Punhan babanin yashlamı




Yüklə 484.16 Kb.
səhifə5/9
tarix23.02.2016
ölçüsü484.16 Kb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9

3_Rengli_HeyaT

07.07.2008, 2:46


Həyatı
Məşhur Azәrbaycan şairlәrindən biri də Molla Vәli Vidadidir. O, Molla Pәnah Vaqifin müasiri, dostu, bəzi mənbələrə görә isə hətta qohumu imiş. Molla Vәli Qazax mahalının Şıxlı kəndində dünyaya gəlib. Rәvayәtә görә, Molla Vәlinin atası Mәhәmmәd ağa Qazaxa İrandan köçüb və onun atası Səfəvilər dövründə İranda yaşayan Hәmzә sultanın nәslindәndir.

Molla Vәlinin yaxşı elm vә savadı vә rәvan tәbi var imiş vә özü dә zöhdü tәqva әhli olub, vaxtının çoxunu ibadәtdә keçirәrmiş. Haqq söylәyәn vә haqqı dost tutan bir vücud imiş ki, hәr kәsin eybini açıq söylәmәkdәn bak vә ictinab etmәz imiş. Ona binaәn şairdәn dilgir vә rәncidә olanların әdәdi az deyil imiş. Amma bununla belә hamı onu sayarmış, xatirini әziz vә möhtәrәm tutarmış. Müasiri vәkil Әhmәdağa ilә aralarında dostluq vә zarafat var imiş vә çox vaxtı şair ona kinayә vә istehza tәriqincә acı sözlәr deyәr imiş, amma Әhmәdağa onun sözlәrindәn incimәz imiş. Belә ki, bir vaxtı bunlar yaylaqda olan zamanı evlәrindәn çıxıb gözәl vә çiçәkli dağlarda seyr edirlәr. Bu әsnada duman gәlib onları әhatә edir. Molla Vәli xovfa düşür ki, onlar azacaqlar. Amma Әhmәdağa ona ürәk-dirək verib deyir: "Qorxma, mәn sәni salamat yurdumuza apararam" vә doğrudan da Vidadini salamat gәtirib şenliyin içinә çıxarır.

Bu barәdә qeyrilәrin yanında Әhmәdağa özünü öyüb, zehn vә fәrasәtini zikr etdikdә Molla Vәli tәngә gәlib deyir: -Ağa, bu qәdәr özünü öymә, bu bir böyük hünәr deyil, qara mal da (sığır) heç azmaz.

Bәzi rәvayәtә görә, Molla Vәli Vidadi Qazax mahalında әn mötәbәr, tәdbirli vә nüfuzlu bir adam hesab olunduğuna binaәn, Gürcüstan valisi İrakli xan onu özünә müqәrrәb edib vә onun ağıl vә kamalını görüb, bәzi ittifaqlarda Qazax mahalına dair mәsәlәlәr vüqua gәldikdә onun tәdbir vә sәlahdidilә iş görәrmiş. Bu әhvalı onun dostu Molla Pәnah Vaqif eşidib Qarabağdan Vidadinin hal vә şәninә münasib bu şerlәri yazıb göndәrmişdir:

Ey Vidadi, yenә xan qulluğunda


Qaim olub, nә qiyamәt eylәrsәn?
Yaman gözdәn allah özü saxlasın,
İxlas ilә, kişi, xidmәt eylәrsәn.

Belә dursan o qapıda qış vә yaz,


Yetişәrsәn bir çörәyә sәrәfraz,
Bu doğru yolundan әyilsәn bir az,
Yәqin bil ki, çox xәyanәt eylәrsәn...

Amma Vidadinin İrakli xana müqәrrәb vә mәslәhәtçi olduğunu nә gürcü vә nә rus vә nә dә bizim tarixlәrdә görmәdik. Özgә bir qövlә görә, әzancümlә mәrhum Әhmәd bәy Cavanşirin yazmağına binaәn ki, - onun Qarabağ tarixinә dair artıq bәlәdiyyәti var idi, - Molla Pәnah mәrhum İbrahim xanın müqәrrәbi-hüzuru olan zamanı öz dostu Molla Vәlini yazıb Qazaxdan Qarabağa gәtirdibdir vә burada onun xana yavuq olmağına sәbәb düşübdür vә xan Molla Vәlinin ağıl vә kamalını dәrk edib vә xüsusәn onun mömin vә müttәqi bir şәxs olduğunu görüb, ona lütf vә mәrhәmәt göstәrәrmiş vә hәr qisim röya görsә imiş Molla Vәliyә söylәr imiş. Molla dәxi onları xeyli münasib tәbir edәrmiş. Amma bu rәvayәti dәxi tәsdiq etmәyә әldә bir dәstavizimiz yoxdur. Bunun doğruluğuna şәhadәt verici "Qarabağ tarixi"ndә bir işarә görmәdik.

Doğrudur Mirzә Cәmalın yazdığı tarixdә Mirzә Vәli adlı bir şәxsin ismi zikr olunubdur, vәli haman Mirzә Vәli Qarabağda Şuşa uyezdindә Baharlı qәryәsindәn bir şirinzәban vә kardan vә zirәk bir adam imiş ki, İbrahim xan onu öz әmizadәsi Әbdüssәmәd bәy ilә Ağa Mәhәmmәd şah әvvәl dәfәdә Azәrbaycanın cәnub sәmtindә vaqe olan vilayәtlәri hiyteyi-tәsәrrüfünә götürdükdә zәval rәsmi ilә şaha göndәrmişdir. Mәzkur Mirzә Vәlinin nәsli bu halda Qarabağda vә Bakıda mövcud vә Vәliyev familiyası ilә mәşhurdurlar.

Bәs, Baharlı Mirzә Vәli ilә Şıxlı Mirzә Vәlini qarşıdırmaq böyük sәhvdir. Tәәccüb budur ki, Qarabağın әhval vә tarixinә bәlәd olanlar vә onların cümlәsindәn şair Mirmöhsün ağa Ağamirzadә Şıxlı Molla Vәlinin vücudunu bilmәrrә inkar edib, Molla Vәli Vidadi ancaq Mirzә Vәli Baharlıdan ibarәt olmasını tәkid edirlәr vә Mirmöhsün ağanın qövl vә iddiasının qüvvәsincә bunu dәxi әlavә edә bilәrik ki, neçә sәnә bundan müqәddәm Baharlı qәryәsindәn Hәmid bәy Vәliyev ismindә bir şәxs ilә tanış olduq. Bu cәnabın ziyadә xoşsöhbәt vә dilavәr olduğunu tәhsin etdikdә bizә cavab verib dedi ki, filankәs bizim babamız çox dilavәr vә fәsih bir adam imiş, özünün dә tәbi-şeriyyәsi var imiş. Babasının adını soruşduqda bizә cavab verdi ki, babamızın adı Molla Vәlidir, "Vidadi" tәxәllüs.

Sәhihi budur ki, Molla Vәli Vidadini onun dostu Vaqif çağırıb Qarabağa gәtirdibdir. Vә burada Cavanşir uyezdindә mәşhur "Gülüstan" adlanan yerdә--ki, sabiqdә xırdaca bir xanlıqdan ibarәt imiş,--Molla Vәli Vaqifin vasitәsilә ora xanının hüzurunda müqәrrәb vә möhtәrәm şәxslәrdәn birisi olubdur. Bu әhvalın doğruluğuna Vaqif ilә onun arasında vüqua gәlәn müşairә dәlalәt elәyir. Vaqif yazır:

Belә dursan o qapıda qış vә yaz,


Yetişәrsәn bir çörәyә sәrfәraz.
Bu doğru yolunda әyilsәn bir az,
Yәqin bil ki, çox xәyanәt eylәrsәn.

Xanın mәhәbbәtin könlündә yatır,


Bit yeyәr әtini, olarsan qotur,
Tәrpәnmә yerindәn, әlbәt, bәrk otur,
Vay halına bir hәrәkәt eylәrsәn.

Evini, malını yadına salma,


Xan izin versә dә, boynuna alma,
Ömәrin, Osmanın qaydına qalma,
Sözlәrini bidәyanәt eylәrsәn.

Cavanşir xәlqilә ol qohum-qardaş,


Qazaxın sözünü heç eylәmә faş,
Demәnәm dinini eylә qızılbaş,
Әqlin olsa, özün, әlbәt, eylәrsәn.

Xanı qoyub әgәr evә getmәsәn,


Qarğa mәnә mәtlәbinә yetmәsәn,
Ülülәmrin itaәtin etmәsәn,
Tәrki-sünnәt vәl-cәmaәt eylәrsәn.

Vidadi Vaqifә yazdığı cavabın bir bәndindә deyibdir:

Dovtәlәb oluban gedibsәn xandan,
Ölüncә çıxmanam ta Gülüstandan,
Sәn hәrgah çalışsan habelә candan,
Hәr nә desәn, bil, aqibәt eylәrsәn.

Molla Vәlinin oğlu Mәhәmmәd ağa--ki, babasının adı ona qoyulmuşdur,--sonralardan haman Gülüstanda, Qazi Sәidәddin әfәndinin qövlünә görә, xanlıq edibdir. Vidadinin bir oğlu dәxi mәşhur Osman әfәndi imiş ki, Tiflisdә ikinci müfti olubdur ki, elm vә kәmalı ilә mәşhur imiş. Osman әfәndinin fәrzәndlәrindәn birisi üçüncü müfti Mәhәmmәd әfәndi olub vә o birisi dәxi Qazi Sәidәddin әfәndidir ki, sabiqdә Qarabağda qazilik edәrmiş vә bәd müddәti-mәdidә Qazax mahalında mәsnәdi-qәzavәtdә ikәn hәştad sinnindә dari-üqbayә rehlәt elәyibdir.

Vidadi yüz ilә kimi, bәlkә bir az da artıq zindәganlıq edibdir. Sinndә Vaqifdәn böyük imiş. Odur ki, Vaqif ona yazdığı bir qәzәlindә demişdir:

Eşqә düşmәk sәnә düşmәz, qocalıbsan, belә dur,


Belә işlәr yenә Vaqif kimi oğlanә düşәr.

Vidadi bunun cavabında yazdığı qәzәldә demişdir:

Nә qәdәr olsa qoca gәrçi Vidadi xәstә,
Yenә Vaqif kimi, әlbәttә, yüz oğlanә dәyәr.

Molla Vәlinin müsini çağında fәrzәndi-giramisi Osman әfәndi ona xidmәt vә riayәt göstәrәrmiş vә şairin gözlәri yaxşı görmәdiyindәn onun әlindәn tutub gәzdirәrmiş vә hәr növ ehtiyacatını rәf qılmağı özünә borc hesab edәrmiş vә Vidadi dәxi onu canü dildәn sevib, әziz tutarmış vә onun haqqında belә xeyir-dua etmişdi:

Ey hәlimü әlimi-rәbbani,
Elm ilә möhtәrәm qıl Osmani.

Filhәqiqә Osman әfәndi atasının duası bәrәkәtindәn elmü helm ilә fәridül-әsәr bir vücud olub. Onun namü şöhrәti nәinki tәk Qafqazda, hәtta Osmanlı mәmlәkәtindә dәxi intişar tapmışdır.

Molla Vәli Vidadi vәfat edibdir tarixi-hicriyyәnin 1224-cü ilindә ki, miladın 1809-cu sәnәsinә mütabiqdir. Dәfn olunubdur Şıxlı qәbristanlığında ki, "Gәmiqayası" adlanan yerdә vaqedir. Qәbir daşının üstündә bu beyt hәkk olunubdur:

Kim Vidadi xәstәnin qәbrin görüb etsә dua,


Edә hәq rәhmәt, şәfi ola Mәhәmmәd Mustafa.
Azяrbaycan шairi Molla Vяli Vidadi 1707-cu ildя Qazax rayonunun Birinci Шыxlы kяndindя anadan olmuшdur. О, яvvяl Шяmkirdя, sonra isя Qazaxыn Poylu kяndindя tяhsil almыш, яrяb, fars dillяrini mцkяmmяl юyrяnmiшdir. Шыxlы kяndindя mirzяlik vя mяktяbdarlыq etmiшdir. Molla Vяli Vidadi hяm яruz, hяm dя heca vяznlяrindя yazmышdыr.

Яdяbi irsinin az qismi mяlumdur. Feodal zцlmцndяn, xanlыqlar dюvrцnцn hяrc-mяrcliyindяn doьan kяdяr vя цmidsizlik, mяnяvi tяnhalыqdan шikayяt Molla Vяli Vidadinin yaradыcыlыьыnыn яsas motivlяridir.

Humanist sяnяtkar olan Vidadinin yaradыcыlыьыnda vяtяnя, zяhmяtkeшlяrя mяhяbbяt gцclцdцr. Шairin “Dяli kюnцl, gяl яylяnmя qцrbяtdя”, “Ey hяmdяmim, sяni qana qяrq eylяr”, “Xяstя dцшdцm, gяlяn yoxdur цstцmя” kimi шerlяrindя vяtяn hяsrяti, qяriblik iztirabы sяmimi vя tяsirlidir.

Vidadinin aшiqanя шerlяri dя var. Vidadi lirikasы yцksяk bяdii sяnяtkarlыq nцmunяsidir. Vidadi realist tяsvirя meyl edяn шairlяrdяn olmuшdur. Bir sыra яsяrlяri rus dilinя vя digяr dillяrя tяrcцmя olunmuшdur.


Molla Vяli Vidadi 1809-cu ildя Шяmkirdя vяfat etmiшdir. Ясярляри
v Яsяrlяri /Tяrt.: Hяmid Araslы; Юn sюzцn mцяllifi vя redaktoru Я. Sяfяrli.- B.: “Юndяr Nяшriyyat”, 2004.- 126с.

v Яsяrlяri /Тяrt. вя юn sюzцn mцяllifi Hяmid Araslы.- B.: “Шяrq-Qяrb”, 2004.- 261 s.


Щаггында
v Яhmяdov F. XVIII яsr Azяrbaycan яdяbi dilinin inkiшafыnda Vidadinin rolu /Elmi red.: Фilologiya elmlяri doktoru, professor R. Mяhяrrяmova.- B.: “Nurlan”, 2005.- 115 (1) s. - S.109-115.
* *
v Qaraxanlы M. Vaqiflя Vidadinin “Deyiшmяsi”ndя hяyatilik //Шяfяq.- 2005.- № 1-2.- S. 65-68.
Рус дилиндя ядябиййат
Ясярляри

v Журавли:Стихотворение/Пер.с азерб.С.Мамедгулузаде.-Б.:Гянджлик,1990.-12 с.


Щаггында
v Дунямалиева Т.А. Жизнь и творчество М.В.Видади.-Б.:Элм,1970.-21 с.

Yaradıcılığı


Vidadinin әsәrlәrindәn mәşhuru Şәki vә Şirvan hakimi Hüseyn xan "Müştaq" tәxәllüsün sәrgüzәşti vә onun öz әmisi Hacı Әbdülqadirin hiylәkarlığı vә әdavәti ilә mәqtul olduğu babında yazdığı müxәmmәsdir ki, eyni ilә burada dәrc olunur:

Gәl, könül, bir ibrәt al, bu gәrdişi-dövranә bax!


Cami-heyrәtdәn dәmi mәxmur olub, mәstanә bax!
Tut tәfәkkür damәnin, bir dәm dili-heyranә bax!
Kimsәyә qılmaz vәfa, bu dәhri-bipayanә bax!
Olma mәmurinә rağib, axiri viranә bax!

Bivәfadır mülki-dünya, malına aldanma çox,


İzzü cahü dövlәtü iqbalına aldanma çox,
Tutma ümmid, әqlü fәhm әhvalına aldanma çox,
Qövmü qәrdaşü rәfiq әqvalına aldanma çox,
Hәr biri bir rәmz ilә sәndәn olur biganә, bax!

Şәrhi bimümkün gәlib getmiş cahana çox hümam,


Hәr biri әsrindә bir sahibhünәr, alimәqam,
Şah ola, istәr gәda, divanә ya әhli-nizam,
Yetmәmiş mәqsudinә alәmdә heç әrbabi-nam,
Cümlәsin mәqtul edib, bu bisәrü samanә bax!

Dinlә, ey tüğyani-möhnәt, bir hekayәt söylәyim,


Didәlәr giryan edәn şәrhi-mәlalәt söylәyim,
Dәrdi-bidәrmanü daği-binәhayәt söylәyim,
Bu sözә nisbәt sәnә, gәl, bir hekayәt söylәyim,
Lütf edib, qıl bir nәzәr, bu müxtәsәr dәstanә bax!

Noldu gör ol sәrvәri-dövran, әmiri-möhtәrәm,


Mәnbәi-cudü sәxavәt, mәdәni-lütfü kәrәm,
Mәrdi-meydan, әhli-ürfan, sahibi-tiğü qәlәm,
Әrseyi-rifәtdә guya kim, tikilmiş bir әlәm,
Hakimi-Şirvan, Şәki, yәni Hüseyn xanә bax!

Şirdil bir mәrd idi kim, şövkәtü şәni әzim,


Sәfşikәn, әdafikәn, şәmşirzәn, bixövfü bim,
Sәrvәri-sahibhәşәm, әtbai çox, mülkü qәdim,
Xoşnüma, xәndanliqa, şirinsüxәn, tәbi hәlim,
Neylәdi, gәl gör, müqәddәr, hikmәti-yәzdanә bax!

Hәqpәrәst, әhli-tәvәkkül, pakdil, safcigәr,


Baki yox heç kimsәdәn, cahü cәlalı bikәdәr,
Bilmәmiş rәşkü hәsәd insanı eylәr dәrbәdәr,
Bağlamış onunla kin әlavü әdna sәrbәsәr,
Saldılar hәr rәng dәvalar tutub böhtanә bax!

Hacı Әbdülqadirü Hacı Mәhәmmәd kinәdar


Saldılar yüz dürlü dәva, oldular ondan fәrar,
Etdilәr ol dәmdә Dardoqqazı sәngәr üstüvar,
Tapdı düşmәn hәr tәrәf, yüz oldu qovğa aşikar,
Buldular fürsәt, tәmami girdilәr meydanә, bax!

Kәndxudalar göndәrib oğluyla çox and eylәdi,


Etmәdi bir sud hәrçәnd әhdü peyvәnd eylәdi,
Hacı Әbdülqadir ol dәm gör necә fәnd eylәdi,
Tutdu onları tәmamәn yerbәyer bәnd eylәdi,
Verdi İbrahim xana, hәm saldılar zindanә, bax!

Gör nәlәr gәldi o dәm Hacı Mәhәmmәd başına,


Tutdurub hәm anı dәxi qoydu qәlә daşına,
Qaldı bir il, verdi can axır әcәl pәrxaşına,
Böylәdir, hәr kim olursa xain öz yoldaşına,
Getdi hәr nә var isә mәrdümliyi mәccanә, bax!

Ol Qarabağ hakimi dövlәtli İbrahim xan


Әvvәl-axır onun ilә ta yaman idi yaman,
Gördü fürsәt gәldi, fövt etmәk deyil әqlә nişan,
Oldu Әbdülqadir ilә müttәfiq hәm ol zәman,
Yığdılar bihәdd lәşkәr, car edib hәr yanә, bax!

Qıldı bu sәrriştәdә hәr hal ol sәyü әmәk,


Etmәdi tәqsir, hәr dәm verdi simü zәr demәk,
Gәldilәr Carü Tala bәylәr tәmami binәmәk,
Keçdi çox dava-döyüşlәr, tul olur şәrh eylәmәk,
Öldu әvvәl Hacı xan tәk novcәvan fәrzanә, bax!

Çәkdi Ümmә xanü Әhmәd xani-Cöngәtay cәri,


Hәr biri Dağıstan içrә külli lәşkәr sәrvәri,
Bilәsincә neçә başçı, cümlәsi meydan әri,
Bir tәrәfdәn göndәrib topxanә, verdi lәşkәri,
Arxa durdu onlara valiyi-Gürcüstanә bax!

Eylәdi hәr bir qoşun gәldikcә bir dürlü savaş,


Hәr tərәfdәn qoydular can almağa meydanә baş,
Keçdi müddәt, düşdü xәlqә öylә bir qәhti-mәaş,
Olmayıb bir böylә zillәt mütlәqa alәmdә faş,
Gәlmәyib böylә müsibәt Rumә, ya İranә, bax!

Artdı qovağa üz verib hәr lәhzә bir cәngü cidal,


Öylә kim, gәlmәz hesabә oldu mәqtulü qital.
Gördü kim, ol mәrdi-meydani-bәla, ol pürmәlal
Günbәgün etmәkdәdir әyyam onu aşüftәhal,
Dәmbәdәm salmaqdadır dövran onu nöqsanә, bax!

Fәtәli xan yanına әzm eylәyib, hicrәt qılıb,


Neylәdi ol mәrd gör әda ikәn hörmәt qılıb,
Çәkdi lәşkәr bilәsincә neçә yol qeyrәt qılıb,
Etdi mәyus onu hәm iqbali-binüsrәt qılıb,
Neylәsin insan әgәr yar olmasa sübhanә, bax!

Gah Ağası xan Şirvan hakimilә bir zaman-


Baş qoyub әdayә qarşı atdılara meydanә can,
Öylә bir cәng etdilәr kim, su yerinә axdı qan,
Hasili ol dәrdmәndә vermәdi nüsrәt inan,
Atәşi-meydanlara etdi özün pәrvanә, bax!

Döndü çün iqbali-dövlәt, gәlmәdi pәrva ona,


Olmadı hәr yanә üz tutdusa bir mәva ona,
Hәr nә var yarü müsahib oldular әda ona,
Hәr tәrәfdәn verdilәr qәtl etmәyә fitva ona,
Cümlә xunxarü nәmәksiz ol Şәki, Şirvanә bax!

Gör necә döndü, tәmaşa qıl onun әqranına,


Aşikaravü nihan qәsd etdilәr ta canına,
Duydu halı, hәr tәrәfdәn yığdı lәşkәr yanına,
Olmadı, çün çarә yox hәqdәn işin imkanına,
Hәr nә tәdbir ilә sәy etdisә ol mәrdanә, bax!

Cәm olub qәtlinә onun bir neçә әşrarlәr,


Bilmәyәn nanü nәmәk, bihörmәtü biarlәr,
Ölmәyә, öldürmәyә bәrk etdilәr iqrarlәr,
Cümlә öz әqvamü әqranı tәmam xunxarlәr,
Qövm-qardaşa inan, gәl dosta bax, yaranә bax!

Bir günorta vaxtı xali buldular fürsәt mәgәr,


Qalmamış, getmiş dәrindә hiç dәrbandan bәşәr.
Doldular ol xabi-qәflәtdә yatarkәn bixәbәr,
Böylәdir tәqdir: "iza caәl-qәza әmәl-bәsәr",
Özgә fikrә düşmә çox, hәqdәn gәlәn fәrmanә bax!

Çıxdı ta olcaq xәbәr әdayә qarşı bidirәng,


Bir zaman naçar, tәnha eylәdi şiranә cәng,
Neylәsin yox dәsti-bәxt, iqbali-nüsrәt, payi lәng.
Hәr tәrәfdәn üstünә yağdırdılar tiğü tüfәng,
Aqibәt mәcruh olub qәrq oldu әlvan qanә, bax!

Etdilәr sülh üzrә ol dәm bir neçә qövlu qәrar,


Oldu razı, bildi yalan olduğun biixtiyar,
Saxlayıb bir hәftә axır qәtl edib mәcruhü zar,
Külli-varın etdilәr taracü yәğma, tarümar,
Әhli beyti cümlә düşdü növhәvü nalanә, bax!

Әl qoyub cümlә fәsadә tikdilәr şeytan evin,


Etdilәr guya xәrabә din evin, iman evin,
Açdılar babi-fәsad, bağladılar ehsan evin,
Qırdı öz övladını, yıxdı onun sübhan evin,
Hacı Qadir tәk cahanın fitnәsi şeytanә bax!

Gәl, yetәr, ey zülmә rağib, sәngdil, sәxtcigәr,


Bunca xunriz olma, eylә zülmi-nahәqdәn hәzәr,
Yadına gәlmәz mәgәr ruzi-cәza, ey bixәbәr,
Noldu, hәqdәn bir zaman şәrm eylә, çıx şamü sәhәr,
Guş edib mәzlumlardan ol gәlәn әfqanә bax!

Ah kim, ta alәm olmuş mehrü mahın mәnzili,


Eylәmiş rövşәn dili ahi-siyahın mәnzili,
Gah düşәr nisbәt gәdayә padşahın mәnzili,
Gah şiri-nәr yerin eylәr rubahın mәnzili,
Dövri-bәrәksә nәzәr qıl, çәrxi-kәcrәftarә bax!

Kimsә qalmaz nikü bәd, ancaq qalır alәmdә ad,


Namurad eylәr cahan, hәr kim ki, istәr bir murad,
Bu musibәtnamә tarixin bil, ey fәrruxnihad,
İki yeddi, iki qırx olmuşdu min yüzdәn ziyad.
Oldu mәrhumü şәhid ol kövhәri-yektayә bax!

Böylәdir dövran işi, hәr gündә bir al eylәmiş,


Aqili nadan ilә pәjmurdәәhval eylәmiş,
Üz verib namәrdә, hәr dәm mәrdi pamal eylәmiş,
Ey Vidadi, gәl ki, bu heyrәt mәni lal eylәmiş,
Gör nәlәr qıldı fәlәk Müştaqi tәk insanә, bax!

Vidadinin mövzun vә pürmәzmun kәlamlarından birisi dә dünyanın heç kәs ilә payidar vә bәrqәrar olmadığı barәsindә yazdığı şeri-müsәddәsidir ki, şair özünә xitabәn yazmışdır. Dünyaya vә onun mal vә dövlәtinә pabәnd olmaqdan vә qeydkeşlikdәn asudә vә hürr olmağı tövsiyә vә tәnbeh etmişdir:


Gәl çәkmә cahan qeydini sәn, can belә qalmaz, Qan ağlama çox, dideyi-giryan belә qalmaz, Gül vaxtı keçәr, seyri-gülüstan belә qalmaz, Hәr lәhzә könül xürrәmü xәndan belә qalmaz, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak ilә yeksan belә qalmaz.

Әzbәs bu camal ilә ki, canan ola fani, Bu işvә ilә qәddi-xuraman ola fani, Bu gәrdәni-xoş, zülfi-pәrişan ola fani, Bu әhsәni-surәtdә ki, insan ola fani, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak ilә yeksan, belә qalmaz.

Sultani-cahan olsa, gedәr, canә inanma, Bir gün pozulur, şövkәti-divanә inanma, Çün baqi deyil, mülki-Süleymanә inanma, Gәr aqil isәn, gәrdişi-dövranә inanma, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak ilә yeksan, belә qalmaz.

Yüz mövsümi-xoş xürrәm olub illәr açılsa, Yüz lalә bitib susәnü sünbüllәr açılsa, Yüz baği-cahan tazәlәnib güllәr açılsa, Könlüm ki, açılmaz neçә müşküllәr açılsa, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak ilә yeksan, belә qalmaz.

Ah, aldı mәni dәrdi-fәraqü qәmi-hәsrәt, Sәrmәstü xәrab etdi yenә badeyi-heyrәt, Bir mehrü vәfa etmәli yox kim, ola rәğbәt, Fövt eylәmә gәl, var ikәn әldә dәmi-fürsәt, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak ilә yeksan, belә qalmaz.

Fikr etsәn әgәr, dәhrin işi bәhri-bәladır, Bir dürri-giranmayәsi min canә bәhadır, Hәr nәqşi bir ayineyi-isbati-xudadır, Mәqsudi-dü alәm yenә tәhsili-rizadır, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak yeksan, belә qalmaz.

Ey xәstә Vidadi, bu cahan bir quru sәsdir, Bir dәmdә keçir, öylә ki, fәryadi-cәrәsdir, Bu bәzmi-fәnadә bu nә hәnkami-hәvәsdir, Gәl durma ki, ömrün keçir, әncami-nәfәsdir, Bir cam yetir, saqi, bu dövran belә qalmaz, Tәn bir gün olur xak ilә yeksan, belә qalmaz.


Molla Pənah Vaqiflə Molla Vəli Vidadinin deyişməsi

Vaqif
Ey Vidadi, sәnin bu puç dünyada


Nә dәrdin var ki, zar-zar ağlarsan?
Ağlamalı günün axirәtdәdir,
Hәlә indi sәndә nә var, ağlarsan?

Vidadi
Vaqif, nә çox yan baş-ayaq atarsan,


Mәnә dersәn: nә bu qәdәr ağlarsan?
Sәnin dә başında mәhәbbәt beyni-
Әgәr olsa, eylәr әsәr, ağlarsan!

Vaqif
Ta cәsәdin cüda olmayıb candan,


Bil özünü artıq sultandan, xandan,
Habelә ayrılıq nәdir ki, ondan
Bu qәdәr çәkibәn azar, ağlarsan?

Vidadi
Ağlamaq ki, vardır, mәhәbbәtdәndir,


Şikәstәxatirlik mәrhәmәtdәndir,
Әsil bunlar cümlә mürüvvәtdәndir,
Olsa ürәyindә, betәr ağlarsan!

Vaqif
Say qәnimәt diriliyin dәmini,


Keçәn hәmdәmlәrin çәkmә qәmini,
Ağlın olsun, sil gözünün nәmini,
Dәxi geri gәlmәz onlar ağlarsan!

Vidadi
Oxumadın "fәlyәzhәku" ayәtin,


Çәkmәyibsәn yarü hәmdәm firqәtin,
Bilsәn әgәr ağlamağın lәzzәtin,
Ta gedincә nuri-bәsәr ağlarsan

Vaqif
Kimdi indi bu dövrdә ol adәәm,


Pәrisi yanından heç olmaya kәm.
Qaralırsan bulut kimi dәmadәm,
Ağ yağış tәk yaşın yağar, ağlarsan.

Vidadi
Billәm çox uşaqsan, ürәyin toxdur,


Lәhvü lәәb ilә hәvәsin çoxdur,
Qocalıq әsәri könlündә yoxdur,
Hәlә sonra әqlin kәsәr, ağlarsan!

Vaqif
Toy-bayramdır bu dünyanın әzabi,


Әqli olan ona gәtirәr tabi,
Sәn tәki oğlana deyil hesabi,
Hәr şeydәn elәyib qubar ağlarsan!

Vidadi
Oğlan, sәn uşaqsan, cavansan hәlә,


Yenicә cisminә düşüb vәlvәlә,
Tәzә dәyәnәyi alıbsan әlә,
Qaim tut ki, nagah düşәr, ağlarsan.

Vaqif
Kәndini әlindәn aldıran fәlәk.


İnәklәrә buzov saldıran fәlәk,
Yarü yoldaşını öldürәn fәlәk,
Mәgәr sәni belә qoyar, ağlarsan?

Vidadi
Neylәrsәn söylәmiş buzov-inәyi,


Bizimlә eylәmiş belә hәnәyi,
Hәzrәtqulu bәyin ağ dәyənәyi-
Alıbsan әlinә mәgәr, ağlarsan!

Vaqif
Bidәmağ olmaqdan nә düşәr әlә,


Şükr elә allaha, gәz gülә-gülә!
Uşaq ha deyilsәn, tez-tez habelә-
Könlünün şişәsi sınar, ağlarsan.

Vidadi
Uzaqdan bax, yaxşı fәhm et satirә,


Bu iş baxmaz heç könülә, xatirә,
İstәr yüz il bu yollarda qatirә,
Bir gün yanar canü cigәr ağlarsan!

Vaqif
Keçәn işdәn mәrd igidlәr pozulmaz,


Atalar deyibdir: "Tökülәn dolmaz".
Qatıq üçün qışda ağlamaq olmaz,
İnşaallah, gәlәr bahar, ağlarsan!

Vidadi
Dövlәtindәn yetdik nanü nәmәyә,


Düşdük indi cadü qatıq yemәyә,
Söz ki, çoxdur, yeri yoxdur demәyә,
Әgәr bilsәn, ey bixәbәr, ağlarsan.

Vaqif
İç qatığı, ye darının cadını,


. . . . . . . . . . . . . .
İstәmә dövranın dadlı zadını,
Sәnә olur o zәhirmar, ağlarsan!

Vidadi
Ey mәnә göstәrәn qatığı, cadı,


Onu yeyәn tapar külli muradı,
Dünyanın sәnә dә lәzzәti, dadı-
Bir gün olur axır zәhәr, ağlarsan!

Vaqif
Nә qәdәr dirisәn, ölü deyilsәn,


Qocalıban yaylar kimi әyilsәn,
Padşahsan, әgәr özünü bilsәn,
Neçün olub candan bizar, ağlarsan!

Vidadi
Elә ki, taxıldı burnuna çeşmәk,


Qocalıq әl verib, dәxi nә şişmәk!
Uşaqlar içindә düşәr gülüşmәk,
Sәnin dә acığın tutar,ağlarsan!

Vaqif
Yalqız çox qocalan bayatı sevәr,


Gah öyünәr, tәk-tәk özündәn deyәr,
Sәn dә yetişibsәn o hәddә mәgәr,
Beyninә bayatı uyar, ağlarsan?

Vidadi
Külli Qarabağın abi-hәyatı,


Nәrmü nazik bayatıdır, bayatı,
Oxunur mәclisdә xoş kәlimatı,
Ox kimi bağrını dәlәr, ağlarsan!

Vaqif
Müxәmmәs demәyin seyrәklәnibdir,


Bayatıda zehnin zirәklәnibdir,
Qocalıbsan, qәlbin köyrәklәnibdir,
İşdәn-gücdәn olub bikar ağlarsan.

Vidadi
Gәl danışma müxәmmәsdәn, qәzәldәn,


Şeri-hәqiqәtdәn, mәdhi-gözәldәn,
Sәnin ki, halını billәm әzәldәn,
Elә deyib canan, dilbәr ağlarsan.

Vaqif
Yetmişdә ki, belә nәm gәlә gözә,


Kәsmәyә arasın, baxmaya sözә,
O zaman ki, yaşın yetişәr yüzә,
Gör ki, onda nә bişümar ağlarsan.

Vidadi
Sarı Çobanoğlu gәlsin yanına,


Axund deyib canın qatsın canına,
Onun şövkәtinә, sәnin şanına,
O, yaxşı müxәmmәs düzәr, ağlarsan.

Vaqif
Çökәr bir gün qabağına Әzrayıl,


Deyәr: ey kor bәndә, qәflәtdәn ayıl!
Görәrsәn bir әcәb şәklü şәmayıl,
Ürәyinә qanlar damar, ağlarsan.

Vidadi
Әzrayıl ki, çәngәl çalar canına,


Çevrilib baxarsan hәr bir yanına,
Ol zamanda sәnin o әfğanına,
Nә bir gәlin, nә qız yetәr, ağlarsan!

Vaqif
Onun ki, çәngәli әzayә düşәr,


Çaxnaşar cәsәdin, lәrzayә düşәr,
Tamam sümüklәrin vay-vayә düşәr,
Diriykәn dәrini soyar, ağlarsan.

Vidadi
Axirәt sözünü salma yadına,


Mütlәq dürüst deyil etiqadına,
Mәhşәr günü kimsә yetmәz dadına,
Fәryadın fәlәyә çıxar, ağlarsan.

Vaqif
Yanarsan, tәnindәn çıxar tütünün,


Tutuşar boğazın, kәsilәr ünün,
Hәlә vardır bundan betәr pis günün,
Üqbayә edәndә sәfәr ağlarsan,

Vidadi
Mömin olub qәlbin olsaydı sәlim,


Bilәrdin xudanın oldurun kәrim,
Sәnә kәrәm eylәr әzizü hәkim,
Nә çәkәrsәn xövfü xәtәr, ağlarsan!

Vaqif
Çün gedәrsәn o qaranlıq dar yerә,


Qonşu olmaz, çağıranda sәs verә,
Bir kimsә tapılmaz qapından girә,
Görәrsәn dörd tәrәf divar, ağlarsan.

Vidadi
Möminәm, zikrimdir daim ilahi,


Uzaqdır könlümdәn külli mәnahi,
Әfv olur möminin cümlә günahi,
Sәnin dә könlündәn keçәr ağlarsan.

Vidadinin qәzәllәri


Hәr sәhәr bad әsәr, arizi-cananә dәyәr,


Toxunar sәrvә gәhi, gah gülüstanә dәyәr.

Şәm gәr yansa, sәvadi-şәb üçün heyf olmaz,


Şölәsi çünki onun arizi-cananә dәyәr.

Olmasa qabil әgәr dәhr, cәfa vermәz ona,


Tәm bilәzzәt olanda necә dәndanә dәyәr.

Söhbәti-nakәsü namәrd hәmin söhbәt imiş,


Tut ki, bir mәrd әtәyin dövlәti-xaqanә dәyәr.

Mәn ki, meydani-bәla içrә sәrim top edәrәm,


Ta düşәr әldәn-әlә axırı çovganә dәyәr.

Nә qәdәr olsa qoca gәrçi Vidadi xәstә,


Yenә Vaqif kimi, әlbәttә, yüz oğlanә dәyәr.

Bu qәzәli Vidadi xәstә Vaqifin ona yazdığı "Kim ki, sövdayi-sәri-zülfi-pәrişanә düşәr" qәzәlinә cavab yazmışdır.

Könül sәbrü qәrar etmәz, gedәr yar olmayan yerdә,
Mәhәәbbәt payidar olmaz vәfadar olmayan yerdә.

Vәfa qıl bir vәfadarә, ulaşma hәr biiqrarә,


Mәtaın atma bazarә, xiridar olmayan yerdә.

Mәnim hәmrazü hәmdardim, deyim hәr bәdnüma gördüm,


Hünәr kәsb eylәmәz mәrdüm, bәli, ar olmayan yerdә.

Xuda, sәn saxla gəl fәrdi, çәtindir yalqızın dәrdi,


Pәrişanlıq tapar mәrdi havadar olmayan yerdә.

Dila, laf etmә mütlәqdәn, düşәrsәn zülmә nahәqdәn,


Neçün mәrdüm dönәr hәqdәn bir azar olmayan yerdә?!

Gәl, ey könlü olan rövşәn, qәbul et bu sözü mәndәn,


Necә mәqdur olur mәskәn gülә xar olmayan yerdә.

Könül dünyadә yar istәr, olubdur biqәrar istәr,


Vidadi xәstә var istәr, xaçan yar olmayan yerdә.

Bahar mövsümünü vә novruzun daxil olmasını şair bu gunә nәzmә çәkmişdir:

Novruzi-bahar oldu, cahan tazәtәr oldu,
Rәf oldu әlәmlәr,
Dağıldı bu şadlıq xәbәri, dәrbәdәr oldu,
Yandı oda qәmlәr.
Qırx yeddi rәqәm sındı zimistan qәlәmindәn,
Fürsәt gülә düşdü.
Meydani-tәrәbdә bu nә türfә hünәr oldu,
Sәrf oldu kәrәmlәr.
Göydәn yerә yağdı nә gözәl şәbnәmi-rәhmәt,
Bitdi gülü lalә.
Xoş nәğmәlәnib bülbüli-şeyda ötәr oldu,
Açıldı irәmlәr.
Yüz hәmdü sәna mayili-seyri-çәmәn oldu,
Şad oldu könüllәr.
Bir mövsümi-güldür bu ki, hәqdәn nәzәr oldu.
Xoş gәldi bu dәmlәr.
Ey xәstә Vidadi, bu gün etmәzmi sәnә rәhm
Sultani-zәmanә?
Bu eydi-mübarәkdә ki, dünya xәbәr oldu,
Dağıldı dirәmlәr.

Vidadinin mürәbbeatı da Vaqifinki kimi xeyli açıq vә gözәl dildә vә lisanımızın şivәsindә yazılmışdır. Onlardan bir neçәsi burada zikr olunur:

Seyri-gülşәn etsәn, ey gülüzarım,
Bülbül oxur, bağlar sәdayә düşәr,
Xәttinә baş әyәr sünbül, bәnәfşә,
Gül xaki-payinә fәdayә düşәr.

Xurşidim, xavәrim, hilalım sәnsәn,


Şirinim, şәrbәtim, zülalım sәnsәn,
Fikrim, zikrim, sözüm, xәyalım sәnsәn,
Könlüm haçan sәndәn cüdayә düşәr.

Arizunu çәkәr sahibdilәklәr,


Dolanıb başına dönәr fәlәklәr,
Mәdhin oxur әrş üzündә mәlәklәr,
Hәr biri bir türfә nidayә düşәr.

Xәyalındır xәyalımın hәyatı,


Dәhanın şәkkәri, lәbin nәbatı,
Cәmalın sәdqәsi, hüsnün zәkatı
Mәnim tәk binәva gәdayә düşәr.

İntizarın mәn çәkәrәm peyvәstә.


Könül pәrişandır, xatir şikәstә,
İstәr vüsalını Vidadi xәstә,
Üz xakә fәrş eylәr, duayә düşәr.

Ay ağalar, bir nigarın oduna,


Dәli könlüm yana-yana düşübdür.
Mәn ki, düşüb bu odlara yanaram,
Nә sәmәndәr, nә pәrvanә düşübdür.

Açılıb cәnnәt tәk camalın gülü,


Ötәr çövrәsindә şeyda bülbülü,
Bu gülşәnin yasәmәni, sünbülü,
Nә bir bağә, nә bostanә düşübdür.

Könül dost kuyinә etdikcә güzәr


Qanlı qәmzәsindәn etmәzmi hәzәr?
Çıxdı gözüm, bir dәm eylәdi nәzәr,
Gör necә kәsilmәz qanә düşübdür.

Qaş vә gözü durub qanın almağa,


Zülf tökülüb din-imanın almağa.
Vidadi xәstәnin canın almağa,
Xәt bir yana, xal bir yana düşübdür.

Ey hәmdәmim, sәni qanә qәrq elәr,


Gәl tәrpәtmә yaralanmış könlümü.
Ayrı düşmüş vәtәnindәn, elindәn,
Hәmdәrdindәn aralanmış könlümü.

Könül verdik hәr bivәfa yadlara,


Hayıf oldu ömür, getdi badlara,
Fәlәk saldı dürlü-dürlü odlara
Şan-şan olmuş, paralanmış könlümü.

Qanlı yaşım gündәn-günә bollandı,


Axdı, axdı sinәm üstә köllәndi,
Yenә qәm sinәmi mindi yollandı,
Heç bilmәzәm yaralanmış könlümü.

Gözüm yaşı gündәn-günә fәrq elәr,


Eyb elәmәk mәni qana qәrq elәr,
Rövşәn etmәz yüz min günәş - bәrq elәr-
Bu möhnәtdә qaralanmış könlümü.

Vidadiyәm xәstә gözüm mәrdümi,


İtirmişәm qoşunumu, ordumu,
Çox tәbibә şәrh eylәdim dәrdimi,
Heç görmәdim çaralanmış könlümü.

Göy üzündә qatar ilә uçan durnalara xitabәn yazılmışdır:

Qatar-qatar olub qalxıb havaya,
Nә çıxıbsız asimana, durnalar!
Qәrib-qәrib, qәmgin-qәmgin ötәrsiz,
Üz tutubsuz nә mәkana, durnalar?!

Tәsbih kimi qatarınız düzәrsiz,


Havalanıb әrş üzündә süzәrsiz,
Gah olur ki, danә-xurә gәzәrsiz,
Siz düşәrsiz pәrişana, durnalar!

Әrz elәyim, bu sözümün sağıdır,


Yollarınız hәramidir, yağıdır,
Şahin-şunqar sürbәnizi dağıdır,
Boyanarsız qızıl qana, durnalar!

Әzәl başdan Bәsrә, Bağdad eliniz,


Bәylәr üçün әrmәqandır teliniz,
Oxuduqca şirin-şirin diliniz,
Bağrım olur şana-şana, durnalar!

Bir baş çәkin dәrmandәnin halinә,


Әrzә yazsın, qәlәm alsın әlinә,
Vidadi xәstәdәn Bağdad elinә
Siz yetirin bir nişana, durnalar!


1   2   3   4   5   6   7   8   9


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə