Sosiologiya elm kiMİ Sosiologiyanın predmeti və tədqiqat sahəsi




Yüklə 1.14 Mb.
səhifə4/15
tarix23.02.2016
ölçüsü1.14 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15
SOSİAL ƏLAQƏ

İctimai həyatda insanlar arasında müxtəlif kontaktlar (təmaslar), münasibətlər, asılılıqlar yaranır və insanları sabit ittifaqlarda birləşdirən dəstələr meydana çıxır. Bütün bunların məcmusu sosial əlaqə adlanır. Burada biz bütün az-çox inkişaf etmiş cəmiyyətlərdə özünü göstərən həmin əlaqənin hansı elementlərdən əmələ gəldiyini göstərməyə çalışacağıq. Biz burada əlaqənin "preparat" halına salınmış şəkildə təsvirini təqdim edərək, onun real həyatda həmişə vahid bir sistem kimi çıxış etməsinin ayrı-ayrı elementlərini göstərəcəyik.


4.1. Məkan, psixi və sosial kontaktlar

İnsanlar arasında olan istənilən münasibətlər məkanda hər hansı bir yaxınlıqdan, qarşılıqlı müşahidədən və adamlardan birində o birisinə maraq doğura biləcək cizgi və xüsusiyyətlərin olması faktının müəyyənləşdirilməsindən başlanmalıdır. Məkan kontaktı vasitəsiz (iki fərd bir-birini bilavasitə müşahidə edən və bilavasitə görüşən zaman) və vasitəli (məsələn, sahibkar işə götürmək üçün müəyyən informasiya əsasında fəhlə axtararkən) ola bilər. Hər halda fərdlərdə olan xüsusiyyətlərin qarşılıqlı müşahidəsinə gətirib çıxaran vasitəsiz və vasitəli kontakt sosial əlaqənin yaranması prosesində ilkin şərt və ilk elementdir. Aydındır ki, heç də hər bir məkan kontaktı zəruri surətdə sosial əlaqənin inkişafının sonrakı mərhələlərinə gətirib çıxarmır. Hər gün küçədə, qatarda və ya tramvayda rastlaşdığımız yüzlərlə adamla gələcəkdə bizi heç bir şey əlaqələndirməyəcək. Lakin başqa adamın müşahidə olunmasını və onun xüsusiyyətlərinin özümüz üçün aydınlaşdırılmasını mümkün edən hər hansı bir yaxınlıq kontaktın sonrakı mərhələlərinin də mümkünlüyünü yaradır.

Bir adamın ayrı-ayrı xüsusiyyətlərinin müşahidəsi başqa bir adamı maraqlandıra bilər. Bu maraq müşahidəçinin artıq mövcud olan tələbatları əsasında yarana bilər. Bu tələbatların məhz necə olduğunu qabaqcadan söyləməyərək biz israr edirik ki, fərdin hər hansı xüsusiyyətlərinin müşahidəsindən və həmin xüsusiyyətlərin müşahidəçinin hansısa tələbatlarının (bioloji, iqtisadi, mədəni) hansısa bir yolla ödəyəcəyinin aydınlaşdırılmasından sonra müşahidə olunan adama maraq oyanır. Maraq həm qarşılıqlı, həm də birtərəfli ola bilər. Maraq oyada bilən xüsusiyyətlər misal olaraq zahiri görünüşü, bilikliyi, müəyyən əşyalara malik olmanı və s. göstərmək olar.

Maraq psixi kontaktın ilk elementidir. Qarşılıqlı maraq başqa adam tərəfindən marağın dərk edilməsindən, marağın səbəblərinin fərdin özü üçün aydınlaşdırılmasından, bu marağın yol verilən və mənalı olmasının etiraf edilməsindən, qarşılıqlı marağa müəyyən hazırlığının ifadə olunmasından, yəni həmin başqa adamın tələbatlarının ödənilməsi üçün faydalı olduğunun başa düşülməsindən ibarətdir. Sxematik şəkildə bunu belə göstərmək olar. A B-ni müşahidə edir, onunla D-nın mövcud tələbatlarına cavab verən xüsusiyyətlər baxımından maraqlanır. Öz növbəsində B onun A-da oyatdığı marağı dərk edir və öz tələbatları baxımından A ilə qarşılıqlı surətdə maraqlanır. Beləcə qarşılıqlı maraq elementar psixi kontakt yaradır.

Psixi kontakt hələ heç bir əlaqəni əmələ gətirmir. O, gələcək sabit əlaqənin yaranmasının şərti və zəruri, qaçılmaz elementi olur. O, adamlar arasında sabit münasibətlərin yaranması yolunda yalnız bir mərhələdir. Adamlar arasındakı münasibətlərin bəzi tipləri ilkin, həmin münasibətlərdən əvvəl baş verən psixiki kontakt olmadan heç cür mümkün deyil.

Psixi kontakt birtərəfli ola bilər, məsələn, hər hansı bir sahibkar fəhlə dəvət edir, özü də həmin fəhlələr onu heç bir vaxt görməmişlər və onun haqqında heç nə bilmirlər. Bu halda psixi kontakt sahibkarın işçi qüvvəsinə birtərəfli marağından yaranır. Fəhlələr yalnız sahibkarın təmsilçilərilə görüşür və onların vasitəsilə sahibkarla qismən vasitəsiz kontaktda bulunur. Lakin, məsələn, dostluq münasibətləri bilavasitə müşahidəyə və qarşılıqlı bilavasitə marağa əsaslanan ilkin qarşılıqlı marağın və psixi kontaktın yaranmasını tələb edir.

Əlavə edək ki, bu problem sosiologiya tarixində geniş mübahisələrə səbəb olan mühüm məsələyə — psixi subyektiv amillərin ictimai həyat proseslərindəki rolu məsələsinə toxunur. Burada iki tendensiya bir-birinə toxunur: biri sosiologiyanın yalnız vasitəsiz şüurlu qarşılıqlı təsir əsasında yaranan prosesləri öyrənməli olduğunu israr edən psixoloji təmayül, digəri isə sosiologiyanın hər cür subyektivizmi kənar etməli və yalnız obyektiv prosesləri, yəni fərdlərin şüurlu meylləri və mövqelərindən asılı olmayaraq baş verən prosesləri tədqiq etməli olduğunu israr edən sosioloji təmayül. Bu məsələdə bizim mövqeyimiz ondan ibarətdir ki, hər iki növ ictimai həyat üçün vacibdir və onların heç birini kənarda qoymaq olmaz.

Psixi kontakt sosial kontakta çevrilə bilər. Bunun üçün A və B rastlaşmalı və dəyər mübadiləsinə nail olmaq üçün bir-birinə qarşılıqlı təsir göstərməlidirlər (bu dəyərlərin yalnız nəzakətli sözlərdən və ya hər hansı əşyalardan, hər iki tərəfin müəyyən bir məna verdiyi hansısa vəziyyətdən ibarət olmasının fərqi yoxdur). İndiyə qədər təsvir edilən prosesə ən adi misal olaraq qəzet alınması prosesini göstərmək olar: satıcı ilə məkan kontaktı, bizi maraqlandıran qəzetin olduğunun müəyyən edilməsi, satıcının onu satmağa hazır olduğunun müəyyən edilməsi (onun bizimlə bir alıcı kimi maraqlandığının müşahidə edilməsi) və nəhayət bu əsasda yaranan sosial kontakt, yəni qəzetin alınması. Deməli, sosial kontakt ən azı iki adamın, kontaktın əsası olan hər hansı bir dəyərin, bu dəyərlə əlaqədar hər hansı qarşılıqlı təsirin daxil olduğu müəyyən sistemdir. Kontakt hələ bizim bir qədər sonra aşağıda işlədəcəyimiz mənada münasibət demək deyil. Kontakt prosesində qarşılıqlı təsir rastlaşan adamların şəxsiyyətindən daha çox kontaktın baş verdiyi əsası təşkil edən dəyərə aid olur. Yalnız tək bir halda şəxsiyyətli kontaktlar adlanan kontaktlarla rastlaşdığımız halda başqa adama olan maraq yalnız onun şəxsiyyəti ilə şəxsiyyətinin xüsusiyyətləri ilə məhdudlaşır. Lakin qeyd edək ki, kontaktlar fərdlər arasında sosial əlaqə yaranmasının yalnız ilk, erkən mərhələlərində deyil, həm də çox mürəkkəb münasibətlər sistemi vasitəsilə artıq bir-biri ilə bağlı olan fərdlər arasında da baş verir.

Tezliyi və davametmə müddətindən asılı olaraq kontaktlar keçici və sabit ola bilər. Kontakta gətirib çıxaran maraqların şəxsin fərdi tələbatlarından və ya qrupun tələbatlarından yarandığından və kontaktlı təsisatlandırılmış maraqların həyata keçirilməsi prosesindən asılı olaraq kontaktlar şəxsi və formal ola bilər. Məsələn, qəzet oxucusu ilə satıcısı arasındakı kontakt şəxsidir, qaz istehlakçısı ilə qaz tədarükçüsünün nümayəndəsi arasındakı kontakt isə formaldır. Nəhayət, kontaktlar şəxsiyyətli və predmetli ola bilər. Yuxarıda deyildiyi kimi, şəxsiyyətli kontaktlar partnyorun şəxsiyyətinin xüsusiyyətlərinə və ya vəziyyətinə olan maraqlardan yaranır, predmetli kontaktlar isə onun malik olduğu predmetə əsasən yaranır. Ən nəhayət sosial kontaktlar vasitəsiz və vasitəli ola bilər. Vasitəsiz kontaktlar üz-üzə gəlmək, üzbəüz görüşmək deməkdir, vasitəli kontaktlar isə müxtəlif kommunikasiya vasitələrinin köməyi ilə (məktubun, mətbuatın, radionun, televiziyanın və s.) yaranan kontaktlardır. Aydındır ki, sosial kontaktların bu təsnifatının müxtəlif kombinasiyasını vermək və vasitəsiz-predmetli-sabit kontaktları (məsələn, qəzetin hər gün eyni bir satıcıdan alınması, vasitəli-predmetli-sabit (məsələn, başqa ölkədəki ticarət kontragentilə müntəzəm məktublaşma) kontaktlarını və s. ayırmaq olar.

Kontaktlar və hər şeydən əvvəl, şəxsiyyətli kontaktlar ictimai həyatın mühüm amilidir. Vasitəsiz-sabit (daimi) şəxsiyyətli kontaktların olmamağı cəmiyyətdən təcrid olunmağa və tənhalığa gətirib çıxarır. Bir çox sosioloq və psixiatrların fikrinə görə, tənhalıq, sosial kontaktların yalnız predmetli kontaktlarla məhdudlaşdırılması müasir cəmiyyətdə özünü göstərən bir çox mənfi hadisələrin əsasını və hər şeydən əvvəl, şəxsiyyətin daxili inteqrasiyasında ciddi pozuntuların səbəbini təşkil edir.



4.2. Sosial qarşılıqlı təsirlər

Qarşılıqlı təsirlər artıq müəyyən fəaliyyət və hərəkətlər dairəsini nəzərdə tutan sosial kontaktların əsasında inkişaf edir. Bu hərəkətlər kontaktın predmeti və ya əsası olan əşya və ya digər dəyərə aid olur. Qarşılıqlı təsir partnor tərəfindən cavab reaksiyası oyatmağa və partnyorun özünə yönəlmiş hərəkətlərin sistematik surətdə yerinə yetirilməsidir və bu zaman cavab reaksiyası öz növbəsində ilk təsir göstərəndə reaksiya doğurur.

Bunu sxematik şəkildə belə göstərmək olar: A müəyyən reaksiya oyatmaq üçün B-ə təsir göstərir, bundan sonra həmin reaksiya öz növbəsində A-nın növbəti hərəkətlərini doğurur. Deməli, qarşılıqlı təsir ən azı iki fərdin və ya iki qrupun, yaxud fərd və qrupun hərəkətləri sistemidir. Qarşılıqlı təsirlər olmadan ictimai həyat mümkün deyil. Onları sosial hərəkətlərdən bir fərdin digərinin görüşlərində, meyllərində, funksiyalarında dəyişiklik törətmək üçün yerinə yetirdiyi hərəkətdən fərqləndirmək lazımdır. Heç də bütün sosial hərəkətlər qarşılıqlı təsirə gətirib çıxartmamalıdır. Əslində, biz gərək əvvəlcə sosial hərəkətlərin özünün, yəqin bir şəxsin digərinə təsirinin nə olduğunu müəyyənləşdirib, sonra isə qarşılıqlı təsirdən danışaydıq, lakin izahın gedişi üçün əvvəlcə qarşılıqlı təsir problemini göstərmək daha məqsədəuyğundur.

Qarşılıqlı təsirin nə vasitəsiz kontaktla, nə də partnyorun şəxsiyyəti barədə məlumatlılıqla qarışdırmaq olmaz. Qarşılıqlı təsir mürəkkəb ictimai, iqtisadi və siyasi sistemlərə daxil olan və bir-birini tanımayan, hətta bir-biri haqqında fikirləşməyən adamlar arasında mövcud ola bilər. Lakin bu cür qarşılıqlı təsiri vasitəsiz təsirlərdən, məsələn, kart oyunundan (oyunda iştirak edən hər iki tərəf öz qarşısındakı partnyorun xüsusiyyətlərini bilavasitə bilir və reaksiyaları bilavasitə müşahidə edərək müvafiq olan hərəkət üsullarını seçir) fərqləndirmək lazımdır. Deməli, qarşılıqlı təsirlər vasitəsiz və vasitəli olurlar. Lakin həmin fərqlə məsələ qurtarmır. Bundan başqa, A-nın məhz təsir göstərən subyektiv niyyətindən yaranan qarşılıqlı təsirdən və mürəkkəb sistemlərdə birgə iştirakdan doğulan qarşılıqlı təsirdən də danışmaq olar. Məsələn, iqtisadi və siyasi sistemlərdə iştirak edən A-nın B ilə bağlı heç bir niyyəti yoxdur, lakin onlar obyektiv asılılıqlar şəbəkəsilə elə bağlıdırlar ki, A-nın hər bir hərəkəti B-nin reaksiyasını oyadır və s. baxmayaraq ki, onlar öz aralarında baş verən qarşılıqlı təsiri dərk etmirlər. Əmək haqqının miqdarını dəyişdirərək, fabrik sahibi bütün fəhlələrə, o cümlədən fərdi mövcudluğu haqqında heç bilmədiyi fəhlələrə təsir göstərir. Bu qarşılıqlı təsir geniş sosial sistemə daxil olmaqdan yaranır.

Burada biz sosial hərəkətlərin özlərinin xarakteristikası haqqında daha ətraflı danışmalıyıq. Biz belə hesab edirik ki, sosial hərəkətlər və ya əməllər bir neçə elementdən ibarət müəyyən sistemlərdir. Hər şeydən əvvəl, biz yalnız o hərəkətləri sosial hərəkət adlandıracağıq ki, onların məqsədi fərdlərin və ya qrupların davranışını və görüşlərini dəyişdirməkdən ibarət olsun. Aydındır ki, iqtisadi, sosial və siyasi hərəkətlərin arasına qəti surətdə sərhəd çəkmək olmaz, çünki bu hərəkətlər həmişə "ictimai" elementlərə malik və başqa fərdlərin davranışını dəyişməyə meylli olur.

Hər bir sosial hərəkət tərkibində aşağıdakı elementlərin olduğu sistemdir:



  • hərəkət edən (fəaliyyət göstərən) fərd;

  • hərəkət obyekti və ya təsir edilən fərd;

  • hərəkət vasitələri və ya alətləri;

  • hərəkət metodu və ya vasitələrindən istifadə üsulu;

  • təsir göstərilən fərdin reaksiyası və ya hərəkətin nəticəsi.

Sosial hərəkətlər nəzəriyyəsində hərəkət vasitələri və ya alətləri, hərəkət metodu problemləri xüsusi maraq doğurur. Elə görünə bilər ki, hərəkət vasitələri və metodu arasında çox böyük fərq vardır. Lakin həmin sahələrin sistemləşdirilməsi göstərir ki, bütün cəmiyyətlərdə tətbiq edilən və bütün mümkün hərəkət metodları və vasitələri çox az saylı, heyrətamiz yeknəsəqliklə bütün ictimai formasiyalarda qorunub saxlanılan tiplərdən ibarətdir.

Hər şeydən əvvəl "davranış" və "hərəkət" anlayışlarını bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Davranış orqanizmin daxili və ya xarici qıcıqlandırıcılara verdiyi cavabdır; davranış reflektiv (qeyri-ixtiyari), dərk edilməmiş və qəsdən edilən, dərk edilən və ya şüurlu ola bilər. Davranışın yalnız bəzi növləri, yəni müəyyən məqsədə çatmaq üçün başlanılmış qəsdən edilən, şüurlu əməllər kompleksi və fəaliyyət göstərənin həmin məqsədə çatmağı təmin edən vasitələrin seçilməsilə yerinə yetirilən davranış hərəkət adlanır. Yuxarıda deyildiyi kimi, sosial təsisatlar elə müəyyən əməllər, vasitələr və metodlar sistemləridir ki, onların köməyi ilə şəxs və ya qrup başqa şəxs və ya qrupların davranışı, görüşləri və ya rəylərini dəyişdirmək niyyətindədir.

Hərəkətlərin genezisini kontaktlarda axtarmaq lazımdır. Qarşılıqlı təsirlər ilkin kontaktlarsız, fərdin və ya qrupun müəyyən reaksiyalarını oyatmaq, onun davranışını dəyişdirmək meyli, cəhdi yaranan müəyyən platformasız qarşılıqlı təsir olmur. Hansı ümumi şərtlər olmalıdır ki, A və B arasında qarşılıqlı təsir yaransın, yəni A özünün arzu etdiyi reaksiyanı B-də yaratmağa yönəlmiş əməl və ya əməlləri yerinə yetirsin?

Kontaktlar haqqında indiyə qədər dediklərimizdən belə çıxır ki, kontaktlarda olan iki fərd bir-birinin elə xüsusiyyətləri ilə maraqlanır ki, onları öz tələbatlarının ödənilməsi üçün "istifadə" etmək mümkün olsun (onları maraqlandıran əşyalar və ya onların ixtiyarında olan və onlardan biri tərəfindən qarşılıqlı surətdə "istifadə" edilə bilən dəyərlər və s.) Deməli, əgər A müəyyən etmişsə ki, onun tələbatlarını, arzularını və s. ödəyə bilən müəyyən xüsusiyyətlər (biliklər, vərdişlər, vəziyyət və s.) və ya müəyyən predmetlər (əşyalar, simvollar, ideyalar və s.) B-də vardır və onun ixtiyarındadır, onda A-nın tələbatlarının ödənilməsi üçün B-nin öz xüsusiyyətlərinin və ya əşyalarının istifadə olunmasına razılığını almaq məqsədilə A-nın müəyyən funksiyasını yerinə yetirmək qərarına gəlməsi üçün lazım olan şərtlərin kompleksi mövcuddur. Lakin bu yalnız obyektiv şərtlərdir. Əməl həqiqətən yerinə yetirilsin deyə bundan başqa A-da müəyyən hərəkətlərin yerinə yetirilməsi üçün müəyyən yönəlişliyin və ya daimi meylin olması gərəkdir. Lakin tələbatların, maraqların mövcudluğu hələ kifayət deyil ki, fərd və ya qrup onları ödəmək üçün hərəkət etməyə başlasın. Bunun üçün müəyyən vadaredici qüvvə, hərəkətləri icra etməyə müəyyən sabit daxili hazırlıq olmalıdır. Bəzən fərd gözlənilməz impulsların, ani əhval-ruhiyyənin və s. təsiri altında hərəkət edə bilər, lakin nadir hallarda bu cür hərəkətlər sistematik, təkrar olunan, sabit və ardıcıl surətdə mühüm məqsədə nail olmağa yönəlmiş hərəkətlərə çevrilir. Belə hərəkətlər yönümlər zəminində yaranır.

Deməli, sosial hərəkətlər özgə yönümün və davranışın elə dəyişdirilməsinə yönəlibdir ki, onlar müəyyən tələbatların, arzu və maraqların ödənilməsinə aparsın, Buna görə də hərəkətin vasitə və metodları burada ən mühüm şeydir, çünki hərəkətin uğurlu olması onların düzgün seçilməsindən asılıdır. İlk baxışdan, sosial hərəkətlər daxilində sonsuz sayda müxtəlif hərəkətlərin mümkünlüyü olan qeyri-məhdud xaosu xatırladır. Lakin bu heç də belə deyil və daha dərin təhlil göstərir ki, bütün sosial hərəkətlər müəyyən, daim təkrar olunan etalonlara və ya sabit surətdə təkrar olunan, irsən keçən müəyyən sxemlərə əsasən baş verir. Buna görə də adamların davranışını dəyişdirməyə yönəlmiş hərəkətlərə aşağıdakı kateqoriyaları tətbiq etmək olar: neqativ məcburiyyət və pozitiv inandırma.

Neqativ məcburiyyət daha çox əmr və qadağanlar — arzuedilməz davranış barəsində repressiya, cəza tədbirləri şəklində tətbiq edilir. Pozitiv inandırma arzu edilən davranışı hər hansı repressiya formasına (hədə, cəza və s.) müraciət etmədən yaradan vasitələrin köməyi ilə təsirə, hərəkətə əsaslanır. Sosial hərəkətlərin bütün növlərini iki kateqoriyaya bölmək olar — uyğunlaşma və müxalifət. Bunların birincisinə partnyorun heç bir dəyər və imkanlarına təhlükə yaratmayaraq fərdlərin və ya qrupların arzu olunan davranışını doğuran bütün hərəkətlər, ikincisinə isə hədə və repressiyalarla bağlı olan bütün hərəkətlər aiddir. Hər iki kateqoriyaya aid edilə bilən davranış tipləri az saylıdır, çünki özgənin davranışını hədə və repressiyasız necə dəyişdirmək olar? Xahiş və ya dəvət etməklə, tərbiyəyə rəhbərlik etməklə, təqlidə sövq etməklə, hərəkətin icrasının gedişində tabe etməklə və öz məqsədinə nail olmaq üçün başqasını bilərəkdən özünə tabe etməklə.

Sosial hərəkətlər bir-birilə qarşılıqlı surətdə bağlı olan və ya aralarında səbəbiyyət asılılığı yaranan sistemlərdir: A-nın əməli B-nin davranışı və ya yönəlişliyini modifikasiya edərək (onların şəklini dəyişərək, öz növbəsində A-nın yönəlişlik və davranışını modifikasiya edən B-yə məxsus əməli törədir. Qarşılıqlı təsirlər sabit (məsələn, partiyalar arasında illərlə davam edən mübarizə) və ya keçici (məsələn, hər hansı bir problem üzrə bir axşam ərzində keçirilən diskussiya və ya ötəri inciklik) ola bilər.

Beləliklə, "qarşılıqlı təsir" istilahı çox geniş hadisələr dairəsini əhatə edir. Buna görə də bəzi sosioloqlar buradan belə bir nəticə çıxarırlar ki, qarşılıqlı təsir əsas sosial prosesdir və hər hansı bir cəmiyyətdə hər hansı miqyasda baş verən bütün hadisə və prosesləri qarşılıqlı təsir hadisələrinə aid etmək olar.

Məhz buna görə də onların təhlili cəmiyyətdə baş verən bütün prosesləri təsvir və izah edə bilər. Bu səbəbdən bəzi sosioloqlar (xüsusilə biheviorizmin təsiri altında olanlar, məsələn, Corc A. Landberq) belə hesab edirlər ki, "fərdlərin və qrupların qarşılıqlı təsiri ictimai elmlərin tədqiqatlarının ən mühüm predmetidir"1. Onu da qeyd edək ki, həmin sosioloqlar yalnız təsir predmetinin mövcudluğunun, iştirakının dərk edilməsinin yaratdığı vasitəsiz qarşılıqlı təsirləri öyrənməyə meyl göstərmişlər. Onların fikrinə görə, interaktiv, yəni qarşılıqlı təsir qrupu birləşdirən əlaqənin əsas elementidir və empirik surətdə öyrənilə bilən qrup həyatı kompleks və mürəkkəb qarşılıqlı təsir sistemidir. Bu sosioloqlar qrup üzvləri arasındakı münasibətlərin müəyyən olunmuş sxemlər üzərində əsaslandığını fərz edərək qarşılıqlı təsir məfhumuna daha geniş məna verirdilər. Buradan da sosial qarşılıqlı təsirin qrup üzvləri arasındakı münasibətlər sisteminin və eyni zamanda qrupların daxili strukturunun öyrənilməsi üsulu kimi çıxış edən empirik tədqiq edilməsi təmayülü yaranır. Buna misal olaraq R. F. Beylsin hazırladığı metodu göstərmək olar. O, qarşılıqlı təsirin bütün mümkün formalarını on iki kateqoriyalı sistem halına salmış və qrupda üstünlük təşkil edən qarşılıqlı təsir tipləri əsasında qrupun ümumi xarakteristikasını müəyyən etmək üsullarının axtarışı ilə məşğul olmuşdur.2

Biz qrupun və ya digər toplunun bütün həyati "gerçəkliyinin" yalnız onların üzvləri arasındakı qarşılıqlı təsirdən ibarət olması və həmin qarşılıqlı təsirin bilavasitə qarşımızdakı partnyorun davranışına reaksiya olan hərəkətlərdən yaranması fikrilə razı deyilik. Biz "Qarşılıqlı təsir" məfhumuna daha geniş məna verərək, onunla fərdlər arasında dərk edilib-edilməməyindən asılı olmayaraq, mövcud olan asılılıqlar sistemindən yaranan qarşılıqlı təsirləri də əhatə edirik və bu bizə fərdi qüvvələrin təsiri nəticəsində əmələ gələn struktur və prosesləri tədqiq etməyə imkan verir.


4.3. Sosial münasibətlər və asılılıqlar

Qarşılıqlı təsir sabit sosial münasibətlərin yaranmasına gətirib çıxarır. Bu qədər çoxmənalı məfhum altında nəyi nəzərdə tutacağımızı müəyyənləşdirməkdən başlamaq daha yaxşı olardı. Bu söz başqa elmlərdə və məişətdə istifadə olunmasının təsiri altında sosiologiyada da müxtəlif mənalarda işlədilir. Məsələn, əgər A-nın cəmiyyətdə tutduğu yer onun B-dən asılı olduğunu bildirirsə, onda deyirlər ki, A-nın B ilə müəyyən münasibətləri vardır. Bəzən deyirlər ki, A B-yə müəyyən münasibət bəsləyir, məsələn A B-yə qərəzlə yanaşır. "Münasibət" sözü həmçinin "nisbət" istilahı ilə eyni mənalı söz kimi də işlədilir. Məsələn, qüvvələrin qeyri-bərabər münasibəti (nisbəti). "İstehsal münasibətləri" ifadəsində "münasibət" sözü fərdin əmək bölgüsünə əsaslanan istehsal prosesinə cəlb edildiyi və fərddən asılı olmayan mürəkkəb və obyektiv asılılıqlar sistemini bildirir. Bir çox digər misallar da gətirərək göstərmək olar ki, "münasibət" sözünün başqa mənaları da vardır.

Lakin belə hesab edirlər ki, bu sözün iki ən mühüm mənası vardır:


  • "Münasibət" istilahı A ilə B-nin müəyyən vəziyyətini (mövqeyini), onların şüurlu səylərinin və subyektiv niyyətlərinin iştirakı olmadan yaranan qarşılıqlı asılılıqlar vəziyyətini bildirir;

  • Bu istilah A-nın B-yə nisbətən şüurlu və subyektiv müəyyənliyi olan hərəkəti, dərk edilən və subyektiv müəyyənliyə malik asılılıqdan yaranan hərəkətidir.

Birinci mənaya misal olaraq "istehsal münasibətlərini", ikinci mənaya isə dostluq münasibətlərin göstərmək olar. Mövcud metodoloji tendensiyalardan birinə əsasən sosiologiya hər şeydən əvvəl obyektiv münasibətlərlə məşğul olmalıdır. Bunun əksi olan tendensiyaya görə isə sosiologiyanın əsl vəzifəsi partnyorun və müəyyən münasibətin əmələ gəldiyi situasiyanın subyektiv müəyyənləşdirilməsindən yaranan münasibətləri öyrənməkdən ibarətdir.

Biz belə hesab edirik ki, sosial əlaqə həm bu, həm də digər növ münasibətlərdən yaranır. Odur ki, həm bu, həm də o biri növü əhatə edən kifayət qədər geniş tərif tərtib etmək olar. İki partnyorun (fərdləri və ya sosial qrupları), əlaqələndirici hissəni (münasibətin "platformasına" çevrilən hər hansı bir əşyanı, marağı, yönəlişliyi, ümumi dəyəri) və partnyorların bir-birinə nisbətən mütləq yerinə yetirməli olduqları vəzifələr, borclar və ya müəyyənləşdirilmiş funksiyalar məcmusunu əhatə edən müəyyən sabit sistemi sosial münasibət adlandırmaq olar. Başqa sözlərlə desək, sosial münasibət iki partnyor arasında müəyyən platforma əsasında normalaşdırılmış qarşılıqlı təsir sistemidir.

Onu da qeyd edək ki, "münasibət" istilahına biz burada danışıq dilində istifadə edildiyindən daha dar məna veririk. Biz bu isqilahı qeyri-formal da olsa, müəyyən normalarla məhdudlaşmış sabit sistemləri işarə etmək üçün saxlayırıq.

Sosial münasibətlər həmçinin vasitəli surətdə kontaktda olan adamlar arasında mövcud ola bilər, qarşılıqlı təsir isə vəzifənin subyektiv duyulması, münasibəti saxlamaq niyyəti vasitəsi ilə deyil, geniş vəzifəli təsisatlandırılmış müəssisələr vasitəsi ilə də həyata keçirilə bilər.

Beləliklə, münasibətin tərifi sosial sistemlərin çox geniş dairəsini əhatə edir: iki uşağın dostluğu, müəllim və şagird arasındakı tərbiyə münasibətləri, işçi ilə sahibkar arasında əmək müqaviləsi, iki təsisat arasında müqavilə, iki dövlət arasında ittifaq və s. Münasibət adamları məhz toplu halında birləşdirən sabit elementdir. Qrupların və ya başqa ictimai birliklərin mühüm tərkib hissəsi qarşılıqlı təsir və ya ayrı-ayrı sosial əməllər deyil, məhz sabit və normalaşdırılmış münasibətlərdir. Heç bir sabit və normalaşdırılmış sosial qrup yuxarıda müəyyənləşdirilmiş mənada münasibətsiz mövcud ola bilməz. İxtiyari hərəkətlərin və ya qarşılıqlı təsirlərin deyil, yalnız qəbul edilmiş normalar vasitəsi ilə müəyyən edilmiş hərəkətlər qrupun daxili təşkilini və birləşməsini təmin edə bilər. Deməli, sosial hərəkət və qarşılıqlı təsirlərin öyrənilməsi sabit sosial münasibətlərin tədqiqinə hazırlıq yaradan zəruri elementdir.

Münasibət probleminin araşdırılmasını davam etdirərək, sosial asılılıqlar problemi üzərində dayanaq. "Sosial asılılıq" ya bir cəmiyyətdə yaşayan adamlar arasında yaranan asılılıqları, ya da adamların bir-birinə cəmiyyət üzvləri kimi göstərdiyi dərk edilən qarşılıqlı təsirində əmələ gələn asılılıqları ifadə edə bilər. Bunlar iki tamamilə müxtəlif şeylərdir. Birinci halda A B-dən asılıdır, yəni A öz işlərində B-nin mövcudluğu, onun hüquq və vəzifələri dairəsi ilə hesablaşmalıdır, B-nin mövcudluğu A-nın işlərini müəyyən çərçivəyə alır, məhdudlaşdırır. Burada asılılıq mütəşəkkil sistemə ümumi mənsubiyyətdən, aidiyyətdən yaranır, ikinci halda isə A-nın B-dən asılılığı B-nin A-ya müəyyən davranış üsulunu və qaydasını bilavasitə qəbul etdirə bilməsi deməkdir. Başqa sözlərlə desək, birinci halda biz A ilə B-nin eyni bir struktur daxilində hərəkət etməsi nəticəsində yaranan struktur-funksional asılılıqla, ikinci halda isə B-nin A-ya nisbətən bilavasitə niyyətlərindən və onları B-nin malik olduğu real imkanlarından irəli gələn intensional asılılıqla rastlaşırıq.

Asılılıq anlayışı sosiologiyada mühüm rol oynayır, çünki asılılıqların təhlili qanunların yaradılmasının əsasını təşkil edir. Sual oluna bilər: özgəsinin davranışını formalaşdırmağın mümkünlüyündən yaranan sosial asılılıqlar özlərini təbiətdəki əşyalar, hadisələr və proseslər arasındakı asılılıqlar halında olduğu kimi öyrənməyə imkan verirmi? Proqnoz verməyə imkan yaradan asılılıq qanunlarını müəyyən etmək mümkündürmü? Bu problemi burada müzakirə etmək niyyətində olmayaraq, biz onu yalnız "asılılıq" anlayışının sosioloji təhlil üçün nə qədər əhəmiyyətli olduğunu qeyd etmək məqsədilə xatırladırıq.

Onu da qeyd edək ki, burada biz ümumiyyətlə sosial asılılıqlar və sosial münasibətlərdən danışırdıq və "sosial" keyfiyyətin əlavə edilməsi mühüm fərqin olduğunu nəzərdə tutur. İndi isə sosial münasibətlərin araşdırılmasına qayıdaq və belə, bir sual verək, bu məfhum və asılılıq arasında bərabərlik işarəsi qoymaq olarmı? Əlbəttə, yox. Asılılıq sosial münasibətlərin müəyyən elementidir, lakin yeganə element deyil. Sosial münasibətlər partnyorlar arasında əlaqələndirici hissə və vəzifələrin xarakterindən irəli gələn müəyyən asılılığın yarandığı mürəkkəb sistemdir, lakin münasibət asılılıqlar sistemindən həm də geniş olan bir şeydir. Danışıq dilində biz deyirik ki, asılılıq insanları birləşdirən münasibətlərdən biridir. Bu yalnız müxtəsər ifadə vasitəsidir. A ilə B-nin xidməti asılılıq münasibətləri ilə bağlı olduğunu dedikdə nəzərdə tuturuq ki, A B-yə nisbətən yuxarı vəzifə tutan şəxsdir, onlar A-nın rəhbər, B-nin isə tabe şəxs olduqları münasibətdə partnyordurlar; onların arasında əlaqələndirici hissə müəyyən növ təsisatlandırılmış fəaliyyətdən ibarətdir; bir-birinə nisbətən qarşılıqlı vəzifələri çərçivəsində onlar hansısa məsələləri reallaşdırırlar və bu əmək bölgüsündə A rəhbər funksiyaları yerinə yetirir. Xidməti asılılıq bu sistemin elementlərindən biridir, çünki onların münasibətlərində xidməti asılılıqdan nə isə əhəmiyyətli dərəcədə böyük bir şey vardır.

Biz buraya sosial münasibətlərin nə təsnifatını, nə də sistemləşdirilməsini verməyərək, yalnız sosial münasibət anlayışını daxil edirik.

Münasibətlər nəzəriyyəsi ümumi sosiologiyanın mühüm sahəsidir. O, qrup və. digər sosial topluları birləşdirən sosial əlaqənin əsas tərkib hissəsidir.


1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə