Şirvani Ədilli Əruz vəZNİNİn sadəLƏŞDİRİLMİŞ QƏLİBLƏRİ




Yüklə 224.27 Kb.
səhifə3/3
tarix22.02.2016
ölçüsü224.27 Kb.
1   2   3

Dah-dadah dadah
Və ya:
Dahda-dahdadah
Misal: Olmur olmasın

Ə. Nəzmi

5. FA’ilün fA’ilün fə’Ul fə’Ul

Dah-dadah dah-dadah dadah dadah
Misal: Tapmadım, tapmadım macal, macal

H. M. Şükuhi
6. FA’ilün fə’il fA’ilün ’il fA’ilün ’il

Dah-dadah dadah dah-dadah dadah dah-dadah dadah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 5–5–5 bölgüsü ilə:
Dahda-dahdadah dahda-dahdadah dahda-dahdadah
Misal: Gül camalına düşsə toz əgər, qan olar könül

M. Ə. Ləli

7. FA’ilün fə’il fA’ilün ’il fA’ilün ’il fA’ilün ’il

Dah-dadah dadah dah-dadah dadah dah-dadah dadah dah-dadah dadah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 5-5-5-5 bölgüsü ilə:
Dahda-dahdadah dahda-dahdadah dahda-dahdadah dahda-dahdadah
Misal: Nəqdi-canımı xaki-payinə bəzl edim həmən, ey gülüm, gülüm

Ö. Kəşfi
8. ilün ilün ilün fə’

Dadadah dadadah dadadah-dah


Misal: Sanasan canımın canısan sən

Q. Bürhanəddin
9. Fə’lün fə’lün fə’lün fə’lün

Dahdah dahdah dahdah dahdah

Misal: Rədd olsun bəy, rədd olsun xan

Ü. Hacıbəyli

Rəcəz bəhri
1. Müstəf’ilün müstəf’ilün müstəf’ilün müstəf’ilün

Dahdah-dadah dahdah-dadah dahdah-dadah dahdah-dadah
Misal: Axır zamanın fitnəsi şol gözləri şəhla imiş

İ. Nəsimi
2. Müstəf’ilün müstəf’ilün

Dahdah-dadah dahdah-dadah
Misal: Aşiq olan kamil gərək

Ş. H. Rəncur xanım
3. Müftə’ilün fA’ilün müftə’ilün fA’ilün

Dahda-dadah dadah-dadah dahda-dadah dadah-dadah
Misal: Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam

İ. Nəsimi

4. Müftə’ilün fA’ilün

Dahda-dadah dadah-dadah
Misal: Başdan iki, bədəncə bir

S. Fazil
5. MəfA’ilün müftə’ilün

Dadah-dadah dahda-dadah



Misal: Koroğlunun bir atı var

Ü. Hacıbəyli
6. Müftə’ilün müftə’ilün müftə’ilAtün

Dahda-dadah dahda-dadah dahda-dadahdah
Misal: Köhnə fikir, tazə libas geysə cəhalət!

F. Sadıq
7. fA’ilAtünfA’ilAtün

Dadah-dadahdah dadah-dadahdah


Və ya:
Dadahda-dahdah dadahda-dahdah
Misal: Üzün görəydim, çıxaydı canım

M. H. Səhhaf
8. Müftə’ilün müftə’ilün müftə’ilün müftə’ilün

Dahda-dadah dahda-dadah dahda-dadah dahda-dadah
Misal: Ey dediyin cümlə yalan qovlu qərarın yox imiş

İ. Nəsimi

Müzare bəhri
1. Məf’U fA’ilAtü məfA’İ fA’ilün

Dah-dahda dahda-dahda dadah-dahda dah-dadah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 1-4-4-5 bölgüsü ilə:
Dah dahda-dahda dahda-dadah dahda-dahdadah
Misal: Bilməm bu nazənin kimin istəkli yarıdır

Ə. Vahid
2 Məf’U fA’ilAtün məf’U fA’ilAtün

Dah-dahda dahda-dahdah dah-dahda dahda-dahdah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 1-4-2-1-4-2 bölgüsü ilə:
Dah dahda-dahda dahdah dah dahda-dahda dahdah
Misal: Nemət ki, getdi əldən, qan ağlamaq rəvadır

M. Ə. Sabir
3. Məf’U fA’ilAtün

Dah-dahda dahda-dahdah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 1–4–2 bölgüsü ilə:
Dah dahda-dahda dahdah
Misal: Açmış bənövşə, sünbül

H. Cavid
4. Məf’UfA’ilün məf’UfA’ilün

Dah-dahda dah-dadah dah-dahda dah-dadah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 1–5–1– 5 bölgüsü ilə:
Dah dahda-dahdadah dah dahda-dahdadah
Misal: Yaran, gəlin bu gün, fürsət məqamıdır

N. Vəfa
5. Məf’UfA’ilün

Dah-dahda dah-dadah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 1 – 5 bölgüsü ilə:
Dah dahda-dahdadah
Misal: Bir carə tapmışam

Ə. Raci

Münsərih bəhri
1. Müftə’ilün fA’ilün müftə’ilün fA’ilün

Dahda-dadah dah-dadah dahda-dadah dah-dadah
Misal: Oğlumuz ay Xansənəm, bir yekə pəlvan imiş

M. Ə. Sabir
2. fA’ilün fA’ilün fA’ilün fA’ilün

Dadah-dadah dah-dadah dadah-dadah dah-dadah


Misal: Uşaq mənimdir əgər, oxutmuram əl çəkin

M. Ə. Sabir
3. Müftə’ilün fA’ilün fA’ilün fA’ilün

Dahda-dadah dah-dadah dadah-dadah dah-dadah
Misal (şərti): Bilməz idim bir belə ağır olar ayrılıq
4. fA’ilün fA’ilün müftə’ilün fA’ilün

Dadah-dadah dah-dadah dahda-dadah dah-dadah


Misal (şərti): Unutmaram heç zaman söylədiyin sözləri

5. Müftə’ilün fA’ilün

Dahda-dadah dah-dadah
Misal: Çəkdi niqabın günəş

Seyid Zərgar

6. fA’ilün fA’ilün

Dadah-dadah dah-dadah


Misal (şərti): Qayıtmaram bir daha
7. Müftə’ilün fA’ilA müftə’ilün fə’

Dahda-dadah dahda-dahda dahda-dadah dah
Misal: Daği-firaqına ehtimal nə mümkün

M. Füzuli

8. Müstəf’ilün ’Ulün

Dahdah-dadah dadahdah
Misal: Çox yatma, dur, a tənbəl

A. Səhhət

Müctəs bəhri
1.fA’ilün fə’ilAtün fA’ilün fə’ilAtün

Dadah-dadah dada-dahdah dadah-dadah dada-dahdah


Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 3–4–4–5 bölgüsü ilə:
Dadahda dahda-dadah dahda-dahda dahda-dadahdah
Misal: Könüldə nuri-məhəbbət, gözümdə pərdeyi zülmət

H. Cavid
2. fA’ilün fə’ilAtün fA’ilün fə’ilün

Dadah-dadah dada-dahdah dadah-dadah da-dadah


Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 3–4–4–4 bölgüsü ilə:
Dadahda dahda-dadah dahda-dahda dahda-dadah

Misal: Öyünmə, çox gözəlim, çox da gözlərin qaradır

Ə. Vahid
3. fA’ilün fə’ilAtün

Dadah-dadah dada-dahdah


Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 3–5 bölgüsü ilə:
Dadahda dahda-dadahdah
Misal: Yolunda sərsəriyəm mən

C. Rəmzi
4. fA’ilün fə’ilün

Dadah-dadah da-dadah


Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 3–4 bölgüsü ilə:
Dadahda dahda-dadah
Misal: Ucundadır dilimin

Dəli şair

Mütəqarib bəhri
1. Fə’Ulün fə’Ulün fə’Ulün fə’Ulün

Da-dahdah da-dahdah da-dahdah da-dahdah


Misal: Bu il bizdən ayrıldı istəkli Sabir

Ə. Nəzmi
2. Fə’Ulün fə’Ulün fə’Ulün fə’Ul

Da-dahdah da-dahdah da-dahdah da-dah


Misal: Qəzəl bildirir şairin qüdrətin

M. Füzuli
3. Fə’lün fə’Ulün fəlün fə’Ulün

Dahdah da-dahdah dahdah da-dahdah
Və ya:
Dahdahda-dahdah dahdahda-dahdah

Misal: Ahu baxışlı bir nazlı dilbər

Rza Zaki
4. Fə’lün fə’Ulün

Dahdah da-dahdah
Və ya:
Dahdahda dahdah
Misal: Hər şey sənindir

H. Cavid


Xəfif bəhri
1. Fə’ilAtün fA’ilün fə’ilün

Dada-dahdah dadah-dadah dadadah


Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 3–4–4 bölgüsü ilə:
Dadadah dahda-dahda dahda-dadah
Misal: Qoca Qafqaz, adında bir əzəmət

İ. Cəfərpur

2. FA’ilAtün fA’ilün fə’ilAtün

Dahda-dahdah dadah-dadah dada-dahdah
Azərbaycan əruzuna daha uyğun olan 3-4-5 bölgüsü ilə:
Dah-dadah dahda-dahda dahda-dadahdah
Misal: Düşməni-duni nabəkarə bəlayəm

M. Füzuli

Səri bəhri
1. Müftə’ilün müftə’ilün fA’ilün

Dahda-dadah dahda-dadah dahdadah
Misal: Məclisi-əyanda vurur tək səbir

M. Ə. Sabir
2. Müftə’ilün müftə’ilün

Dahda-dadah dahda-dadah
Misal: Sönməz işıqlarda vətən

S. Rüstəm

Kamil bəhri
1. MütəfA’ilün mütəfA’ilün mütəfA’ilün mütəfA’ilün

Dadadah-dadah dadadah-dadah dadadah-dadah dadadah-dadah


Misal: Yetər, ey fələk, bu cəfa, yetir məni-zarə sərvi-rəvanimi

M. Füzuli

2. MütəfA’ilün mütəfA’ilün

Dadadah-dadah dadadah-dadah


Misal: Məni axiri bu qəm öldürür

M. Ləli

Müqtəzəb bəhri
FA’ilAməf’Ulün fA’ilAməf’Ulün

Dahda-dahda dah-dah-dah dahda-dahda dah-dah-dah
Və ya:
Dah-dadah dadah-dahdah dah-dadah dadah-dahdah
Misal: Zülfün olsa aşüftə bağrımı kəbab eylər

M. Ləli

Yeni əruz qəliblərinin yaradılması imkanları
Nəzərə alsaq ki, şeirlər əsasən 5÷16 hecalı olur və Azərbaycan əruzunda hecaların iki növü (uzun və qısa haecalar) var, onda nəzəri cəhətdən əruz qəliblərinin mümkün variantlarının sayını aşağıdakı riyazi düsturla hesablaya bilərik:

Göründüyü kimi, 5-hecalıdan 16-hecalıyadək olan misralardan nəzəri cəhətdən 131040 (yüz otuz bir min qırx) variantda ritmik qəlib düzəltmək mümkündür. Bu o deməkdir ki, yeni əruz qəliblərinin yaradılması imkanları qeyri-məhduddur və ona görə də daim yeni qəliblər yaradılmlş və yaradılmaqdadır. Lakin, aydındır ki, nəzəri cəhətdən yaradılması mümkün olan qəliblərin hamısı oxunaqlı olmayacaq. Yalnız oxunaqlı, ahəngdar qəliblər əruz qəlibi kimi qəbul oluna bilər.

Bəs Azərbaycan əruzunda yeni qəlibləri hansı əsaslarla yaratmaq olar? Burada folklorumuzdakı (ritmik aşıq havaları, xalq mahnıları, oyun havaları, diringilər və s.) ritmik vahidlər əsas götürülə bilər. Bu məsələdə ritmik aşıq havaları xüsusən geniş imkanlar açır. Belə ki, ritmik aşıq havalarınin demək olar ki, əksəriyyətinin ritmik quruluşu Azərbaycan əruzu üçün hazır qəlibdir. Bəzi əruz qəliblərinin ritmik quruluşunun xalq musiqimizin bir çox nümunələrinin ritmik quruluşu ilə eyniliyini öncə qeyd etmişik. İndi isə, aşıq havaları və digər ritmik xalq musiqisi nümunələrinin ritmik quruluşu üzərində yeni əruz qəliblərinin yaradılması imkanlarına baxacağıq. Onu qeyd edək ki, yeni qəliblər yaratmaq üçün xalq musiqisi nümunələrinin instrumental (çalğı) variantını əsas gö-türmək daha məqsədəuyğundur. Çünki, oxunuşda mu-siqinin ritmik quruluşu şeirin ritmik quruluşunun təsirinə məruz qalaraq müəyyən qədər dəyişilə bilir. Bu da çoxvariantlılıq yaradır. Düzdür, çalğıda da çoxvariantlılıq ola bilər, lakin adədən ən çox işlənən variant əsas götürülür və nota salınır. Biz də yeni qəliblərin müəyyən olunmasında məhz bu variantları əsas götürürük.

İndi isə xalq musiqimizin bəzi nümunələrinin ritmik vahidləri üzərində yaradılması mümkün olan bir neçə yeni əruz qəlibinə baxaq.

1. “Cəlili” aşıq havasında oxunan şeirlərin ritmik quruluşunun təsirindən bu havanın nəinki oxunuş ritmlərində, hətta çalğı ritmlərində də çoxvarianlılıq yaranır. Bu havanın ritmlik quruluşunun not yazısına əsasən (bax, Eldarova Ə., Azərbaycan aşıq sənəti, Bakı-1996, səh-145) aşağıdakı yeni əruz qəlibini (şərti olaraq “Cəlili qəlibi”) müəyyən edə bilərik:
Dadah-dadah dadah-dadah dadahdah

Şərti misal: Canım çəkər cəfa sənin yolunda
X. İ Əhməd təfilələri ilə:
fA’ilün fA’ilün ’Ulün
Şəşəngi” (“Sarıköynək”) və “Qarabağ qaytar-ması” aşıq havalarının ritmik quruluşları (bax, yenə həmin kitabda səh.-145-ə) “Cəlili” ritmlərindən cəmi 1-2 hecaya görə fərqlənir. Belə ki, “Şəşəngi”-nin ritmik quruluşu – Dahda-dadah dadah-dadah dahdadah/Müftə’ilün fA’ilün fA’ilün, “Qarabağ qaytarması”-nın ritmik quruluşu isə – Dahda-dadah dadah-dadah dadahdah/Müf-tə’ilün fA’ilün ’Ulün kimidir.

Göründüyü kimi bu ritmik formulların Həzəc, Rəcəz, Səri və b. bəhrlərin qəlibləri ilə xeyli oxşarlığı var.



2 “Ruhani” aşıq havası, “Qarabağ şikəstəsi” və başqa bir çox xalq musiqisi nümunələrində ortaq ritmə malik parçalar var (bu ritm ortaqlığı muğamda oxunan şikəstələrin aşıq musiqisinə əsaslandığını və ümu-miyyətlə muğamla aşıq musiqisinin ortaq köklərə malik olduğunu bir daha təsdiq edir!). Ortaq ritmə malik həmin parçalar üzərində aşağıdakı əruz qəlibini (şərti olaraq “Ruhani” qəlibi) müəyyən edə bilərik:
Dah-dada dah-dada dahdada-dah
Və ya:

Dahda-dadah dadadah dadadah

Şərti misal: Sanma ki, mən bunu bilməmişəm
X. İ Əhməd təfilələri ilə:
Müftə’ilün fə’ilün fə’ilün
3. “Müxəmməs”, “Baş sarıtel” və xeyli sayda digər aşıq havalarının ortaq ritmik vahidləri üzərində aşağıdakı qəlibi (şərti olaraq “Müxəmməs” qəlibi) müəyyən etmək olar:
Dada-dadah dahda-dadah

Şərti misal: Gələcəyəm, gözlə məni
Burada çox önəmli bir məsələyə diqqət yetirmək yerinə düşər. Qəlibdə ilk üç heca dalbadal qısa hecalardır. Azərbaycan əruzunda istifadə olunmuş 266 qəlibin heç birində dalbadal gələn üç qısa hecaya rast gəlinmir (ərəb əruzunda belə təfilə mövcud olsa da istifadə olunmur (1)). Bu da Azərbaycan türkcəsində üç ardıcıl qısa hecaya malik bir çox sözlərin (gələcəyəm, gedəcəyəm, alacağam və s.) əruzda işlədilməsini mümkünsüz etmişdir və şairlər məcburən bu sözlərin yerinə gələcəm/gedəcəm, gələrəm/gedərəm kimi ifadələr işlətmişlər. Müəyyən etdiyimiz “Müxəmməs” qəlibi üzərində isə, bu kimi sözlərin istifadəsinə imkan yaranır.

4. “Kərəm gözəlləməsi” aşıq havasının və “Bilmir-dim–bileydin” xalq mahnısının ortaq olan ritmik quruluşları üzərində aşağıdakı əruz qəlibi alınır:
Dahda-dadah dahda-dadah dahda-dadah dah-dadah
Bu qəlibə real misal elə “Bilmirdim–bileydin” xalq mahnısının sözləridir:

Gözləmişəm, gəlməmisən, mən də nişanlanmışam


X. İ. Əhməd təfilələri ilə:
Müftə’ilün müftə’ilün müftə’ilün fA’ilün
Bu qəlib Səri-1 qəlibinin “uzadılmış” variantıdır, həmçinin, Rəcəz-8 qəlibindən cəmi bir hecanın azlığı ilə fərqlənir. Bu qəlıb Ə. Cəfərin müəyyən etdiyi 266 qəlibin (o cümlədən yuxarıdakı 74 qəlibin) içərisində yoxdur, deməli o dövrə qədər istifadəsi aşkar olunmamışdır. Lakin, son illər həmin qəlibdə yazılmış şeirə artıq rast gəlmişik:
Cərxi-fələk, sal buların canına bir vəlvələ

Əvəz Qurbanlı
5.Cəngi” havasının ritmləri üzərində aşağıdakı qəlibi müəyyən etmək olar:
Dada-dahdah dahdada-dahdah

Şərti misal: Qarı düşmən məhv olacaqdır
X. İ. Əhməd təfilələri ilə:
Fə’ilAtün müftə’ilAtün
6. “Yallı” nağara ritmi üzərində aşağıdakı qəlibi (şərti olaraq “Yallı” qəlibi) müəyyən edə bilərik:
Dahdada-dahdah dahdada-dahdah

Və ya:
Dahda-dadahdah dahda-dadahdah



Şərti misal: Sən də keçərsən bir gün o yoldan
X. İ. Əhməd təfilələri ilə:
Müftə’ilAtün müftə’ilAtün
Göründüyü kimiDahdada-dahdah” (Müftə’ilAtün) ritmik vahidi həm “Cəngi”, həm də “Yallı” qəlibində var. Bu da xalq musiqimizin ümumi ritmik sistemə malik olduğunu bir daha təsdiq edir.

Sonda bir daha qeyd edirik ki, müəyyən etdiyimiz yeni qəliblər sırf nəzəri xarakter daşıyır. Onların praktikada özlərini nə dərəcədə doğruldacaqlarını isə zaman göstərər.



Ədəbiyyat


  1. Cəfər Əkrəm, Əruzun nəzəri əsasları və Azərbaycan əruzu. Bakı-1977.

  2. Quliyev Tərlan, Əruz və qafiyəşünaslıq tarixi. Bakı-1998.

  3. Quliyev Tərlan, Azərbaycan şeirinin qədim dövrü. Bakı- 2001.

  4. Rəhimova Aytac, Azərbaycan musiqisində meyxana janrı. Bakı-2002.

  5. Hacıbəyov Üzeyir, Azərbaycan xalq musiqisinin əsasları. Bakı-1985.

  6. İsmayılov M, Azərbaycan xalq musiqisinin janrları. Bakı-1984.

  7. İsazadə Ə, Məmmədov N, Azərbaycan xalq mahnıları və oyun havaları. Bakı-1984.

  8. Namazəliyev Qafar, Azərbaycan xalq mahnı və təsnifləri. Bakı-1985.

  9. Azərbaycan xalq mahnıları, 2 cilddə. Bakı-2005.

  10. Eldarova Əminə, Azərbaycan aşıq sənəti. Bakı-1996.

  11. Məmmədov Tariyel, Azərbaycan xalq-professional musi- qisi–Aşıq sənəti. Bakı-2002.

  12. Məmmədov Tariyel, Azərbaycan klassik aşıq havaları. Bakı-2009.

  13. Zöhrabov Ramiz, Muğam. Bakı-1991.

  14. Zöhrabov Ramiz, Zərbi-muğamlar. Bakı-2004.

  15. İmrani Rafiq, Muğam tarixi. Bakı-1998.

  16. Bədəlbəyli Əfrasiyab, Musiqi lüğəti, Bakı-1969.

  17. Фролов, Д. В., Классический арабский стих. История и теория аруда. Москва-1991.


Mündricat
Əruz vəzni bizə yaddırmı?.......................................................3

-Əruz vəzninin yaranması.......................................................3

-Əruz vəzni və türk dili............................................................5

-Əruz vəzni və Azərbaycan xalq musiqisi......................................9

-Əruz vəzni və meyxana....................................................................13

-Əruz vəzni və rep..............................................................................16

-Əruz vəzni və Azərbaycan bəstəkarlığı......................................17
X. İ. Əhməd sisteminin öyrənilməsinin

çətinliyi nədədir?..................................................................18
Əruz qəliblərini necə sadələşdirmək olar?...................20
Əruz vəzninin Azərbaycan şeirində işlənən

bəhrlərinin sadələşdirilmiş qəlibləri.................................24

-Həzəc bəhri.........................................................................................24

-Rəməl bəhri.........................................................................................28

-Mütədarik bəhri.................................................................................32

-Rəcəz bəhri.........................................................................................34

-Müzare bəhri......................................................................................35

-Münsərih bəhri..................................................................................37

-Müctəs bəhri.......................................................................................38

-Mütəqarib bəhri................................................................................39

-Xəfif bəhri............................................................................................40

-Səri bəhri.............................................................................................41

-Kamil bəhri.........................................................................................41

-Müqtəzəb bəhri..................................................................................42
Yeni əruz qəliblərinin yaradılması imkanları................42
Ədəbiyyat.....................................................................................48


Ədilli Şirvani Kamil oğlu

ƏRUZ VƏZNİNİN SADƏLƏŞDİRİLMİŞ

QƏLİBLƏRİ

Redaktor:


Fil. el. d., prof. Nəsir Əhmədli

BAKI – “ADİLOĞLU” – 2010




1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə