Sosiologiya elm kiMİ Sosiologiyanın predmeti və tədqiqat sahəsi




Yüklə 1.14 Mb.
səhifə9/15
tarix23.02.2016
ölçüsü1.14 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15
11.2. Müşahidə proqramı

Müşahidə proqramının tərtib edilməsi kifayət qədər mürəkkəb və çox zəhmət tələb edən işdir. Proqramı hazırlayarkən alınacaq informasiyanın keyfiyyətinə həlledici təsir göstərən aşağıdakı şərtlərə riayət etmək lazımdır:

— müşahidə obyektinin onun təşkil olunduğu elementlərə bölünməsi məntiqi, obyektin əsl təbiətinə müvafiq olmalı və hissələrdən tamın yenidən yaradılmasına, bərpasına imkan verməlidir;

— bölünmə tədqiqatçının alınmış məlumatların təhlilində istifadə edəcəyi istilahlar tətbiq olunmaqla aparılmalıdır;

— müşahidə obyektinin elementləri (müşahidə vahidləri) birmənalı şərh edilməli və ikimənalı təfsirə yol verilməməlidir.

Tədqiq ediləcək kollektiv və fərdlərin seçilməsi, müşahidənin aparılacağı şəraitin, müşahidə olunacaq faktların və alınmış məlumatların etibarlılığının müəyyən edilməsi — bütün bu məsələlər əvvəlcədən həll olunmalıdır ki, müşahidə mütəşəkkil və ardıcıl surətdə, əvvəlcədən hazırlanmış plana müvafiq olaraq aparıla bilinsin.

Müşahidə planının hazırlanması prosesi hər şeydən əvvəl tədqiqatçı tərəfindən müşahidə olunan şəraiti təşkil edən və tədqiqatın məqsədlərinə cavab verən faktların təsnifatı sisteminin qurulmasından ibarətdir. Onsuz qeyd olunmuş faktlar bir-birindən təcrid edilmiş, qeyri-müəyyən və mənasız olacaqdır. Lakin faktların təsnifatı sistemi kəskin olmamalıdır, əks təqdirdə tədqiqatçı bu sistemə sığmayan bütün faktlardan imtina etməli olacaqdır.

Təsnifat sisteminə malik olmayan tədqiqatçı çox şeyi görə bilsə də onun qeyd və müəyyən etdiyi şeylər çox olmaz. Həddən çox kəskin təsnifat sistemini tətbiq edən tədqiqatçı daha çox yalnız onun ilkin, qabaqcadan hazırlanmış konsepsiyasını təsdiqləyə biləcək fakt və hadisələri qeyd edəcəkdir.

Müşahidə prosesində məlumatların toplanması baş verir və onların ilkin təhlili müşahidənin vəzifələrini dəqiqləşdirməyə imkan verir. Daha ciddi kateqoriyalar daxil edilir, müşahidə olunan vəziyyət və hadisələrin tədqiqatın vəzifələri baxımından daha əhəmiyyətli aspektləri ayrılır. Vəzifə və hipotezaların qabaqcadan müəyyənləşdirildiyi hallarda belə onlar işin gedişində bir neçə dəfə yenidən ifadə oluna bilər. Əgər bu baş verirsə, müvafiq dəyişiklikləri qeyd etmək və onları tədqiqat proqramına daxil etmək lazımdır.

Ümumi mürəkkəb şəraitin lazımi dəqiqliklə öyrənmək müşahidə olunan faktları düzgün nizama salmaq üçün müşahidə proqramında əlaqələndirmənin elmi hüdudları haqqında məsələni həll etmək lazımdır, yəni tədqiqatın hansı istilahlarda (sosioloji, sosial-psixoloji və ya psixoloji) aparılacağı və müşahidənin hansı səviyyədə (bütöv kollektiv, kollektivin bir hissəsi və ya kollektivi təşkil edən fərdlər səviyyəsində) keçiriləcəyini müəyyən etmək lazımdır.

Əlaqələndirmənin dəqiq hüdudlarının, bir səviyyədən digərinə və bir anlayışlar sistemindən o birisinə keçmək imkanı da buraya daxil edilməsi ilə, müəyyənləşdirilməsi dürüst və fərqləndirilmiş məlumatların alınmasına kömək edir. Müşahidə prosesində alınmış məlumatlar başqa tədqiqatçılara da aydın olur və müxtəlif tədqiqatçıların müşahidələrinin nəticələrini müqayisə etmək imkanı yaranır.

İşin mühüm hazırlıq mərhələsi müşahidə obyektinin dəqiq müəyyən edilməsindən ibarətdir. Artıq tədqiqatın məqsədlərinin qoyuluşu və vəzifələrinin fərqləndirilməsi öyrənilən kollektivlərin bəzi xarakteristikalarını (sənaye sahəsinin, müəssisənin tipini, peşə ilə əlaqədar və sosial-demoqrafik tərkibi və s.) müəyyənləşdirir.

Hər hansı bir hadisənin, məsələn, iclasın gedişini izləyərkən onun ümumi inkişafını, çıxışların sayını, emosional şəraiti (rahatlıq, həyəcan), mütəşəkkillik dərəcəsini (nizamsızlıq, nizamlılıq) müşahidə etmək olar. Bu, qrupu bütöv, tam bir şey kimi səciyyələndirəcəkdir.

Digər tərəfdən, həmin iclasın işində daha çox fəallıq göstərən adamları da müşahidə etmək olar: onlar tribunadan çıxış edirlər, yoxsa yerdən replika atırlar, çıxış edənlərə sual və qeydlərlə müraciət edirlər, yoxsa qonşuları ilə öz təəssüratlarını bölüşürlər, onların qeydləri konstruktiv səciyyə daşıyır, yoxsa tənqidi və s. Burada söhbət artıq fərdlər, yəni öyrənilən qrupu təşkil edən elementlər səviyyəsində aparılan müşahidədən gedir. Əgər müşahidə eyni zamanda hər iki səviyyədə aparılarsa, maraqlı nəticələr alına bilər.

Müşahidə proqramını hazırlayarkən üzərində müşahidə aparılan kollektivin fəaliyyətinin baş verdiyi şəraitin ən əhəmiyyətli xarakteristikalarını müəyyən etmək, yəni müşahidənin nə zaman və harada aparılmalı olduğu barədə məsələni həll etmək lazımdır.

Müşahidə olunan fəaliyyətin yerinə yetirildiyi şəraitin müəyyənləşdirilməsi aşağıdakı aspektlərin qeyd edilməsi ilə bağlıdır:

1. müşahidə olunan fəaliyyətin növünü təyin edən şərait (məsələn, istehsal və ya istehsaldan kənar şərait);

2. tədqiqat obyektinin fəaliyyətinin yerinə yetirildiyi mühit və emosional vəziyyət;

3. adi və problem vəziyyətin xarakteri.

Müşahidə proqramını hazırlayarkən belə bir faktı nəzərə almaq lazımdır ki, kollektivin fəaliyyətinin həllinə yönəldiyi məqsəd və məsələlər ən azı iki aspektdə nəzərdən keçirilə bilər.

Bir tərəfdən bu, kollektivin qarşısında onun hissəsi olduğu sistem tərəfindən qoyulmuş məqsədlərə nail olmaq, kollektiv üzvləri arasında funksiyaların bölüşdürülməsini və onların fəaliyyətinin əlaqələndirilməsini nəzərdə tutur.

Digər tərəfdən, kollektivdə şəxslərarası münasibətlərin, yəni, onun üzvləri arasında qarşılıqlı əlaqələrin saxlanması problemi mövcuddur. Burada adamların bir-birinə müxtəlif cür yanaşmaları, kiminsə başqa birisinin rəğbətini qazanmaq və ya bütün kollektiv tərəfindən tanınmaq istəməsi və s. ilə bağlı suallar meydana çıxır. Beləliklə, müşahidə apararkən nəzərə almaq lazımdır ki, sırf funksional, məsələn, istehsalat problemlərindən başqa kollektiv şəxslərarası münasibətlərin saxlanması ilə bağlı problemləri də həll etmək olur.

Tədqiqatın məqsədlərindən asılı olaraq sosioloq müşahidə predmeti kimi obyektin hansısa bir tərəfini seçir.

Məsələn, kollektiv qərarın qəbul etməsi prosesini tədqiq edərkən diqqəti kommunikasiyaların strukturu (yəni kollektiv üzvləri arasında informasiya mübadiləsi) və liderlərin (kollektiv qarşısında duran problemin müzakirəsində ən çox fəallıq göstərənlərin) aşkar edilməsinə yönəldir. Əgər tədqiqatçı konkret briqadada əmək məhsuldarlığının nə üçün aşağı olması məsələsini həll etməlidirsə, briqadanı müxtəlif baxımdan nəzərdən keçirmək, onun müxtəlif şəraitdəki fəaliyyətini müşahidə etmək, əmək şəraiti, onun üzvlərinin ixtisasını qiymətləndirmək məqsədəuyğundur.

Heç də hər şeyi bilavasitə, birbaşa müşahidə etmək olmur. Kollektivin strukturunu, fərdi və ümumi məqsədləri, norma və dəyərləri, yönəlişlik və davranış motivlərini bilavasitə müşahidə etmək olmur. Bununla belə, məhz bu hadisələr, adətən sosioloq üçün ən böyük maraq kəsb edir, çünki onlar haqqındakı biliklər kollektiv fəaliyyət və insanlar arasında qarşılıqlı təsir mexanizmlərinin dərk edilməsinə, yaxınlaşmasına imkan verir.

Onların barəsində müşahidə olunan müxtəlif təzahürlərə əsasən fikir yürütmək olar, bu təzahürlər isə sosioloqu maraqlandıran xarakteristikalara dəlalət edən göstəricilər rolunu oynayacaqdır.

Müşahidəyə başlamamışdan əvvəl tədqiqatçını maraqlandıran şərait haqqında fikir irəli sürməyə imkan verəcək əlamətləri qabaqcadan seçmək lazımdır.

Əlamətlərin müəyyən edilməsi fasiləsiz fəaliyyət prosesinin bilavasitə müşahidə və qeyd oluna bilən, müşahidə olunan şəraitin əhəmiyyətli xüsusiyyətlərini əks etdirən sistem halında birləşdirilən davranış aktları vahidlərinə çevrilməsindən ibarətdir. Bu zaman onu əldə rəhbər tutmaq lazımdır ki, hazırlanan sistem müəyyən səviyyədə qeydə alınan hadisəyə müvafiq olan vahidlərin ölçüsünü və göstəricilər toplusunu mümkün qədər yüksək dəqiqliklə nəzərə alsın.

Müşahidə proqramının hazırlanması prosesində ayrılmış hadisə, əhvalat, hərəkət, davranış formaları müvafiq anlayışlarla təfsir edilərək, kateqoriyaların işlənməsinin əsasına çevrilir, yəni davranış vahidləri və gerçəkliyin öyrənilən tərəfinin hansısa daha ümumi xassə və ya sosial əhəmiyyətə malik hərəkətlərinin göstəricisi olur.

Müəyyən müşahidə nəticəsində alınan məlumatların başqa tədqiqatçılar tərəfindən də dərk edilməsi, eyni tipli tədqiqatların nəticələrinin isə müqayisə edilməsi üçün elə bir anlayışlar sistemini işləyib hazırlamaq lazımdır ki, onların köməyilə müşahidələrin nəticələri təsvir edilsin. Əsas odur ki, istifadə edilən anlayışlar, operativ surətdə müəyyən edilsin, yəni onların hər birində müəyyən bir məna ilə bağlılıq və həmin mənanın qeyd oluna bilmək imkanı olsun.

Kateqoriyaları işləmək üçün yadda saxlamaq vacibdir ki, onlar aşağıdakı tələblərə cavab verməlidir: hər bir ayrıca kateqoriya dəqiq müəyyən edilməli, başqa kateqoriyalarla kəsişməməli, digər kateqoriyaların da malik olduğu eyni ümumilik dərəcəsində olmalı və tədqiqatda həll edilən məsələnin hansısa müəyyən bir aspektini ifadə etməlidir. Məsələn, sosial əlaqələr, kollektivin ayrı-ayrı üzvləri arasındakı münasibət məsələləri, həmçinin kollektivin nüfuzunun müxtəlif şəraitdə və müxtəlif səmərəlilik dərəcəsinə malik rolu və real funksiyaları.

Kateqoriyaların xarakteri müşahidənin hansı səviyyədə aparılması ilə müəyyənləşdirilir, məsələn, kollektivin emosional vəziyyəti öyrənilirsə, onda bunun ümumi ifadələrini (nizamsızlıq, səs-küy, qışqırıqlar) və ya ayrı-ayrı fərdlərin emosional halının təzahürünü (rahatlıq, həyəcan) müşahidə etmək olar. Lakin bu halda söhbət həmin halın ən ümumi ifadəsindən gedir, müşahidə zamanı verbal fəaliyyət qiymətləndirilmir. Müvafiq olaraq, kollektiv üzvlərinin davranışını qeyd edən kateqoriyalar məhz müşahidə olunan hadisələr sinfinə aid ediləcəkdir.

Müşahidə metodunu tətbiq edərkən tədqiqatçı istifadə etdiyi kateqoriyaları standartlaşdırmaya bilməz. O, müxtəlif vəziyyətlərdə eyni hadisəni, hərəkəti və s. birmənalı şəkildə qeyd etməlidir. Standartlaşdırılmış müşahidə kateqoriyaları ya kitabçaya, ya da ki, xüsusi kartoçkaya yazılır. Müşahidə olunan kollektiv üzvlərindən hər birini kartoçkanın nömrəsi ilə eyni olan və ya əlavə olaraq daxil edilən rəqəmlə işarə etmək olar. Müşahidəçi müşahidə olunan davranış aktlarını kartoçkada qeyd edir.

Müşahidə kateqoriyalarının sayı tədqiqatın mövzusundan, problem dərinliyindən və müşahidəçinin əhəmiyyəti heç də az olmayan məharətindən asılıdır. Kateqoriyaların sayı həddən çox olmamalıdır. Əks təqdirdə bu, müşahidə olunan obyektin çox kiçik vahidlərə parçalanmasına və müşahidəçinin çətin vəziyyətə düşməsinə gətirib çıxara bilər. Belə ki, o, eyni zamanda bir neçə kateqoriyanın əhatə etdiyi hərəkətlər məcmusunu haraya aid etməli olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinliyə məruz qalır. Kateqoriyaların sayı az olduqda eyni tipli hərəkət və davranışın spesifikası, özünəməxsusluğu barədəki informasiya yox olur.

Müşahidə nəticələri yalnız o zaman maraqlı hipotezalara gətirib çıxara bilər ki, kateqoriyalar sistemi mötəbər, düzgün informasiya toplamağa imkan vermiş olsun. Mötəbərlik anlayışına sistemə daxil olan kateqoriyaların adekvatlıq və etibarlılığının, həmçinin onların qeyd edilmə dəqiqliyinin qiymətləndirilməsi daxildir. Kateqoriyaların adekvatlığının qiymətləndirilməsi zamanı söhbət ayrılmış kateqoriyaların ölçməli olduqları şeyləri ölçüb-ölçməməyindən gedir. Bilavasitə müşahidə olunan hərəkətləri qeyd edən kateqoriyalar tərifinə görə adekvatdır. Bu qarşılıqlı təsir iştirakçıları arasındakı əlaqələrin sayı, bu və ya digər istehsalat əməliyyatının yerinə yetirilməsi zamanı hərəkətlərin ardıcıllığı bu kimi kateqoriyalara aiddir. Kollektivin ayrı-ayrı üzvləri arasındakı ziddiyyətlər, bu üzvlərin hər hansı kollektiv hadisədən razılığı və ya narazılığı, həmçinin kollektivin norma və dəyərləri kimi hadisə və xarakteristikalar ölçüldükdə isə obyektivlik haqqında məsələ meydana çıxır. Sosial elmlərdə adekvatlığı müəyyən etmək üçün sərbəst meyar rolunu oynayan ölçü etalonu olmadığına görə o, empirik yolla yaradılır. Bu, o deməkdir ki, seçilmiş kateqoriyalar qabaqcadan xəbər verə bilmək iqtidarına malik olmalıdır.

Kateqoriyaların etibarlılığı bir neçə müşahidəçinin bu və ya digər müşahidə vahidlərinin bu və ya digər kateqoriyalara aid edildiyi zaman aldıqları nəticələrin nə dərəcədə bir-birinə uyğun gəlməsi əsasında qiymətləndirilir. Adətən üç növ qiymətdən biri tətbiq olunur. Burada:

a) müşahidəçinin razılıq əmsalını (eyni bir hadisə eyni zamanda müxtəlif müşahidəçilər tərəfindən müşahidə olunur);

b) sabitlik əmsalını (eyni bir müşahidəçi müşahidəni müxtəlif vaxtlarda aparır);

v) etibarlılıq əmsalını (müxtəlif müşahidəçilər müşahidəni müxtəlif vaxtlarda aparır) hesablamaq olar. Lakin eyni kateqoriyalar üçün etibarlılıq dərəcəsi hansı göstəricinin hesablanacağından asılı olaraq dəyişəcəkdir. Praktikada ən çox hallarda razılıq əmsalı hesablanır.
11.3. Müşahidənin növləri

İnformasiya toplamaq üsulu kimi müşahidə adətən proseduranın formallaşdırılması dərəcəsinə, müşahidəçinin mövqeyinə, müşahidənin aparılmasının təşkil olunma şərtləri və tezliyinə görə təsnif edilir.

Formallaşdırılma dərəcəsinə görə müşahidə strukturlaşdırılmamış və strukturlaşdırılmış müşahidəyə ayrılır. Strukturlaşdırılmamış (nəzarət edilməyən, yoxlanılmayan) müşahidədə tədqiqatçının öyrənilən prosesin (vəziyyətin, halın) məhz hansı elementlərini müşahidə edəcəyini qabaqcadan müəyyənləşdirmir. Müşahidənin ciddi planı olmur, əvvəlcədən yalnız bilavasitə müşahidə obyektinin özü müəyyənləşdirilir.

Müşahidənin bu növünün köməyilə tədqiqatçı hadisə və ya əhvalatın baş verdiyi sosial şəraiti, obyektin hüdudlarını və əsas elementlərini aydınlaşdırır, bu elementlərdən hansılarının tədqiqat üçün daha çox əhəmiyyət kəsb etdiyini müəyyənləşdirir və həmin elementlərin qarşılıqlı təsiri haqqında ilkin məlumatları əldə edir.

Nəzarətsiz, yoxlanılmayan müşahidə çox vaxt monoqrafik sosioloji tədqiqatlarda rast gəlinir, o, həmçinin axtarış planlı tədqiqatlarda və ya daha geniş sosioloji tədqiqatın ilkin (axtarış) mərhələsində tətbiq edilir.

Strukturlaşdırılmış (nəzarət olunan, yoxlanılan) müşahidə elə müşahidə növünə deyilir ki, o, keçirilən zaman sosioloq öyrənilən proses və ya şəraitin hansı elementlərinin onun tədqiqatı üçün ən çox əhəmiyyət kəsb etdiyini əvvəlcədən müəyyənləşdirir və informasiyanın toplanmasına başlamamışdan əvvəl müşahidələrin xüsusi qeyd edilmə planını tərtib edərək, bütün diqqətini həmin elementlər üzərində cəmləşdirir.

Bir çox hallarda strukturlaşdırılmyış müşahidənin tədqiqatdakı vəzifəsi başqa metodlarla alınmış nəticələrin yoxlanılması və dəqiqləşdirilməsindən ibarət olur. Belə müşahidə kiçik miqyaslı tədqiqatlarda hipotezaların dəqiq təsvir edilməsi və yoxlanılması üçün əsas informasiya toplamaq metodu kimi də istifadə oluna bilər. Onun tətbiqi tədqiqat predmetini qabaqcadan yaxşı bilməyi tələb edir, çünki strukturlaşdırılmış müşahidə prosedurasının hazırlanması prosesində sosioloq müşahidə olunan vəziyyəti təşkil edən hadisələrin təsnifatı sistemini qurmalı və müşahidə kateqoriyalarını standartlaşdırmalıdır. Təsnifat sistemi aparılacaq sonrakı təhlildə istifadəsi nəzərdə tutulmuş istilahlarda ifadə edilməlidir.

Nəticələrə nəzarət hər şeydən əvvəl müşahidə prosedurasının standartlaşdırılması, proqramın hazırlanması prosesində ayrılmış müşahidə olunacaq amillərin cədvəl, kartoçka, müşahidə protokolları şəklində tərtib edilməsi və yardımçı texniki vəsaitin (kino, foto, səs yazılışı aparatları) istifadəsi ilə yerinə yetirilir. Bundan başqa nəzarət müşahidəçilərin sayının artırılması, onların müşahidələrinin nəticələrinin müqayisəsi, müşahidələrin intensivləşdirilməsi, yəni eyni bir obyekt üzərində bir sıra müşahidələrin aparılması yolu ilə keçirilir. Yalnız bu şərtlərin yerinə yetirilməsi müşahidəni həqiqətən nəzarət olunan edir.

Nəzarət olunan müşahidə eksperimental planda aparılan tədqiqatlarda olduqca geniş tətbiq edilir. Çox hallarda o, təsviri səciyyəyə malik tədqiqatlarda istifadə olunur. Axtarış xarakterli tədqiqatlarda isə o, çox nadir hallarda tətbiq olunur, çünki predmet haqqında müəyyən informasiyanın olmamağı qənaətbəxş strukturlaşdırma aparmağa imkan vermir.

Müşahidəçinin tədqiq olunan sosial şəraitində iştirak dərəcəsindən asılı olaraq qoşulmuş (iştirak edən) və qoşulmamış (iştirak etməyən) müşahidələri fərqləndirirlər.

Qoşulmamış (zahiri) müşahidə zamanı tədqiqatçı və ya onun köməkçiləri öyrənilən obyektin xaricində yerləşirlər. Onlar baş verən prosesləri kənardan müşahidə edir, bu proseslərin gedişinə qarışmayaraq və heç bir sual verməyərək, sadəcə olaraq baş verən hadisələrin gedişini qeydə alırlar.

Qoşulmamış müşahidə kütləvi proseslərin müşahidəsində, müşahidəçinin prosesin bütün gedişini görməsi üçün müşahidə obyektindən kifayət qədər uzaq yerləşməli olduğu zaman istifadə olunur. Belə müşahidə sosioloqu maraqlandıran hadisənin baş verdiyi sosial mühiti təsvir etmək üçün işlədilir.

Zahiri, kənar müşahidəçi, "açıq davranış" deyilən davranış aktlarını görə və qeyd edə bilər. Lakin kənar adam kimi, o, həmin aktların arxasında nəyin gizləndiyini dəqiq bilməz, buna görə də onun izahı dəqiq olmaya da bilər.

Sosial mühitin xarakteristikalarının təsvirinə yönəlmiş qoşulmamış müşahidə monoqrafik tədqiqatlarda ("axtarış" mərhələsində) və təsviri planda aparılan tədqiqatlarda tətbiq olunur. Bundan başqa qoşulmamış müşahidə eksperimental tədqiqatlarda və ya hipotezanın laboratoriya şəraitində yoxlanılması mərhələsində istifadə edilir. Adətən bu cür müşahidə sosiometrik tədqiqatlarda işlədilir.

Qoşulmuş (iştirak edən) müşahidə elə müşahidə növünə deyilir ki, onun aparılması zamanı müşahidəçi öyrənilən prosesə bu və ya digər dərəcədə bilavasitə daxil olur, qoşulur, müşahidə olunan adamlarla təmasda olur və onların fəaliyyətində iştirak edir. Müşahidəçinin tədqiq edilən şəraitə qoşulmaq, daxil olmaq dərəcəsi xeyli geniş ola bilər: qoşulmamış müşahidəyə yaxın və yalnız müşahidəçi uçun şəffaf olan şüşə arxasından aparılan müşahidə ilə oxşar "passiv" müşahidədən "fəal" müşahidəyə (bu zaman müşahidəçi tədqiq edilən kollektivlə o dərəcədə "qaynayıb qarışır ki", müşahidə olunanlar onu həmin kollektivin üzvü saymağa və ona müvafiq surətdə yanaşmağa başlayırlar) qədər.

Müşahidəçinin, sosioloqların onun "rolları" adlandırdıqları bir neçə iştirak etmə (daxil olma) tipləri vardır.

Tam daxil olma zamanı (bu halda müşahidə gizli, daxildən aparılır) müşahidəçinin bir tədqiqatçı kimi əsl siması və məqsədləri müşahidə olunanlara məlum olmur. O, tədqiq edilən kollektivə daxil olur və başqaları ilə bərabər onun fəaliyyətində iştirak edir. Bu cür "daxildən" intensiv müşahidə zahiri müşahidə vasitəsi ilə alınması mümkün olmayan məlumatları əldə etməyə imkan verə bilər. Müşahidənin bu növü adətən "qapalı", kənardan müşahidə olunmayan kollektivlərin, həmçinin kiçik qruplar daxilində sosial qarşılıqlı təsirin tədqiqi zamanı tətbiq olunur.

Qoşulmuş müşahidə aparılarkən tədqiqatçı kollektiv fəaliyyətdə fəal iştirak etmədən özü üçün neytral mövqe seçə bilər. Məsələn, istehsalat şəraitində o, öz üzərinə praktikant və ya stajor rolunu götürə bilər. Mühazirələrin dinlənilməsi və ya hər hansı bir iclasın, diskussiyanın gedişini müşahidə edərkən tədqiqatçı adi iştirakçı rolunda çıxış edə bilər. Hər iki halda bu tamamilə kifayət edir, çünki bu zaman müşahidəçinin heç kimdə şübhə oyatmayaraq müvafiq qeydlər aparmaq imkanı olur.

Tədqiq olunan kollektivin (xüsusi ilə əgər bu kollektiv kifayət qədər sabit və azsaylıdırsa) üzvü rolunu ifa etməyə başlayan müşahidəçinin mövqeyi daha mürəkkəbdir. Bu halda hər bir yeni şəxs öz iştirakı ilə kollektivin fəaliyyətinə müəyyən qədər pozucu təsir göstərir, bu isə onun gündəlik həyatının mənzərəsini təhrif edə bilər və məhz buna görə də tədqiqatçı olduqca diqqətli və ehtiyatlı olmalıdır.

Pozucu təsirin mümkün qədər az olması üçün aşağıdakı qaydalara riayət etmək lazımdır:



  • özünü irəli verməmək və baş verən hadisələrə dən çox maraq göstərməmək;

  • daha çox qulaq asmaq, müşahidə etmək, və az sual vermək;

  • neytral olan və qiymətləndirici səciyyə daşımayan mülahizələr söyləməklə kifayətlənmək.

Tam iştirakdan başqa tədqiqatçılarda həmçinin "iştirakçı-müşahidəçi" və "müşahidəçi-iştirakçı" kimi qoşulmuş müşahidə növləri tətbiq olunur. Bunlardan birincisi elə müşahidə formasıdır ki, onu həyata keçirərkən tədqiqatçı öz rolunu gizlətmir və kollektivin razılığı ilə müəyyən vaxt ərzində onun həyatını müşahidə edir, onun üzvləri ilə söhbət aparmaq və kollektivin problemlərinin müzakirəsində iştirak etmək imkanına malik olur.

"Müşahidəçi-iştirakçı" rolu bununla səciyyələnir ki, müşahidə burada daha çox formal xarakter daşıyır. Müşahidəçinin müşahidə olunan kollektiv üzvləri ilə əlaqəsi minimal olur, tədqiqatçı öz elmi məqsədlərini gizlətmir. Buna misal olaraq müsahibə alanın bir dəfəlik müsahibə prosesində rəyi soruşulan üzərində apardığı müşahidəmi göstərmək olar.

Qoşulmuş müşahidəçinin tədqiq olunan şəraitdə iştirak etmə dərəcəsi əsasən tədqiqatın özünün xarakteri və onun vəzifələri ilə müəyyən edilir. Axtarış planlı tədqiqatlarda tədqiq olunan hadisəni daha yaxşı dərk etmək məqsədi ilə tam qoşulmaya üstünlük verilməlidir. Eksperimental planlı tədqiqatlarda hipotezanın yoxlanılmasının ilkin mərhələsində daha az iştiraketmə dərəcəsinə malik müşahidənin tətbiq olunması daha faydalıdır.

Aparıldığı yerə və təşkil olunduğu şəraitə görə müşahidələr səhra və laboratoriya müşahidələrinə bölünür.

Səhra müşahidəsi təbii şəraitdə, real həyat mühitində, öyrənilən obyektlə bilavasitə əlaqədə aparılır. Sosioloji tədqiqatların əksəriyyəti məhz səhra müşahidələri formasında aparılır. Bu müşahidə müxtəlif dərəcədə strukturlaşdurılmış ola bilər və hər hansı bir planlı (axtarış səciyyəlidən eksperimental səciyyəli olana qədər) tədqiqatın ən müxtəlif mərhələlərində tətbiq edilə bilər. Bu zaman o ilkin informasiya toplamağın həm əsas, həm də əlavə metodu ola bilər (obyektlə ilkin tanışlıq, nəticələrin yoxlanılması, obyekt haqqında təsəvvürlərin dərinləşdirilməsi, əlavə informasiyanın toplanılması).

Laboratoriya müşahidəsi elə növ müşahidədir ki, burada ətraf mühitin şərtləri və müşahidə olunan vəziyyət tədqiqatçı tərəfindən müəyyənləşdirilir. Bu müşahidənin əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, o, başqa növlərlə müqayisədə bütün amilləri, halları aşkar etmək və onların arasında qarşılıqlı əlaqə yaratmaq imkanına malikdir. Onun əsas qüsuru isə tədqiqatçının bütün incə fəndlərinə baxmayaraq iştirakçıların davranışını kəskin surətdə dəyişdirə bilən vəziyyətin süniliyindən ibarətdir.

Laboratoriya müşahidəsi daha çox eksperimental planlı tədqiqatlarda və ya hipotezaların eksperimental yoxlanılması mərhələsində tətbiq edilir və adətən eksperimental amillərin təsiri prosesində baş verən dəyişikliklərin qeydə alınmasından ibarət olur. Laboratoriya müşahidəsində hər cür texniki yardımçı vəsait (kino-fotoaparatlar, video, maqnitofon və s.) xüsusilə geniş surətdə işlədilir.

Aparılma müntəzəmliyinə görə sistematik və təsadüfi müşahidələri fərqləndirmək olar.

Sistematik müşahidə hər şeydən əvvəl müəyyən vaxt ərzində hərəkət, vəziyyət və proseslərin qeydə alınmasının müntəzəmliyi ilə səciyyələnir. O, proseslərin dinamikasını aşkar etməyə, onların inkişafı ekstrapolyasiyasının etibarlılığını, dəqiqliyini xeyli artırmağa imkan verir. Müşahidəni hər gün, həftədə bir dəfə, ayda bir dəfə və s. aparmaq olar. Müşahidəni:

1) müəyyən qrup üzərində (məsələn, fəhlə briqadası və ya elmi kollektiv (laboratoriya) üzərində ay, il ərzində);

2) müxtəlif qruplarda müəyyən proses üzərində (məsələn, ayrı-ayrı sosial qrupların özünüdərkinin artması üzərində);

3) müəyyən qrupda müəyyən proses üzərində (məsələn, müəyyən briqadada fəhlələrin əməyə münasibətinin dəyişməsi, xalqın milli özünüdərkinin, milli şüurun artması üzərində və s.) aparmaq olar.

Müşahidənin aparıldığı yerdən və obyektin öyrənilmə dərəcəsindən asılı olaraq sistematik müşahidə səhra (təbii) və ya laboratoriya müşahidələrinə bölünə və onların bütün üstünlük və qüsurlarını saxlayaraq müxtəlif nəzarət olunma və qoşulma dərəcəsinə malik ola bilər.

Mükəmməl təsnifat sistemi, müfəssəl kateqoriyalar sisteminə qoşulma ilə bağlı səhvləri azaldaraq müşahidəçiləri dəyişməyə imkan verir.

Sistematik müşahidənin tətbiq olunma sahəsi axtarış xarakterli tədqiqatdan eksperimental tədqiqata qədər kifayət qədər genişdir .

Təsadüfi müşahidəyə qabaqcadan planlaşdırılmamış hadisə, fəaliyyət və sosial şəraitin müşahidəsi aiddir

Konkret sosioloji tədqiqatda qeyd olunmuş müşahidə növlərinə bu və ya digər şəkildə rast gəlinir. Göstərilən tipologiya olduqca şərtidir. O, müşahidənin ilkin informasiya toplanması şəraiti üçün yalnız ən əhəmiyyətli və bir-birindən asılı olan və həmişə yalnız sindrom halında çıxış edən xarakteristikalarını əks etdirir. Sosioloq bu xarakteristikalar əsasında konkret sosioloji tədqiqatda nəyin daha çox əhəmiyyətli olacağını tədqiqatın spesifikasından (onun planından, informasiyanın toplanması şəraitindən, tədqiqat predmetindən və onunla tanışlıq dərəcəsindən, ifaçıların tərkibindən, mövcud maliyyə vəsaitindən, vaxtdan və s.) çıxış edərək müəyyənləşdirir.

Axtarış planlı tədqiqatlarda işin ilkin mərhələlərində, adətən nəzarət olunmayan (strukturlaşdırılmamış) səhra müşahidəsi aparılır və o, müxtəlif qoşulma və müntəzəmlik dərəcəsinə (təsadüfidən sistematik müşahidəyə qədər) malik ola bilər.

Təsviri səciyyə daşıyan tədqiqatın konkret empirik materialın toplanması mərhələsində strukturlaşdırılmış (nəzarət olunan) sistematik, qoşulma dərəcəsi müxtəlif ola bilən müşahidə tətbiq edilir.

Eksperimental tədqiqatlarda qoşulma dərəcəsi müşahidənin predmetinin spesifikasından və aparılma şəraitindən asılı olan strukturlaşdırılmış (nəzarət olunan) sistematik müşahidədən istifadə olunur. Burada başqa hallara nisbətən laboratoriya müşahidələri daha çox aparıla bilər.

Əgər müşahidə başqa metodlarla alınmış məlumatların yoxlanılması üçün istifadə edilirsə, o, mütləq maksimal dərəcədə dəqiq strukturlaşdırılmalı, sistematik surətdə və yoxlanılan informasiyanın toplanıldığı şəraitdə aparılmalıdır.

Sosioloji tədqiqatda müşahidənin ümumi tətbiq olunma prinsipi bu cür ifadə edilə bilər: müşahidə obyekti nə qədər mürəkkəb, çox ölçülü, tədqiqatın vəzifələri isə nə qədər çox spesifikdirsə, müşahidə bir o qədər intensiv olmalı, proseduranın aparılması qaydalarına bir o qədər ciddi riayət edilməli, alınmış nəticələr bir o qədər əsaslı surətdə yoxlanılmalıdır.


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə