq dilini əks etdirən nümunələrə müraciət etmək lazım gəlir. Bu cəhətdən ilk yazılı abidələrimizdən biri kimi “Kitabi-Dədə Qorqud”un dili tədqiqatçılara daha çox material verə biləcək mənbədir. Dastanın dili isə öz milliliyini mühafizə edən əsl xalq dili nümunəsidir. Dastan yazıya alındığı dövrdə, əlbəttə ki, onun dilinə ərəb və fars sözlərinin keçidi istisna deyildir. Ona görə də Kitabi –Dədə Qorqudun dilində belə sözlərinin iştirakı ilə formalaşmış hibridlərin işlədilməsi də təəccüblü görünmür. Ancaq ərəb-fars təsirindən əvvəlki mərhələdə də dastan dililndə başqa türk dilləri ilə paralel işlədilən hibrid elementlərinə təsadüf etmək mümkündür. Məsələn, demək- aytmaq, çöl-yazı, qat-yan, sağ-əsən kimi paralellər buna nümünə ola bilər. Sonrakı mərhlədə Azərbaycan dili sözləri ilə ərəb-fars dillərinə məxsus elementlərinin paralel işlədilməsi müşahidə edilir. Ərəb və fars elementlərinin Azərbaycan dili sözləri ilə paralel işlədilərək hibrid törətməsi dastanların yazıya köçürüldüyü dövrün məhsuludur. Odur ki, ərəb və fars sözlərinin Azərbaycan dili sözləri ilə paralel işlədilməsi heç bir təəccüb doğurmur. Həm yazılı və həm də şifahi dildə möhkəmlənmış ərəb və fars mənşəli elementlər “Kitab-i Dədə Qorqud”un dilində artıq özünə münbit bir işləklik şəraiti yarada bilmişdi. Belə ki, məsələn, dastanların dilində ərəb-Azərbaycan qarışıqlı işlənən Allah-tanrı, tanrı-taala, ağırlamaq-əzizləmək, qul-xəlayiq, ayaq-suravi, uçmaq-behişt, Azərbaycan-fars qarşılıqılı yazı-yaban(çöl), yaxşı-xub, çəni-savaş, pir-qoca kimi hibridlər dillərin, əlbəttə ki, qarşılıqlı əlaqəsinin yox, bir dilin digər dillərə təsiri nəticəsində formalaşmışdır.

Tədqiqatçı M.İsmayılova yazır ki “Azərbaycan dilinin əski dövründə türk mənşəli sözlər ərəb və fars mənşəli sözlərin təsirinə qismən məruz qalır və onların paralel işlənməsi faktları müşahidə olunmağa başlayır. Mətnlərdə eyni mənalı sözlər bir birini əvəz etməyə başlayır. Bu dastanların dilində ərəb fars sözləri ilə paralel işlənməyə aid nümunələr azlıq təşkil etmir”(4.,s.52).

Ə. Dəmirçizadə bu tipli paralellərin “Kitab-i Dədə Qorqud”da işlədilməsi ilə əlaqədar belə bir mülahizə söyləyir ki, dastanların yazıya alındığı dövrdə ərəb fars sözləri yenicə alınmış sözlər olmuşdur. Buna görə həmin vaxtlar hələ “Allah”, “cənnət, “behişt ” kimi sözlər anlaşılmaz olmuşdur. Bu səbəbdən də yəqin ki, mənaları anlaşıqlı olması üçün Azərbaycan dilindəki “tanrı”, “uçmaq” kimi sözlərlə bərabər işlənmiş və ancaq sonralar belə alınma sözlər qalib gəlmiş, mənimsənilmiş, dilin öz sözləri isə sıradan çıxmışdır, arxaizləşmişdir.” (5., s. 134)

Ərəb və fars sözlərinin Azərbaycan dili sözləri ilə paralelliyini Ə.Dəmirçizadə dil təmasları kimi xarakterizə edir: “Dədə Qorqud dastanları məhz Azərbaycan dili ilə ərəb-fars dillərinin ilk təmasda olma dövründə tam halda formalaşmış və güman ki, ilk dəfə bu dövrdə yazıya köçürülmüşdür. Elə buna görə də həmin dillərin ünsürlərinin Azərbaycan dilinə yenicə qarışması prosesinin ilk nümunələri bu abidənin dilində öz əksini tapmışdır.” (5., s. 134, 135).

Paralel hibridlər barədə Azərbaycan dilçiliyində xüsusi tədqiqat aparılmasa da, qoşa (təkrar) sözlər barədə bəhs edilərkən bu məsələyə də müəyyən dərəcədə toxunulmuşdur.

Qoşa sözlərlə bağlı tədqiqat aparan K. Ramazanov nədənsə paralel hibridləri sinonim komponentlər əsasında formalaşan vahidlər kimi təqdim edir və bunlara aid çöl-səhra, ot-ələf, bəzək-zinət,güc-taqət, sevgi-məhəbbət, el-aləm, sorğu-sual, yazı-yaban, yaz-bahar, tay-bərabər kimi nümunələri misal gətirir.(6.,s.24)



Görünür, tədqiqatçı bu tərkiblərdəki sözlərdən birinin ayrılıqda digərindən fərqli mətni məna daşıya bildiyinə istinad edir.Halbuki belə sözləri bir- birinə yaxınlaşdıran xüsusiyyət, məhz eyni mənalılıqdan ibarət olmuşdur. Məsələ bundadır ki, tərkibi təşkil edən sözlərin hər biri Azərbaycan dilində müstəqil işlənə bilir. Onların yanaşı işlənməsi ilə eyni anlayışı bir daha qabarıqlaşdırır və intensivləşdirir. Necə ki, dildə eyni sözlərin təkrarı dildə mənanın intensivləşdirilməsinə təminat verən tez- tez, iti-iti, yavaş-yavaş, yeyin-yeyin və s. düzələ bilir. Yəni, paralel və ya qoşa sözlər kimi formalamış dil vahidlərinin başlıca funksiyası mənanın intensivləşdirilməsindən ibarətdir. İstər komponentləri ana dilinə məxsus olan,istərsə də başqa dil elementləri ilə ifadə edilən paralel vahidlərdə semantik funksiya məna intensivləşməsinə xidmət edir. Məsələ bundadır ki, anadilli paralellərdəki eyni tərəflərin işlədilməsində bərabərhüquqluluq vardır. Yalnız bəzi tərkiblərdəki köhnəlmiş tərəflər ənənə üzrə işlənir və burada məna intensivliyi əsas əlamət kimi mühafizə olunur. Məsələn, yarlı-yaraşıqlı,boylu-buxunlu, xırım-xırda, az-maz, ara-bərə sözlərində olduğu kimi.Etimoloji təhlil aparılsa bu tərkiblərin hər iki komponentinin eyni məna daşıyan elementlərdən törəndiyi aydınlaşar. Tərkib hissələri müxtəlif dil elementlərindən ibarət olan hibridlərdə də tərkiblərin eyni mənalı sözlər bazasında formalaşdığı müəyyən edilir. Ancaq burada da tərkibləri təşkil edən sözlərin bəziləri məna müstəqilliyi baxımından bir-birindən fərqlənir. Belə ki, tərkiblərin bəzilərində sözlərin məna müstəqilliyi saxlanılır, bəziləri isə işləkliyi intensiv olmadığı üçün onun mənası birbaşa tərkib daxilində aydınlaşır. Çünki hər iki tərkib bir məna üzərində cəmləşdiyindən məna müstəqilliyi aydın olmayan tərəfin mənası digər tərkibin semantik mühitində anlaşılır. Azərbaycan dilində belə hibridlərin tərəflərindən birini daha çox ərəb fars mənşəli sözlər təşkil edir. Hibridlərin tərkibində ərəb-fars mənşəli sözlərin üstünlüyü onunla bağlıdır ki, Azərbaycan dili ta VII əsrdən XX əsrin əvvəlinə kimi ərəb və fars dilləri ilə təmasda olmuşdur. Bu təmas nəticəsində Azərbaycan dilinə çoxlu sözlər keçə bilmişdir. Paralel hibrid sözlərin müəyyən qisminin tərkibində rus-Avropa mənşəli sözlərə də rast gəlmək olur. Lakin, bu cür hibridlər sayca azdır.Bununla belə qloballaşma mərhəlsində Avropa mənşəli və beynəlmiləl xarakterli sözlərin paralel hibridlərdə işlənə biləcəyini də istisna saymaq olmaz.
Azərbaycan dilində işlənən ərəb-fars və Azərbaycan mənşəli hibridləri aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə