MÜqayiSƏLİ ƏDƏBİyyat: ƏDƏBİyyat və MƏDƏNİYYƏTLƏRDƏ İstorioqrafiYA: MİF, ƏDƏBİyyat və tarix arasinda



Yüklə 1.64 Mb.
səhifə4/11
tarix23.02.2016
ölçüsü1.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Elnarə Qaragözova

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu

Doktorant

BƏDİİ TƏXƏYYÜLÜN ÖZƏL LİBASI: GÜNDƏLİK
Dünya ədəbiyyatında gündəlik formasında yazılmış xeyli bədii əsər mövcuddur. Məs. M.F. Dostoyevskinin “Yazıçının gündəliyi” , N.Qoqolun “Dəlinin qeydləri”, Jorj Bernanosun “Kənd keşişinin gündəliyi” , H. Bölün “İrland gündəliyi” , Yuri Kazakovun “Şimal gündəliyi” , Jan Pol Sartrın “Ürəkbulanma” əsərləri. Azərbaycan ədəbiyyatında da analoji formada yazılmış əsərlər mövcuddur: Y.V.Çəmənzəminli “Gündəliklər”, İ.Şıxlı “Cəbhə yolları”, M.Hüseyn “Yeraltı çaylar dənizə axır”, K. Abdulla “Tarixsiz gündəlik”, Günel Anarqızı “Altıncı” və s. Gündəliyin ədəbi formaya çevrilməsinin əsas səbəblə­rin­dən biri yazıçının obrazın daxili aləmini oxucuya sənədlərlə, mötəbər şəhadətnamələr və həyat faktı əsasında daha inandırıcı şəkildə təqdim etmək istəyi olmuşdur.

Gündəlik əlyazma arxetipinin təzahürlərindən biridir. Əlyazmanın bu növü daha intim xarakter daşıyır. Əgər əlyazmanın digər növlərinin nə vaxtsa sosiallaşması, cəmiy­yətə təqdimi nəzərdə tutulursa, gündəlik sırf məxfilik pərdəsi altında gizlənir. Məktubdan, memuardan fərqli olaraq gündəlikdə fikirlər daha sərbəst, cilalalanmamış olur.

Təqdim ediləcək məruzədə əlyazma arxetipinin bu təzahür formasının xarakterik xüsusiyyətləri araşdırılacaqdır.

Fərrux Məmmədov

Azərbaycan
ƏBDÜCƏMİL NURPEİSOVUN

QAN VƏ TƏR” ROMANININ MÜASİRLİYİ


XX əsr qazax ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi və qazax altmışıncıları ədəbi nəslinə mənsub olan Əbdücəmil Nurpeisovun yaradıcılığında tarixi mövzu əhəmiyyətli yer tutur.Əbdücəmil Nurpeisovun “Qan və tər” romanı keçmiş sovet ədəbiyyatında zirvə əsərlər hesab olunan Mixail Şoloxovun “Sakit Don”, Muxtar Auezovun “Abay”, Berdı Kerbabayevin “Qəti addım”, Tulebergen Kaipbergenovun “Qaraqalpaqlar haqqında dastan” əsərlərindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir. “Qan və tər” romanı qazax xalqının həyatında baş verən 3 mürəkkəb dövrü – 1900-1917-ci illəri, Böyük Oktyabr sosialist inqilabını və vətəndaş müharibəsi illərini əhatə edir. “Qan və tər ” romanı tənqidçilər tərəfindən tarixi-inqilabi romanlar cərgəsinə aid edilsə də, əsərdə sosial-fəlsəfi motivlər daha güclüdür. Bu xüsusiyyət özünü daha çox qəhrəmanların həyat və insanlar haqqındakı fəlsəfi düşüncələrində, davranışlarında, həyata baxışlarında və son nəticədə qazax xalqının keçmişinə, bugününə (qəhrəmanların yaşadıqları dövr nəzərdə tutulur), gələcəyinə münasibətdə özünü göstərir. “Qan və tər ” romanının baş qəhrəmanları Ela­man və Tanırbergen bir-birilərini məhv etmək üçün yeni-yeni üsullar axtarırlar və hətta bu məqsədlə qan düşmənləri hesab etdikləri rusların xidmətlərindən də faydalanırlar, yararlanırlar. Ancaq hər ikisi son məqamda başa düşürlər ki, qazaxdırlar, onların se­vinc­ləri də, kədərləri də birdir, ümumiyyətlə, insan insana, xüsusilə də öz xalqına zülm etmə­mə­lidir.

Digər tərəfdən, tənqidçilər 70-80-ci illərin “sosialist realizmi” yaradıcılıq metodu­nun tənqid ənənələrinə uyğun olaraq“Qan və tər ” romanını “kommunistlər və komso­mol­çular haqqında tarixi roman” adlandırırlar. Ancaq ən mübariz, ən ideyalı kommunist – bolşevik obrazları lazımsız inqilabi romantikadan uzaq təsvir olunmuşlar. Bütün müsbət və mənfi tərəfləri ilə təsvir olunan inqilabçılarla onların barışmaz sinfi düşməni olan ağqvardiyaçılar arasında insan olmaq, insani xüsusiyyətləri daşımaq baxımından elə bir ciddi fərq yoxdur. Yazıçının qənaətinə görə, insan insandır: məğlubiyyətləri, qələbələri, sevincləri, kədərləri ilə birlikdə... Bədii əsərdə müxtəlif əqidəli, dünyagörüşlü insanları insan kimi təsvir etmək həqiqətən yazıçıdan böyük ustalıq tələb edir. Fikrimizcə, “Qan və tər ” romanının əsas ideyası, müasirliyi və yazıçı kimi Əbdücəmil Nurpeisovun qələbəsi məhz bundadır.



Francesco Zavatti

Ph. D. student in History Baltic and East European

Graduate School at Södertörn University, Sweden

HISTORY BETWEEN SCHOLARLY PRODUCTION AND PROPAGANDA IN ROMANIA DURING THE CEAUSESCU REGIME
This paper aims at identifying the location of history discipline endorsed by the Eastern European communist regimes between scholarly production and propaganda.The case study considered is the historiography produced by the History Institute of the Romanian Communist Party during the Ceausescu regime (1965-1989). The working hypothesis is that its historians were elaborating an academic, scholarly standard, while performing the mandatory narrative canon imposed by the communist party.These historical-writings are considered as the result of a tension between party canon and historical professionalism whose aim was to give coherence to the historical views of the party. This tension was determinant to redefine both canon and standard until the last years of the regime, when historiography became the pure prose of the historical views of political power. This highly ideological historiography is placed into the context of the 19th and 20th centuries’ professionalization of history in Europe, and references and comparisons with other Eastern European communist historiographies are established. The materials considered are books and reviews published by the Institute, while the memories of former historians of the Institute published after 1989 and internal documents from the Institute’s archive help to verify the hypothesis.

Хатиа Хатиашвили

Тбилисский государственный университет им. Иване Джавахишвили (Грузия)
Гванца Чантурия

Тбилисский государственный университет им. Иване Джавахишвили (Грузия)

ЛИЧНОЕ И НАЦИОНАЛЬНО-СВОЕОБРАЗНОЕ ПО РАССКАЗУ И.ЧАВЧАВАДЗЕ ”ОТАРОВА ВДОВА“
И Чавчавадзе является великим деятелем своего исторического времени, кото­рый проявлял интерес к общечеловеческому смыслу художественных созда­ний. В этом ракурсе можно обнаружить то общечеловеческое, гуманистическое содержание, которое составляет ядро любой культуры. В этом рассказе живет душа, культура, история и религия нации.

У Чавчавадзе все повести и стихи проникнуты мыслями о судьбе нации и тайне бытия. Так, воссоздан и проникнутый национальными регалиями быт герои­ни в своем значении восходящий к бытию.

Вдова является не идеальной героиней, а она - живой человек, трудо­лю­бивый, грубый, но ответственный. Она тщательно таит свою доброту и нежность от всех и даже от себя самой.

Это строгая женская фигура, но образ автор взял из жизни, поскольку это образ грузинской крестъянки. Так и в крестъянстве Чавчавадзе видел залог спасения грузинской нации. В своих раздумьях о национальном, автор обращается к вечным основополагающим, человеческим ценностям. Итак, главные произведения Чавчавадзе выражают общечеловеческий смысл.

В первой фразе повести – никто кроме солнца и дождя не проникал во вла­дения вдовы без ее на то воли- автор ставит на первый план личную волю героини.

Жесткое самоотречение всегда является результатом свободного выбора.

Постоянные тревожные раздумья о судьбе нации, и не менее постоянное обращение к духовным тайнам бытия – эти два встречных потока составляют тайну повести заставляющую расшифровывать, разглядеть, угадать себя сквозь повествовательное течение чавчавадзевской эпики. Всякий шедевр соткан из странных загадок и глубоко затаенных признаний.

Философия жизни героини повести, ее способ существования не допускает никаких сделок с совестью. Возможно автор добивался того, чтобы понятия добра и зла вновь вошли в читательское восприятие в чистом виде. Героиня повести напоминает людям, что жизнь начинается с ответственности и держится на ней.

Нельзя сказать, что она живет и действует безсознательно. Тот мир, который она создала и в котором она живет, естествен для нее и свойствен для ее натуры.

Из всех революций И.Чавчавадзе безоговорочно чтил только одну, нрав­ствен­ную, ту которая совершается для „добродеяния“, то есть для того, что рож­да­ется только тогда, когда «хотя бы ва человека» слышат друг друга.

«Отарова вдова» - одно из самых трагических произведений Ильи Чавча­вадзе. нам кажется, что он отважился здесь дойти до пределов человеческого отчаяния и , не отменяя его, нашел в себе мужество ему противостоять.

Зная, как властны в истории, в «неправедной» жизни человеческой безлич­ные и бесчеловечные силы, он страстно желал, чтобы в нее были внесены уси­лия человечности.



Хураман Мурсалиева

Доц. БСУ

ГОРОД В ПОЭЗИИ СЕРЕБРЯНОГО ВЕКА
Тема Родины в литературе одна из традиционных. Постепенно, развиваясь и углубляясь, она трансформировалась в понятие малой Родины, которая в свою очередь получила разветвления – тема деревни и тема города. При всей кажущейся объективности литературы как вида искусства субъективное восприятие писателя, поэта находит прямое отражение в раскрытии той или иной темы. Поэтому очень часто тема города и деревни рассматриваются как противостоящие друг другу. Традиционно деревня воспринималась как средоточие всего романтического, естественного, чистого и даже наивного, а город - как центр цивилизации, со всеми вытекающими негативными последствиями – попранием обычаев и традиций, устоявшихся норм, механизацией души. И если, скажем, А.Куприн, уделяет особое внимание теме «естественного человека», т.е. человека, тесно связанного с природой, неиспорченного цивилизацией, то для многих других художников предметом, а иногда и героем произведений становился город.

В контексте поэзии серебряного века архетип города в целом продолжил традиционное отражение поэзии 19 века. Однако в поэтическом многоголосии каждый звучал индивидуально…

Так, для Б.Пастернака, в чьем творчестве особенно изобилуют мотивы природы, город является своеобразным оазисом в огромном мире, островком в океане. Однако даже среди огромного скопления городских каменных глыб поэт мог видеть проблески жизни природы. Для Пастернака город - это двуединое начало создаваемого и создающего.

У М.Цветаевой город воплощает в себе весь мир реальный и бытийный. Тут каждое окно - чья-то судьба, каждый дом – чья-то история, где разворачивается воистину великое событие – человеческая жизнь. У нее также город творимое и творящее начало. Со всей присущей Цветаевой безоглядностью она может преподнести город как самый дорогой и бесценный подарок (Из рук моих…). Москва для Цветаевой - неотъемлемая часть ее самой, это то место, с которого началась она сама и все, что было ей дорого, это место, которое было свидетелем ее жизни, ее тайных мыслей, творческих мук, поисков, счастья, страданий и утрат. Потерять Москву равносильно потере самой себя.

А.Ахматова также воспринимает город как нечто неотделимое от нее, но только в данном случае это уже Петербург, который воспринимался ею как город- искусство, город- страдание, город- надежда. Она любит его, ибо он свидетель и в то же время пособник ее счастья. Ахматова ставит знак равенства между понятиями город, дом, родина. У поздней Ахматовой в этом ряду прибавится еще одно понятие - тюрьма («И ненужным довеском болтался возле тюрем своих Ленинград…»). Из «блаженной колыбели» Петербург превращается у поздней Ахматовой всего лишь в довесок при Крестах.

А.Блок не меньше любит Петербург, но поэт воспринимает его как пространство, олицетворяющее собой цивилизацию, а значит здесь скопление в большей степени злобного начала, алчности, разврата, лжи, греховности. Для него именно в городе происходит опустошение и моральное падение. Привычные атрибуты городской жизни становятся воплощением темного, безысходного. Это место символизирующее собой смерть.(«Ночь.Улица. Фонарь.»)

Образ города часто встречается и в творчестве В.Брюсова. В сложном переплетении древности и современности наряду с вечными мотивами четко просматриваются и страдания городского жителя, его переживания, потому что он оторван от природы, от естественного мира, оторван от почвы, затерян в каменных пещерах города. Вообще у символистов часто элементы фантасмагории пере­пле­та­лись с реалиями городского быта. Так у А.Белого урбанистическая тема отличается преобладанием мотивов оборотничества, двойничества и одиночества. Город ассоциируется с неким безграничным маскарадом, скрывающим истинное лицо каждого, а значит и душу, часто вытравливаемую пространством обмана и лжи.

У О.Мандельштама любовь к родному городу выражается грустно-романтично. «Город, знакомый до слез…» становится городом-болью, который на глазах у читателя из города, олицетворяющего жизнь, постепенно превращается в символ смерти. Именно через образ города поэту удается выразить растерянность перед происходящими событиями. Для Мандельштама Петербург был воплощением всего дорогого сердцу поэта, личного, исторического.

Города, могли быть разными (в основном, конечно, это были Москва и Петербург), однако восприятие их как величественного современника, свидетеля и в некотором роде жертвы разворачивающихся исторических событий становилось точкой соприкосновения столь разных поэтов. Это трепетно-почтительное отношение мы увидим позже в романе М.Булгакова «Белая гвардия», где наряду с живыми персонажами город становится одним из главных героев, переживающим и страдающим, дышащим и настолько одушевленным, что автор всякий раз, говоря о нем и о доме (втором таком же герое) дает эти слова с прописной буквы как имена собственные. О каком бы городе ни писали, в конечном счете выражается чувство боли, тоски от того, что любимые создания на глазах преображаются, разрушаются, перестраиваются, перекраиваются, перечеркивая самые дорогие, сильные и глубокие воспоминания, связанные с той или иной улицей, домом, переулком. Из «знакомых до слез» они превращаются в чужие, заполненные совершенно незнакомыми и абсолютно чуждыми по духу людьми.

Личные переживания, воспоминания со временем воспринимаются как поэ­ти­ческая история эпохи. Атмосфера города (люди, настроения, запахи, звуки и т.д.) начала ХХ века, переданная современниками сегодня становится «досто­вер­ной» художественной хроникой, своеобразным историческим документом, создающим культурный, архитектурный, общественно-политический образ времени, культур­но­го пространства.



Gülşən Ağabəy,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

S.VURĞUNUN “KOMSOMOL POEMASI”NDA

TARİX YADDAŞIN İFADƏSI KİMİ
Tarix S.Vurğun yaradıcılığında müxtəlif aspektlərdən fərqli üsul və vasitələrlə təsvir olunub; o, poeziya və dramaturgiyasında həm tarixi mövzulara müraciət etmiş, həm də yaratdığı mətnlərdə tarixi aspektlər müəyyən bir funksionallığa malik olmuşdur. Tarixin şairin mətnlərinin məzmun və formalarında yaşaması müqayisəli tədqiqat aparmağa tamamilə imkan verir. “Komsomol poeması”nda tarixin bədii mətndə yada salınmasının zəngin formaları ilə qarşılaşırıq. Poema yazılarkən şair O.Sarıvəlliyə məktubunda “əsərin də qəhrəmanı özümüz olacağıq” deməsinə rəğmən getdikcə zaman keçdikcə tarixi aspektdən yanaşılmağa başlanır. Bu gün “Komsomol poeması”na daha çox köhnə quruluşun dağılması və yeni cəmiyyətin formalaşmasının bədii təsvirində tarixi yaddaş, tarixin poetik dərki və əks etdirilməsi kimi nəzər yetirilir. Poemada iki zidd ideologiyaları və quruluşları birləşdirən qütblər təsvir olunur; bolşeviklərin çağırışı ilə yeni cəmiyyət qurmaq istəyən komsomolçular və əvvəlki cəmiyyəti və əxlaqi dəyərləri qoruyub saxlmaq üçün silaha sarılan əski quruluşun Gəray bəy kimi nümayəndələri.Bu iki qütbü birləşdirən isə Cəlalla Humayın məhəbbətidir. Cəlal inqilabı sevir, yeni cəmiyyət uğrunda mübarizə aparır, lakin eyni zamanda köhnə quruluşun qoruyucusu Gəray bəyin qızı Humayı da sevir və onun uğrunda da mücadilə verir. Tarixi reallıq bu sevginin baş tutmasına mane olur; Cəlal mübarizənin ən qızğın çağında Humayı atasından istəmək üçün düşmən dəstəsinin başçısı Gəray bəyin yanına gedir. Bununla o, milli adət-ənənəyə sadiqliyini göstərir, O, düşmən Gəray bəyin deyil, sevdiyi Humayın atası Gəray bəyin yanına gedir. Gəray bəy isə “xanimanını dağıdana” nəinki qız vermək, heç onu bağışlamaq fikrində olmur. Gəray bəyin Cəlalı məhv etməsi tarixi hadisələrlə səsləşir. Ortada olan sinfi müxtəliflik və bir-birinə düşmən münasibət gənclərin ulduzunun barışması üçün əsas maneələrdən biri olur. Lakin Cəlalın son zamanlarda sinfi mübarizədən soyuyaraq sevgisi haqda çox düşünməsi şairin bu obrazı tarixdən çıxararaq insan kimi yanaşmasını şərtləndirən amillərdən olur. “İnqilaba qanlarını halal edən” gənclərdən birinin məhəbbəti siyasi mübarizədən üstün tutması şairin tarixə düzəliş etməsidir.

Mirpaşanın məscidə it bağlaması, komsomolçuların mübarizəsində bolşevik metodlarından istifadə tarixlə səsləşən faktorlardır. Tədqiqatda tarixin poetik yaddaşındakı səsləşmələr, interpretasiyalar və kostatasiyalar araşdırılır.

Məqalələr belədir: Tiflisdən başlayan satirik ənənənin "Babayi Əmir"lə davamı. "Qarapapaqlar", 2012, N 11, s.13-19; Bayron yaradıcılığında azadlıq motivləri. Humanitar elmlər, 2013, N1; "Və sizlər xoşbəxt olun yetər..." (V.Mayakovskinin anadan olmasıın 120 illiyinə), "Qarapapaqlar", 2012, N12. Sonuncular hələəlimdə yoxdur, yaxın vaxtlarda olacaq.

Гульнара Мендикулова

Д.и.н., профессор, академик


ИСТОРИЧЕСКАЯ ПАМЯТЬ КАЗАХСКОЙ НАЦИИ, ДИАСПОРЫ И ИРРЕДЕНТЫ: ИСТИНА И МИФОЛОГИЗАЦИЯ
Одним из важнейших критериев развития нации является ее историческая память. В докладе будет сделана попытка детерминировать некоторые историче­ские события казахской нации, и какое они нашли отражение в диаспоральных и ирредентных казахских обществах. При близком рассмотрении историческая память на одни и те же события неоднозначно и неодинаково воспринимается среди основной части казахов и их соотечественников, проживающих за границей. Так, например, не зная исторического прошлого, вследствие которого возникли казахские ирредента и диаспора, в современном казахстанском обществе часто зарубежных казахов отождествляют с теми, кто бросил Родину в лихую годину… В свою очередь диаспоральные казахи, не зная истории казахского народа, находившегося в составе Российской империи и СССР, не могли понять проблемы, связанные с полиэтническим составом населения, языковой ситуацией, новыми культурными традициями и т.д.

В годы независимости стали развиваться на всем пост-советском пространстве такие явления как: отход от ранее использованных подходов и методов ведения научного исследования и использования новейших; получены ценные достижения, основанные на документах и артефактах; переосмысление исторических процессов, о которых было не принято говорить при имперской или советской идеологии, и т.д. Однако буйным цветом расцвела и мифологизация истории, поддерживаемая, или капиталами или недальновидными чиновниками, а зачастую непрофессиональными историками или псевдо-историками. Поэтому в докладе будут даны характеристики истинных и мифологизированных посылов по некоторым историческим событиям,  имевшим место в казахской истории.


Hamlet Isaxanli

HISTORY: SOCIAL EXPERIENCE BETWEEN SCIENCE AND ART
The differences between science and the arts are discussed much more frequently than their similarities. As an intellectual activity, history includes characteristics of both the scientific method (collection of facts, their analysis and systematization, trying to prove a set hypothesis…) and of the world of literature and the arts (intentional selection of only some of the facts, incompleteness of information, the influence of the era in which the historian lives, the role of a person and text interpretation, and the existence of a certain bias, at least on the subconscious level…). Attempts to “learn from history” and the decisive role of history in the formation of collective identity pave the way for discussion of the essence of history and its purpose as well as history’s (and historians’) struggle between science and the arts, as it comes closer to one side or the other.

The paths from myths to history and to literature are different: at what point and how do those paths diverge? It is interesting to compare and contrast the issues of history as it is reflected by various literary genres (history in literature) with the process of history turning into literature. Does history display the cumulative nature characteristic to science but foreign to literature? We would like to discuss one of the measures of the distance and the attitudes between history and literature: the idea of “incomplete history and complete literature.” Along the way we will touch on the relations between tradition and collective memory as well as between hermeneutics and history, showing relevant cases from the West, the East, literature and history.



Hüseyn Həşimli

Filologiya üzrə elmlər doktoru,

Naxçıvan Dövlət Universitetinin “Azərbay­can ədəbiyyatı”

kafedrasının professoru,

TARİXİ HƏQİQƏTLƏR BƏDİİ-PUBLİSİSTİK MÜSTƏVİDƏ

(“Şeypur” jurnalının materialları əsasında)
Azərbaycam satirik mətbuatı tarixində önəmli yer tutan “Şeypur” jurnalı 1918-1919-cu illərdə Bakıda nəşr olunmuşdur. Jurnalın müdiri Məmmədəli Sidqi, naşiri isə Səməd Mənsur idi. Jurnalın cəmi 14 sayı çıxmışdır.Onun səhifələrində Sal­man Mümtaz, Cəfər Cabbarlı və digər tanınmışədiblərin əsərləri işıq üzü gör­müş­­­­dür. İllər boyu bu jurnal tədqiq olunmamışdır, halbuki ədəbi-ictimai fikir ta­ri­xi­­­mizdə onun mühüm mövqeyi var. Azərbaycanın o dövrdəki mürəkkəb vəziy­yə­­ti, üzləşdiyi problemlər, xüsusən erməni fit­nə­kar­lığına məruz qalması “Şeypur”­un sə­hi­fələrində dərc olunmuş bir çox materiallarda özünün bədii-publisitik ifadəsini tap­mış, aydın milli mövqedən qiymətləndirilmişdir.

Jurnalın 5 oktyabr 1918-ci il tarixli ilk sayında “Qaçmaq günüdür” adlı şeir­də türk ordusunun Bakını azad etmək üçün yürüşü alqışlanmış, “Hayrik” olub “Ha­yas­tan” qurmaq istəyənlərə: “Qaçmaqda Mkrtıç sənə, Hartun sənə yoldaş” ,-deyə xitab olunmuş­dur. Həmin saydakı “Altı ay” adlı məqaləsində 1918-ci ilin martında Ba­kıda ermənilərin törətdiyi qanlı qörğınlardan sonra azərbaycan­lı­la­rın acınacaqlı halı təsvir edilmişdir. Həmin sayda “Yaftım” imzasıyla verilmiş “Zə­ba­ni-hal” adlı şeir­də isə bolşeviklərin,Şaumyan kimi maskalı daşnakların Bakı­da­kı qanlı cina­yət­ləri nəzmə çəkilmişdir.Jurnalın 3-cü sayında mart hadisələrində iki­başlı oyun oy­nayan bəzi qüvvə­lə­­­rin,həmçinin Andranik, Hamazasp kimi düş­mənlərin əsl si­ma­­sı satirik tərzdə açıl­mışdır. “Sərgərdan” imzalı şeirdə bolşevik-daşnak qüvvə­lə­rin Azərbaycana qarşı birləşməsi kimi tarixi faktlara diqqət yetirilmişdir:

Ay kirvə, xəbər var ki, Şaumyan gələcəkdir,

Əldə yeni mandatla Avakyan gələcəkdir.

Yanında müavin Avanes, Artun, Əzizbəy,

Alyoşa, Dadaş, Sərkis, Akopyan gələcəkdir.



Dördüncü saydakı “Tiflis duması” adlı yazıda “sosialist dərisi örtmüş olan daş­nakların” mart hadisələri haqqında uydurmalar yayması, Gürcüstandakı müəy­yən dairələrin də onlara dəstək verməsi ürək ağrısı ilə dilə gətirilmişdir: “Bilmi­rəm, “bu rəhmli ağalar” bir neçə ildə bütün Qafqaziyada müsəlman qanı çay kimi axanda harada idilər?” Bu saydakı bir teleqraf xəbərində isə bolşevik Əli­hey­dər Qarayevin öldürülmüş komissarlara təziyə saxlaması vurğulanmışdır.5-ci say­dakı “Rəsmi-güşad” adlı yazıda da mart qırğınından danışılarkən erməni fitnə­ka­r­lığının iç üzü konkret şəkildə açılmış, eyni zamanda, azərbaycanlılarda düşmə­nə qarşı bir­li­yin, səfərbərlik ruhunun güclü olmasının vacibliyi önə çəkilmişdir.Bu saydakı “Taziyanə” adlı şeir parçasında isə “Bakı yandı, millət qırıldı” harayı eşi­di­lir. 6-cı saydakı “Nə istəyirlər?” adlı məqalədə də erməni fitnəkarlığı ifşa olun­muş­dur: “Tif­lisdə çıxan erməni qə­zetləri bütün Qafqaziyanın Ermənistana veril­mə­­­sindən öt­­rü müharibə edib qırı­lan ermənilərin tələf olmasından ... uzun-uzadı məqalələr yaz­­maqdadırlar”. Lakin tarixi faktlar göstərir ki, əsl qırğın törədən ermə­ni­lərin özü­­­dür: “O gün Gəncədən iki teleqraf gəlib ki, ermə­ni saldatları Göyçə sər­həddini keçib müsəlmanlara hücüm etmişdirlər. Altmış min müsəlmanın irzü na­mu­su, hə­yatı, malı və mülkü təhdid edi­­lir...Xülasə, erməni kirvələr ... deyir ki, biz hər nə elə­sək, siz danışmayın. Ancaq siz bir balaca əl tərpətsəniz, qiyamət qopar­da­rıq”. 6-cı saydakı “Bir diplomat ilə mü­­sa­­hibə”də də Andranik başda olmaqla ermə­ni qul­durların körpə uşaqları qırması xatırladılmışdır. 7-ci saydakı “Təqsirkar güc­süz­dür” adlı məqalədə başqa bir tarixi fakt önə çəkilmiş, mart hadisələrindədaşnak­la­rın təkcə Bakıda 13 min azərbaycan­lı­nı əsir götürməsi, onların ev-eşiyini talan et­məsi, Caparidze və Əzizbəyov kimi bol­şeviklərin isə belə faktları ört-basdır et­mə­yə çalışmaları vurğulanmışdır. 8-ci say­da­kı “Bu gün” məqaləsində isə Andranikin “Qarabağda müsəlman­ları qırmağa başlaması”, Ermənistan hökuməti­nin ona dəs­tək verməsi nəzərə çat­dırılmışdır. Həmin sayın “Teleqraf xəbər­lə­ri”ndə isə An­dra­nikin və Biçeraxo­vun Zəngəzur və Cəbrayıl qəzalarında soydaş­ları­mıza qarşı qır­ğınlar təşkil etməsi faktları önə çəkilmişdir. Başqa bir yazıda isə Nuh pey­ğəm­bərin, Adəm ilə Həvvanın erməni ol­du­ğunu iddia edən ermənilərin cəfgəng uy­dur­ma­la­rının heç bir tarixi həqiqətlə uyuşmadığı sü­buta yetirilmişdir. 9-cu sayın “Te­leqraf xəbərləri”ndəkitarixi faktlar“Bakı-Şamaxı mahalında mart hadi­sələrində 50 min müsəlmanın qanını axıdan Styopa Lalaye­vin” iç üzünü açır. O da vurğulanır ki, daşnaklar mart hadisələrin­də bolşevik cil­di­nə girərək azərbaycanlıları əks­in­qi­lab­çı kimi qələmə verməklə onları qırmalarına haqq qazandırmaq istəmişlər. 11-ci say­dakı materiallar ermənilə­rin Borçalı maha­lın­dakı soydaşlarımıza da divan tutdu­ğu­nu göstərir­. 13-cü saydakı “Ermə­ni yuxusu” adlı felyeton dadaş­nak­ların ya­lan­larına səciyyəvi nümunədir: Bir ermə­ni yuxuda görür ki, Hacıqabulda müsəlmanlar 13 ermənini güllələyiblər. O, yuxu­sunu digər ermənilərə danışır. Daş­nak liderləri yuxuya həqiqət donu geyindirərək Azər­baycan hökumətinə nota verir­lər.14-cü say­dakı “Ağrı dağı parlamanında” adlı felyeton da analoji xarakterdədir.

Ümumiyyətlə, “Şeypur” jurnalındakı materiallar 1918-1919-cu illərdə ermə­ni­lərin azərbaycanlılara qarşı törətdiyi qırğınları, ağlasığmaz vəhşilikləri tarixi fakt­lara istinadən bədii-publisistik tərzdə əks etdirən təkzibolunmaz mənbədir. Son olaraq deyək ki, jurnalın bütün saylarını latın əlifbasında çapa hazırlayırıq.



İlahiyyə Məmmədova

BSU
K.ABDULLANIN “YARIMÇIQ ƏLYAZMA” ROMANINDA

YUXU TARİXİ YADDAŞ FORMASI KİMİ
K.Abdulla "Yarımçıqəlyazma”romanı" neoepos" adlandırmaq mümkündür çünki M.Baxtının epos üçün fərqləndirdiyi" üç konstitutiv əlamət" romanda əksini tapır:

1) epopeyanın predmeti epik keçmişdir, mütləq keçmişdir,

2) epopeyanın mənbəyi milli rəvayətdir,

3) epik dünya müasirlikdən, yəni söyləyici zamandan uzaq olur.

K.Abdulla oğuz toplumunun sirli tarixini yuxu görmələrin köməyilə yaradır. Məhz oneyro sfera K.Abdullanın roman poetikasının əsasında durur. "Yarımçıq əlyazma" romanı elə qurulub ki, bir yuxu o biri yuxuya keçir. Yuxu mətn kimi, tarix kimi çıxış edir. Yuxuların məntiqi və epik təhkiyə tarixi roman haqqında fərqli təsəvvürləri ehtiva edir. "Yarımçıq əlyazma" romanında, tarixi yaddaş yuxu mövqeyindən şərh olunur. Yazıçı inanır ki, Oğuz tarixi və Şah İsmayıl tarixi retrospektiv yuxular kimidir.

Ümumiyyətlə, yuxuların dəyişkən formalarına maraq K.Abdulla nəsri üçün səciyyəvidir .Onu virtual gerçəklik, virtual keçmiş (tarix), daha çox maraqlandırır. Yuxular və xatirələr arasında sərhəd o qədər şəffafdır ki, bəzən xatirə mətni kimi maddiləşir.



Илья Савинов
МЕЖДУ РЕАЛЬНОСТЬЮ И МИФОМ БРИТАНСКОЙ ИМПЕРИИ: КОЛОНИАЛЬНАЯ ПРОЗА Р. КИПЛИНГА КАК ИСТОРИЧЕСКИЙ ИСТОЧНИК
Британская художественная литература сформировала в качестве отдельного направления колониальный жанр. Довольно значимая часть этой литературной традиции посвящена Индии. И самый ее знаменитый представитель – это Редъярд Киплинг.

Редъярд Киплинг родился в 1865 году в Индии, в городе Бомбее. В Индии в 80-е годы были написаны его первые художественные произведения, посвященные восточной тематике, составившие несколько сборников рассказов. В этих произве­дениях автор обращается к социально-бытовой стороне жизни англичан в Индии.

Другой стороной творчества Р. Киплинга стал его вклад в имперскую идеологию. В 1890-х гг. идея империи начинает оказывать значительное влияние на британскую культуру. Р. Киплинг сформировал новый образ литературного героя, британца, полем деятельности которого являлись колонии Особенно ярко данная концепция проявилась в стихотворении «Бремя Белых». Европеец, как представитель высшей, развитой расы представлялся своеобразным культурным героем, который должен был нести отсталым народам свет цивилизации, европейскую культуру, образ жизни. Это накладывало ответственность со стороны белого по отношению к другим народам, которых нужно было просветить, указать им верный путь и повести по нему, преодолевая все невзгоды и опасности.

Итак, с точки зрения исторического исследования произведения Р. Киплинга содержат три пласта информации.



    • Отражение социально-культурной повседневности и проблем англо-индийского сообщества

    • Исследование диалога Востока и Запада

    • Идеологический аспекты британского колониализма. Конструирование мифа о Британской империи.

Автор касается следующих проблем:

    1. Социализация англо-индийцев

    2. Социально-психологические проблемы англо-индийского сообщества

    3. Повседневная жизнь англо-индийцев

    4. Проблема диалога и конфликта между индийцем и англичанином

    5. Британская колониальная армия

    6. Образ востока в целом



Ирина Модебадзе

Институт грузинской литературы им. Шота Руставели, Тбилиси

СТАЛИНИЗМ: ИСТОРИЯ И АНТИМИФ ГРИГОЛА РОБАКИДЗЕ
Григол Робакидзе (1884-1962) - один из немногих писателей 20 века, кто органически был связан с тремя культурами - грузинской, русской и немецкой. Его творчеству присуще осмысление современности сквозь призму библейской символики, грузинской мифологии и традиций родной литературы.

В нашем докладе мы постараемся проанализировать художественную модель концептуализации современной истории на материале эссе Гр. Робакидзе “Stalin als Ahrimanische Macht” («Сталин как дух Аримана» - сб. «Демон и миф», 1935). Писателя интересовали исторические корни сталинизма и личность «отца народов».

Гр. Робакидзе создал собственный, противоположный официальному, миф о Сталине – он искал в политических лидерах того времени проявления сверхчело­ве­ческой природы.

Особое внимание будет уделено системе выразительных средств, исполь­зо­ван­ных писателем для достижения множественности смысловых оттенков: сим­волам, метафорам и т.д.



Irine Modebadze

Shota Rustaveli Institute of Georgian Literature, Tbilisi

STALINISM: HISTORY AND GRIGOL ROBAKIDZE’S ANTIMIF
Grigol Robakidze (1884-1962) is one of few 20th century writers who were organically bound to three national cultures, in his case Georgian, Russian and German. Characteristic for his works is that he makes sense of the contemporaneity contemplating it through the prism of Biblical symbolism, Georgian mythology and Georgian literary traditions.

In our talk we shall analyze the artistic model conceptualization of modern history essay - Gr. Robakidze’s essay “Stalin as Ahriman’s power”/Stalin als Ahrimanische Macht/ (“Demon and Myth” collection, 1935). The writer was interested in the historical roots of Stalinism and in the personality of the “Father of Nations”.

Gr. Robakidze created his own, opposite to the official, the myth of Stalin - writer surveyed the political leaders of his time for manifestations of superhuman nature.

Particular attention will be paid to the system of expressive tools (symbols, metaphors etc.) that allowed the writer to achieve a multiply nuanced semantics.



Ирине Чачанидзе

Кутаисский государственный университет (Грузия)

ГРУЗИНСКАЯ ГИМНОГРАФИЯ: СОЦИОЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ В ГИМНЕ ИОАНЭ-ЗОСИМЕ «ВОСХВАЛЕНИЕ И ВОССЛАВЛЕНИЕ ЯЗЫКА ГРУЗИНСКОГО»
Древнейшие памятники грузинского фольклора имели в основном стихот­вор­ную форму, которые применялись, главным образом, в гимнографических жанрах грузинской церковно – религиозной литературы. Грузинские гимнографи сочиняли свои песнопения в честь своих и чужеземных « святых», а также на библейские темы. В данном случае, особого внимания заслуживает агиографический (т.е. опи­сывающий святые деяния) гимн «Восхваление и восславление языка грузин­ского», который был сотворен Синайским писателем в Иерусалиме Иоанном-Зосимом в Х веке нашей эры.

Весьма примечателен тот факт, что Иоанэ-Зосиме выдвинул теорию, согласно которой грузинский язык полностью приравнивался к греческому, более того, он выдвигает идею мессианского назначения грузинского языка. В гимне автор развивает мысль о том, что грузинский язык имеет право и возможность создать культуру не только местного значения, но и способен превратиться во всемирный язык, взять на себя роль рулевого мировой культуры: «Погребен язык грузинский до дня второго пришествия, чтобы Бог обличил всякий народ на этом языке. В Евангелии этот язык обозначен именем Лазарь... сей язык, разубранный и благословенный именем господа, приниженный и непризнанный, ожидает дня второго пришествия».

Исходя из вышесказанного, можно выделить следующие социолингвистиче­ские аспекты: 1) мессианская сила грузинского языка; 2) узкий ареал функцио­ни­ро­вания языка и его международный потенциал действия; 3) духовная миссия гру­зин­ского языка; 4) вопрос отношения к другим языкам; 5) вопрос грузинского письма.

Prof. Irma Ratiani

PhD MirandaTkeshelashvili

HAGIOGRAPHY – LITERARY GENRE OR HISTORIOGRAPHY?
The paper deals with the problem of genre identity: is Hagiography a pure literary genre or it belongs to the historiography?

European poetics of early Middle Ages, determined by the main concept of Christianity, has denied the idea of fictional fable, which was well adopted by the poetics of Antique Greece and Rome. In spite of this decision, fabulous textsappertained to this period were created: in those texts Christian authors were developing realistic storiesabout the factual life of Moncks and Saints, implementing the idea and ethics of Christianity throughout the European society.

The question, which provokes here our interest, is: can we reward those texts to the genre of literature despite the fact that they are not based upon the fictional fable? Which components of narrative aggravate the high artistic value of those texts? Where passes the line between the literature and historiography?..

Ислам Агакеримов

Бакинский cлавянский yниверситет

ПРИНЦИП ПЕРЕВОДА ИСТОРИЧЕСКИХ ТЕКСТОВ
Подлинная литература это – “зеркало у дороги истории”, отмечал Г.Флобер. В этом плане особую значимость приобретают художественные произведения, написанные на исторические темы, т.е. исторические жанры. Ни для кого не секрет, что широкая читательская публика подавляющее большинство фактов исторической информации исчерпывает чаще всего из художественных текстов, нежели из специально – научных источников.

Переводчики таких текстов берут на себя двойную ответственность. С одной стороны они должны воссоздать на языке перевода конкретную страницу истории, изображенной в оригинале, с другой – сохранить национально- специфические и индивидуально-авторские своеобразия текста. Перевод исторического жанра как реалистическое воссоздание неповторимого облика прошлого со всем его историческим содержанием никоим образом не должен подвергаться насильственной переделке. К великому сожалению, не мало примеров, где конкретные факты фальцифицировались в угоду существующей официально-политической идеологии, не говоря уже о тех произведениях, которые давно преданы забвению.

В таких случаях о переводческом вторжении в текст или “ исправлении ” его не может идти речь, т.е. такие тексты подлежат неизменному и верному воспроизведению. Когда речь идет о переводе произведений, в которых запечатлен реальный облик эпохи и страны, переводчик одновременно вступает в роли художника, воспроизводителя и историка- путеводителя.

Сложности, связанные с лингвистикой исторического текста чаще всего проявляются в передаче его лексического состава, при сохранении стилистических своеобразий оригинала. Устаревшие слова или выражения – факты истории конкретной национальной культуры и его языка. Следовательно, трудно говорить о поисках и подборах их соответствующих эквивалентов в другом национальном языке. Чтобы ассоциировать прошлое, создать ощущение старины, переводчик прибегает к помощи просторечия, по возможности архаизированной лексики.



Jalə Coşqun

İstanbul Aydın Universiteti

Masa-Qədim mifdə tarixin izləri

SEHRLİ NAĞILLARDA DƏRVİŞ STEREOTİPİ
Azərbaycan sehrli nağıllarında bir çox tarixi stereotiplərlə qarşılaşmaq müm­kün­dür. Belə stereotip personajlara dərviş obrazını da aid etmək olar. Dərviş personajının Azərbaycan nağıllarına yansımasının öz tarixi səbəbləri mövcuddur. Sufiliyin Azərbaycanda yayılması xalqın dərvişlərlə tanışlığına səbəb oldu. Bu isə mifoloji təfəkkürdəki hami ruh obrazına transformasiya olundu. Daha dəqiq desək nağıl yaradıcılığında hami ruhların icra etdikləri funksiyaları şamanlar dərvişlər yerinə yetirməyə başladılar.

Dərviş Azərbaycan sehrli nağıllarında bir neçə funksiyanı icra edir:

-hədiyyə verən dərviş.

- buta verən dərviş;

-ziyankar dərviş;

Öncə qəhrəmana hədiyyə dərviş obrazına nəzər salaq. Bu əsasən Azərbaycan sehrli nağıllarında öz əksini tapmış möcüzəli doğum motivi ilə bağlıdır. Uzun illər evladı olmayan ailəyə dərviş bir alma verir. Ərlə arvad almanı yarı bölüb yeyirlər və doqquz aydan sonra övladları dünyaya gəlir.

Dərvişin qəhrəmana buta verməsi motivi də nağıl yaradıcılığında geniş yer alır. Dərviş yuxuya gəlir və qəhrəmana sevgilisini buta verir. Bəzən buta içi vasitəsi ilə qəhrəmana verilir.

Azərbaycan nağıl yaradıcılığı üçün ziyankar dərviş obrazı da xarakterikdir. Bəzi nağıl­larda dərvişin qəhrəmanı tilsimləməsi, insanları yeməsi, yaxud onları qızıla döndər­məsi kimi hallara rast gəlinir.

Dərviş obrazının icra etdiyi bəzi funksiyalara (xüsusən də qəhrəmana buta veril­məsi və ya möcüzəli doğum motivi) nəzər saldıqda aydın olur ki, bu motivlər ilk dövr­lərdə ibtidai dünya görüşündən qaynaqlanan şaman ritualları ilə bağlıdır.

Jaspal K. Singh

(Fulbright Research and Teaching Scholar, India)

Professor, English Department

Northern Michigan University

Marquette, MI, 49855
"CULTURAL SYNCRETISM VS. COLLECTIVE PSYCHIC FRAGMENTATION: VIOLENCE AS CREATIVE AND TRANSFORMATIVE

IN THE CONSTRUCTION OF SIKH IDENTITY IN POSTCOLONIAL INDIAN LITERATURE."
My paper will examine the cultural intersections between India and Tajikistan regarding their common Mughal histories. The Ottomans (present-day Turkey) conquered Tajikistan (then called Turkestan) and brought Islam to these regions. The Mughals, who ruled India for centuries, had Turkish ancestry as they were form Tajikistan and brought Islam to India. Is Islam the common factor in these regions where civil wars, ethnic, and communal violence occur frequently, or is it the culture of conquest and colonialism leading to economic disparity among many that form a common factor? The texts that I will examine are William Dalrymple’sThe Last Mughal and MountstuartElphinstone’s and Sri Ram Sharma’s Aurangzeb.

Jaspal Kaur Singh, professor of English at Northern Michigan University (NMU), received her Ph.D. from the University of Oregon in Comparative Literature. She is the recipient of the Rockefeller Foundation Postdoctoral Research Fellow at the Institute for the Study of Gender in Africa, James S. Coleman African Studies, UCLA (1998-1999). She is also the recipient of the Distinguished Faculty Award at Northern Michigan University (2009-2010). Currently, Professor Singh is a Fulbright Teaching and Research Scholar based in New Delhi, India, and is teaching a graduate course on Apartheid and Post-apartheid South African Literature at Jawaharlal Nehru University. Her Fulbright research project focuses on the representation of Sikhs in Literature and Culture and her monograph is tentatively entitled, GenderingNations: The Construction of Sikh Homelands in Indian and Diasporic Imaginations.

Professor Singh authored a monograph entitled, Representation and Resistance: Indian and African Women’s Texts at Home and in the Diaspora(U of Calgary Press, 2008); co-edited two anthologies: Indian Writers: Transnationalisms and Diasporas; Trauma, Resistance, Reconciliation in Post-1994 South African Writing; and an assistant editor of Voice on the Water: Great Lakes Native America Now.Her ongoing project includes an anthology on contemporary Turkish Literature and Culture, tentatively entitled, Comparative Feminism, Postmodernism, Postcolonialism: Gender and Sexual Identity in Contemporary Turkish Literate and Culture, which she began as part of the NMU’s Middle Eastern Team in 2011.

She also published peer-reviewed critical articles/essays, creative work (short stories and poetry) in various journals and anthologies:



  • Emergences: Journal for the Study of Media and Composite Culture

  • Asian American Novelists: A Bio-Bibliographical Critical Source Book

  • Michigan Academician

  • India in Africa, Africa in India

  • Rethinking Modernity

  • South Asian Review: Globalization and Diaspora

  • In Other Words

  • The OffBeat: A Literary Journal

  • Tracing an Indian Diaspora

  • Dreadlocks Interrupted: A Literary Journal of Literature and Language

  • Sikh Formations: Religion, Culture, Theory

  • Journal of Contemporary Thought

  • The Southeast Review, among others.


Josef Schovanec, PhD

GEOPOLITICS AND “GODS OF THE MOUNTAINS”:

MODERN HISTORIOGRAPHY AND ANCIENT MYTHS IN THE BROADER CAUCASUS AREA
“Their [of the Jews] gods are gods of the hills” explain famously advisers to Ben-Hadad, king of Syria, and tailor their military strategy accordingly (1 Kings 20; 23). Not only the Bible is replete with allusions to mountains, the Quran also contains a surprisingly high number of occurrences of a special link between God and mountains. Quranologists usually explain it by the influence of more ancient traditions, such as the belief, which could have an Indian origin, that Earth would shake and crumble without the support of mountains (see Quran 41; 10 or 21; 31).

My presentation will not mainly deal with explanations of the remote origin of such myths in the Holy Scriptures, but rather with the opposite side of the story, namely the contemporary resurgences of the “god of the mountains” thesis, and subsequent political interpretations of the Holy Scriptures.

In the first part of my paper, I will outline a comparative case-study of mountains of the broader Caucasus area, none of which are directly and unequivocally connected to Holy Scriptures as such, but which acquired religious, and ultimately political significance. I will focus on the Damavand for Iranian, the Kazbek mountain for Georgian, and the more abstract mountain of Tengri/Tann for Turkic politics and religion. Other religious mountains will be excluded, either because they are directly religious (i.e. without much need for historiographical rearrangements, such as the mountains of Jerusalem), or because they do not play a major role in contemporary politics.

Next, I will summarize a common pattern of the historiographical evolution regarding the seemingly very different cases of our three mountains. First, all those mountains have a direct link with the most ancient religious and cultural layers of each of the cultures: Damavand (place of snow, etymologically similar to Himalaya), is a prominent mountain in the Zoroastrian Scripture; Kazbek the abode of the Georgian Prometheus (Amirani), later of Abraham; the mountain of Tengri, be it Khan Tengri or Tian Shan (“heavenly mountain” in Chinese, with the Chinese “tian” probably originating from “tann” or “tengri”), is self-describing.

Next, after the change of religion, namely from Zoroastrianism, paganism or Tengrism to Islam or Christianity, the meaning of those mountains did not sink into oblivion. On the contrary, they acquired a new significance within the frame of national history. Damavand plays a major role in the preservation of Persian imperial dynasties (see the Shahname). The holy mountain has a crucial importance in the Kororglu: it saves Rovchan (and thus the whole nation) from the cruel ruler. Kazbek become symbols of Georgian spirituality due to the scenic location of the Gergeti Trinity church.

Last, today our three mountains are used as an incarnation of the nation. This is especially clear for the Damavand and Kazbek, immediately recognizable by anyone, on an equal footing as the national flag. Representations of the more distant mountain of Tengri are used as a uniting symbol of the Tengrist movement, and have a prominent place in for example the Kazakh national consciousness.

As a conclusion, I will show how the slow transformation of pagan myths to monotheistic Holy Scriptures, then their divergent historiography, now encompass the three aspects of the traditional social order as demonstrated by Dumezil and other historians of religions: the religious, the military, and the economic-social dimensions. How such ancient myths can shape the very core of contemporary political reality is by itself a thought-provoking mystery.
Jun Mita
MAKING OF CULTURAL IDENTITY. THE CASE IN BELGIUM. BELGIAN VS. WALLOON IDENTITY
This presentation examines the creation of cultural identity in Belgium and its Walloon region at the end of 19th century. In Belgium, a state which gained independence from Holland in 1830, the French language was the only official language in Belgium till 1898. Therefore, French-speakers had the initiative in cultural scene but at the same time, they tried to find ‘Belgian’ particularity in regard to France. Charles De Coster (1827-1879), who is a Flemish origin and the pioneer of Belgian Francophone literature, defined its identity as ‘Germanic French-speaking literature’. However, this identity could not be accepted by Walloon writers who are from a Latin race. In the presentation, I will compare the making of cultural identity in Brussels and Wallonia taking account of the reception of symbolism in Belgium, an esthetic literary movement.
Kəmalə Fikrət İsmayilova

AMEA Folklor İnstitutunun kiçik elmi işçisi

TARIXI ŞƏXSIYYƏTIN DASTAN QƏHRƏMANINA ÇEVRILMƏSININ QANUNAUYĞUNLUQLARI
Hər bir dastanın formalaşmasında tarixi faktorlar iştirak edir. Bu xüsusilə qəhrəmanlıq dastanlarına daha çox aiddir. Tarixdə adı məşhur olan tarixi şəxslərin həyatının dastanlaşması prosesinin necə baş verməsinin öyrənilməsi çox aktual məsələdir.

Xalq qəhrəmanının və ya tarixi şəxsiyyətin obrazının dastana daxil olması prosesi bir neçə mərhələlidir. Birincisi, tarixi şəxsiyyətlə xalq dastanının ilkin variantı arasında hansısa mövcud əlaqə olmalıdır. İkincisi, tarixi şəxsiyyətin məşhurluğu yeni dastanın formalaşmasına ciddi təsir etməlidir. Bu zaman dastanın və ya eposun necə formalaşması, qəhrəmanın adı ilə bağlı köhnə eposun mövcudluğu da bu prosesə həlledici təsir edir.

Azərbaycan xalq dastanları içərisində tarixi şəxsiyyətlərlə bağlı olan dastanlar çoxdur. Bunlara “Koroğlu”, “Şah İsmayıl”, “Qaçaq Nəbi”, “Səttarxan” və başqa dastan­ları misal göstərmək olar. Adları çəkilən dastanların içərisində “Koroğlu” və “Şah İsma­yıl” dastanlarının qəhrəmanlarının həyatı epikləşmə prosesindən tam keçərək tarixi-bədii düşüncəyə daxil olmuşdur. Qalan dastanlar isə hələ epikləşmə prosesində olub dastan həyatını yaşayır.

Adından göründüyü kimi, “Şah İsmayıl” dastanında qəhrəmanın prototipi Şah İsmayıl Xətaidir. Şah İsmayıl Xətainin epos qəhrəmanı olmasına hansı tarixi şərait yar­dım edir? Eposun hansı tarixi şərtləri Şah İsmayılın yeni şəraitdə prototipik qəhrəman ob­ra­zına çevrilməsinə səbəb olur? Burada hansı qanunauyğunluqlar vardır? Xalq düşün­cə­sində hər hansı qəhrəmanın həyatı, fəaliyyəti və s. arxaik epik formanın məzmununa uyğun gəlirsə, köhnə arxaik mətnlə qəhrəmanın fəaliyyəti çulğalaşır və yeni tipli dastan forması yaranır. Biz bu prosesi “Şah İsmayıl” dastanında da müşahidə edə bilirik.

Nağıl qəhrəmanı isə dastana o vaxt daxil ola bilir ki, o, yeni qəhrəmanın xüsusiy­yət­lərini özündə daşımış olsun, yəni həm nağıl, həm də dastan qəhrəmanı qəhrəmanlıq xüsusiy­yətinə görə bir-birinə uyğun gəlməlidir. İkinci əsas prinsip isə məkan uyğunlu­ğudur. Nağıl qəhrəmanının vətəni ilə dastan qəhrəmanının yaşadığı ərazi fərqlən­mə­məlidir. Prosesin tam sonunda məkan prinsipi məkansızlıqla əvəz oluna bilər. Bu daha çox kosmik eposlarda özünü göstərir. Üçüncü şərt epik zaman məsələsidir. Şah İsmayıl epik zaman çərçivəsində o qədər qəhrəmanlaşmalıdır ki, nağıl prototipi ilə onun arasında epik zaman sərhədi bilinməməlidir. Bu prinsiplərdən keçəndən sonra Şah İsmayılın həyatı və fəaliyyəti dastanlaşır. Bu prosesdə təhkiyə zamanının da rolu vardır.

Bu barədə M.H.Təhmasib də qeyd etmişdir. M.H.Təhmasibə görə, hansısa arxaik epos sonradan “Şah İsmayıl” dastanının örnəyinə çevrilmiş, qəhrəmanlıq dastanının məhəbbət dastanına çevrilməsinə səbəb olmuşdur.



Кулипа Байсултанова

канд. полит. наук, доцент кафедры

мировых культур и циилизаций

факультета «Востоковедение»

Казахского Университета Международных Отношений

и Мировых языков им.Абылайхана

Алматы, Казахстан.

ПОЛИТИЧЕСКАЯ КУЛЬТУРА – КАК СОСТАВЛЯЮЩАЯ НАЦИОНАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ: К ПРОБЛЕМЕ ИСТОРИОГРАФИИ

(на примере Казахстана)
Политика формируется идеями и представлениями людей о том, как должно быть организовано общество и как должно фунцкионировать государство. На их ценностные ориентиры влияют традиции социальной группы, менталитет и мировоззрения. Ценностные представления людей по отношению к государству, к политике и власти составляют политическую культуру. Политическая культура определяет нормы поведения людей в политической сфере, устанавливает опреде­лен­ные рамки, члены общества либо принимают такую форму, либо способствуют формированию нового направления.

Мыслители прошлых лет признавали огромную роль морали и ценностных убеждений в развитии общества и политики. Интерес ученых к политической куль­туре возрастал с применением новых методов социологического иссле­до­вания. С помощью этих методов стремились выяснить, что же влияет на поли­ти­че­ское поведение людей, какова роль интересов политической элиты в фор­ми­ровании политической культуры общества. Одни рассматривает политическую культуру общества как часть национальной культуры, другие как результат идео­логического воздействия, третьие как накопленный опыт в политической сфере.

Автор разделяет мнения ученых о том, что политическую культуру нельзя изолировать от контекста общественно-политических отношений и социально- экономической деятельности.

Политическая культура в Казахстане сформировалась на основе исторически сложившихся ценностей, установок и моделей поведения. На развитие полити­че­ской культуры Казахстана значительное влияние оказали кардинальные изме­не­н­ия в социально-экономической, политической и духовной жизни общества, связанные с распадом Советского Союза, появление новых социальных групп, перемены в социальной стратификации населения, переориентация ценностей в результате адаптации к рыночной экономике, а также другие важные события в общественно-политическом развитии страны.

Автор считает, что на современном этапе политическая культура Казахстана проявляется в отношениях казахстанцев к Конституции, правительству, партиям и общественным организациям, выражающихся в их политических позициях.

Könül Nəhmətova

AMEA Nizami adına Ədəbiyyat

İnstitutunun Ədəbiyyat nəzəriyyəsi

şöbəsinin elmi işçisi, filologiya üzrə

fəlsəfə doktoru
ABBASQULU AĞA BAKIXANOVUN REALİZMİ

AZƏRBAYCAN ƏDƏBİYYAT TARİXİ KONTEKSTİNDƏ
Ədəbiyyatşünaslığımızda bədii nəsrin banisi mövzusunda günümüzə qədər davam etdirilən mübahisələrdə irəli sürülən - ”Kitabi-Əsgəriyyə”də XIX əsrin birinci otuzilliyində Azərbaycan həqiqətləri, bu xalqın milli xüsusiyyətləri öz realist əksini tapmamışdır” (N.Məmmədov), “Kitabi-Əsgəriyyə” bir bədii əsər kimi XX əsr realist Azərbaycan hekayəsi ilə nə şəkli, nə də məzmun və quruluş cəhətdən əlaqədar deyildir”(Altay Məmmədov) kimi yanlş tezislərin təkzibi üçün Abbasqulu ağa Bakıxanovun bədii əsərlərinin mövzusunu XIX və XX əsrlər ədəbiyyatımızın tematikası kontekstində nəzərdən keçirmək zərurətini duyuruq.

“Dövrün ruhu və hər millətin təhsili həmişə ədəbiyyatda və digər abidələrdə öz əksini tapır” deyən Abbasqulu ağa Bakıxanov idealist baxışları sayəsində daha çox klassik ədəbi ənənələrlə əlaqələndirilən bədii yaradıcılığında məhz zamanın real həqiqətlərinə sadiq qalmağa, dövrünün, mühitinin əhval-ruhiyyəsini əks etdirməyə çalışmışdır. Bakıxanov üçün bu gün keçmişin arasıkəsilməz davamıdır və onun idealizmi dünyada mövcud olan, eyni zamanda daim dəyişən fikir axınlarının təqibində əbədiyyətə qovuşacaq bir həqiqətdir. Buna görə də, A.Məmmədovun tezisinə qarşı çıxaraq deyə bilərik ki, ədəbiyyatda tematikanın ötürülməsi arasıkəsilməz, eyni zamanda ümumbəşəri bir prosesdir. Hətta ən qədim yazılı bədii nümunəmiz olan “Avesta” belə bu gün üçün əhəmiyyətini itirməyibdir.

A.Bakıxanovun realizmi mənbə kimi Füzuli təfəkkürünə dayanaraq, M.F.Axundov bədii-estetik fikrindən süzülərək XX əsr tematikasına qovuşur.

Azərbaycan elminin və ədəbiyyatının inkişafında möhkəm özüllü bir tramplin kimi çıxış edən Bakıxanov dühası ömrünün son çağlarında realizminin və həmçinin estetik baxışlarının ən mükəmməl əsəri olan “Kitabi-Əsgəriyyə” hekayəsini, özünün də qeyd etdiyi kimi, “misilsiz kitab”ını bədii nəsr tariximizə bəxş etmiş oldu.



Krisztina Fogas

Cultural Researcher

Budapest-London

ARMINIUS VÁMBÉRY AND SOUTHERN AZERBAIJAN IN 1862-1863
The geopolitical and historical situation of Azerbaijan and Hungary has many striking similarities throughout the past thousand years. Both of these countries had rich cultural legacy which in many ways showed remarkable differences from other surrounding cultures. Both people have been strongly pressured by foreign empires suffering a lot under the rule of global powers but both of them tenaciously survived. Hungarians regarded Azerbaijani people as their natural allies in the the Middle Ages and in the early modern period, when the first Hungarian envoys visited the Caucasus in order to find local supporters in their fight against the Ottoman Empire.

This long historical sympathy between Hungarians and Azerbaijani people still flourished in the 19th century, when both countries were threatened and ultimately conquered by foreign powers. Hungary was an Austrian colony, meanwhile Azerbaijan was divided between Russian and Persians which ended with a Russian-Iranian conquest. However, despite these vicissitudes, the 19th century was the era of the national awakening, of the emergence of national movements which all inspired the leading intellectual figures and social progress of both nations to build stronger ties between Azerbaijan and Hungary during the 19th century

Arminius Vámbéry the worldfamous Hungarian explorer and Orientalist had a really adventurous life. Vámbéry, a close ally of British and Ottoman political circles as well as an expert of the Turcic world had a deep personal experience on Azerbaijani people and culture.In his books and articles he did not leave untouched the question of the Azerbaijani nation under often expressing his remarks about their future.

Disguised as a Sunni dervish (Rašid Efendi), Arminius Vámbéry joined a caravan in Asia Minor and in the first months of 1862 he reached Southern Azerbaijan. Upon his arrival to Maku, Southern Azerbaijan Vámbéry immediately wanted to proceed to Central Asian Khanates. However, in Southern Azerbaijan Vámbéry faced numerous difficulties in organizing his secret travel to Central Asia, therefore he first decided to visit the most important political and culturalcenters in Southern Azerbaijan.

In 1862 Vámbéry, still disguised as a Sunni dervish joined various caravans to visit MakuTebriz, Qazvin. In 1863 upon his return from Herat Vámbéry spent some time in Azerbaijan. He became acquainted with all the political centres of Southern Azerbaijan. In his several other works published in hislater years Vámbéry always spoke highly of the Azerbaijani people who themselves represented the most noble of Turkic speaking people in the eyes of Vámbéry andwho preserved their essential culture despite many foreign cultural influences.

Besides historical descriptions one can detect also of aspects of pilgrimage, emotional descriptions of Shiite holy sites as well as his meetings with high-ranking local Azerbaijani aristocracy during his sojourn in this area. These memoirs clearly suggest a very enthusiastic and often mystical approach by Vámbéry about Southern Azerbaijan.



Кямаля Умудова

к.ф.н., доц. кафедры классической

русской литературы, БСУ

СЮЖЕТ И ИСТОРИЧЕСКИЙ КОНТЕКСТ В РОМАНАХ

И.С.ТУРГЕНЕВА И И.А.ГОНЧАРОВА («ОТЦЫ И ДЕТИ» И «ОБРЫВ»)
Подлинное произведение литературы всегда служит источником новых аналитических и критических мыслей и оценок. Тот кристалл вечного, заключенный в великом произведении искусства, испытывается временем, поворачивается разными гранями, выявляет свою сущность и ценность. В этом смысле непревзойденным остается наследие русских классиков.

В идейно-художественной концепции двух русских романов: «Отцы и дети» И.С. Тургенева и «Обрыв» И.А. Гончарова – отражена определенная историческая правда. В России XIX века в 60-е годы на смену помещикам приходили разночинцы. В обстановке умственного и общественного брожения 1860-х годов оба писателя либерально-прогрессистского толка оказались в непростом для них положении. Языком искусства нужно было вынести свои суждения относительно русского радикализма, преодолевая панический страх перед проявлениями «смуты и хаоса», что называется, писать красиво о безобразном. При этом неприятие эстетики революционной ситуации должно было парадоксально уживаться с признанием современного просвещения и необходимости знакомить общество новыми идеями и нигилистами.

Время все больше и больше отдаляет от нас романы этих двух писателей, но осмысление их концепции развития и морального оздоровления русского общества через художественное пространство сужает рамки реального времени. Текст пространства у обоих писателей по-разному – вертикально и горизонтально – выстраивается на основной координате: старое и новое, грядущая и уходящая Россия. На языке тургеневской философии и эстетики это положение выражается как известная правда обеих сторон. За очевидностью антитезы «отцы» и «дети» скрывается непредвзятость Тургенева и повышенная симпатия к «обеим сторонам». Диалектической постановке вопроса о нигилизме, развернутом в романе «Отцы и дети», радикально противопоставлено качественно новое соотношение старого и нового в романе «Обрыв». Идеал Гончарова – образ великой сердцем «бабушки», символизирующей нравственные и культурные традиции той России, которая существует «вечно», несмотря на попытки взорвать ее изнутри.

Larisa Piskunova

(Ural Federal University (UrFU), Ekaterinburg)

SAVVA MAMONTOV IN BAKU:

BEGINNING OF THE MYTH OF “MOSCOW MEDICI”.
Savva Mamontov was Russian merchant, manufacturer and Maecenas.

They recall his name when consider forms of support the Art and the Culture from the Business.

In the diary He described the episode from his youth. He was at Baku in some months. He puts the experience of live in this city with specific literature context as ground for his “creature of life”.

Savva Mamontov was a striking example of self made man in ground of literature and culture cannons (“Moscow Medici”, “the Magnificent Savva”).

In the paper the author will consider problems of connection between Painter and Maecenas in cultural context.

The methodological ground of the paper is the social history of Art.



Лариса Пискунова

Уральский федеральный университет, Екатеринбург


С.И. МАМОНТОВ В БАКУ:

НАЧАЛО МИФА О «МОСКОВСКОМ МЕДИЧИ»
Савва Мамонтов российский купец, промышленник, меценат, его имя вспоминают первым, когда речь идет об особой форме поддержки искусства и культуры со стороны бизнеса.

В своем дневнике он упоминает эпизод из ранней молодости - о жизни в течение нескольких месяцев в Баку. Жизненный опыт, полученный в этом городе, усиленный литературными впечатлениями, становится основанием для «жизнетворчества».

Савва Мамонтов – ярчайший пример человека, «сделавшего себя сам» по литературным и культурным канонам («московский Медичи», «Савва великолепный»). Но остается важный вопрос: выламываясь из своей среды, он следовал призванию или «желанию барствовать»?

В докладе, опираясь на методы социальной истории искусства, будет представлен вариант описания взаимодействия художника и мецената.



Lalə Həsənova

Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası

Nizami adına Ədəbiyyat İnstitutu b.e.i., fil.f.d.,

MÜASİR BƏDİİ-SƏNƏDLİ NƏSRDƏ 20 YANVAR HADİSƏLƏRİNİN

BƏDİİ TƏCƏSSÜMÜ
Müstəqillik dövrü bədii-sənədli nəsrin inkişafında yeni səhifə acdı. Azadlıq hə­rəkatı, qanlı yanvar hadisələri, ərazi bütövlüyümüzün pozulması bir çox əsərlərin möv­zusuna çevrildi. Xəlil Rza Ulutürkün 1998-ci ildə çap olunmuş “Lefortovo zinda­nında” kitabı Musa Cəlilin “Moabit dəftəri”, Mir Cəfər Pişəvərinin “Zindan xatirələri dəftərin­dən” əsərləri silsiləsi kimi olub, “zindan ədəbiyyatı” nümunələrinə aiddir. Gündəlikdəki qeydlər iki dövrü əhatə edir. Şairin gündəlikləri bədii yaradıcılığı ilə səsləşir. Burada da azadlıq, milli heysiyyət, dil məsələləri üstünlük təşkil edir. Qeydlərin əsas mövzusu azadlıqdır. Təsadüfi deyil ki, X. Rza bu sözü daim böyük hərflərlə yazır. Birinci hissədə Azərbaycan milli azadlıq hərəkatının formalaşması dövrü, çıxışlar, qətnamələr, X. Rzanın bu hadisələrə münasibətini əks etdirən məktubu, qanlı yanvar hadisəsinə qədərki proseslər yer alır (ilk qeyd 21 noyabr 1988-ci ildə qələmə alınıb). İkinci hissədə isə şairin Lefortovo həbsxanasında keçirdiyi günlərdən bəhs olunur. Həmçinin F. Qocanın İlham və Fərizə sevgisinin müəllif yozumunu əks etdirən “Qanlı qərənfillər ” gerçək povesti və digər əsərlərdə xalqımızın tarixinin şərəfli səhifəsi olan 20 yanvar hadisələri əks olunmuşdur. Tədqiqatın əsas məqsədi bu mövzunun bədii- sənədli nəsrdə inikasının özəlliklərin öyrənilməsidir.

д.филол.н., проф. Лейла Герайзаде

Бакинский государственный университет

ИСТОРИЧЕСКАЯ ЛИЧНОСТЬ В ИНТЕРПРЕТАЦИИ А.АЛИМЖАНОВА
История – это нравственный, философский опыт народа. В истории находятся истоки и этапы становления и развития национальной культуры, начальных добрых человеческих качеств, которые слагают нынешний народный характер. Отрицая историю, мы лишаемся значительной доли того культурного багажа, который нам необходим сегодня.

В романе А. Алимжанова «Возвращение Учителя ..» прослеживание истории и памяти человеческой, проходит через некую роковую порабощенность судьбы человека, свойственную даже такому человеку, как аль-Фараби, которого называли Аристотелем Востока.

В литературе редко встречается такой прием – изображение личности, оставившей след в истории, посредством диалогов, встреч, воспоминаний другой столь же известной личности. Это композиционная находка Алимжанова. Приравнивая одну личность к другой в плане известности, писатель своим произведением показывает свет на темном небосклоне «идеологических запретов», наложенных на жизнь и творчество другого выдающегося деятеля Востока. Так, на страницах романа Алимжанова появляется и такой «забытый» поэт и просветитель, как Абу-Исхаг, долгое время считавшийся придворным поэтом, но, как оказалось, занимавшим достойное место в истории человечества. Характерно, что об истинно человеческих качествах Абу-Исхага рассказывает в романе Абу-Наср, отмечаю­щий, что еще в молодости он привлекал внимание своей любознательностью. Абу-Исхаг всегда стремился без какой-либо назойливости облагодетельствовать бедных искателей знаний. Он был меценатом.

История тюркского мира знает немало примеров, когда на знания тратились последние сбережения. Тот факт, что Алимжанов заострил читательское внимание на тюркском меценатстве в эпоху советской воинствующей идеологии, можно считать его гражданским подвигом. По Алимжанову и Абу-Наср создавал произ­ве­де­ния, опираясь на материальную и моральную поддержку немногочисленных пони­мающих и ценящих умственный труд друзей и знакомых. Поэтический вкус лю­дей, подобных Абу-Насру, бичевал мнимое искусство, подражательность и плагиат.



Dosent Leyla İmaməliyeva

Bakı Slavyan Universiteti

Azərbaycan ədəbiyyatı kafedrası

VSEVOLOD QARŞININ “DÖRD GÜN” HEKAYƏSİ RUSİYA-TÜRKİYƏ MÜHARİBƏSİNİ ÖZÜNDƏ ƏKS ETDİRƏN ƏSƏR KİMİ
V.Qarşin rus ədəbiyyatında fəlsəfi realizmin nümayəndələrindən biri hesab edilir. Yazıçı “Dörd gün” hekayəsini 1877-ci ildə qələmə almışdır. Əsərdə XIX yüzilliyin 70-ci illərinin sonunda Rusiya ilə Türkiyə arasında baş verən müharibə və bu müharibədə ölümcül yaralanan rus əsgərinin acı taleyi təsvir edilmişdir.

Hekayənin soyadı İvanov olan tək qəhrəmanı var. Əsərdə baş verən hadisələr də onun dilindən nəql edilir.

Rus ədəbiyyatı tarixindən məlumdur ki, V.Qarşin Rusiyanın 1877-ci ildə rəsmi şəkildə Türkiyəyə elan etdiyi müharibədə iştirak etmiş və həmin ilin avqust ayının 11-də Ayaslarda gedən döyüşlərdə yaralanmışdır. Yazıçı bu döyüşə “Ayaslar məsələsi” adlı oçerkini həsr etmişdir.

Əsərin çox sadə süjeti vardır: burada öz ətrafında baş verənləri izah etməkdə çətinlik çəkən rus əsgərinin iştirak etdiyi müharibə səhnəsi təsvir edilmişdir. O, boş qalmış döyüş meydanında öldürdüyü türk əsgəri ilə təkbətək qalmışdır.

Döyüş epizodlarını və yaralandığı anları yadına salan rus əsgəri cəsədlərlə dolu olan döyüş meydanında bu müharibənin həm özü, həm də öldürdüyü türk əsgəri üçün mənasız olduğunu dərk edir.

Əsərin qəhrəmanı qorxunc bir sualın qarşısında aciz qalır: o, türkü nə üçün öldürdü? O, bu suala cavab verə bilmədiyi üçün əzab çəkir. Rus əsgəri bu müharibəyə gedərkən niyyətinin kimisə öldürmək yox, sinəsini vətən üçün sipər etmək olduğunu düşünür və bu düşüncələr, az da olsa, onu sakitləşdirir. Öldürdüyü türkün üfunət qoxan iylənmiş cəsədi ilə sahibsiz qalmış döyüş meydanında aldığı yaralardan əzab çəkən, hətta sürünə-sürünə cəsədə yaxınlaşıb, onun su qabını götürən və “mənim qurbanım, sən məni xilas edirsən” deyərək bu qabdan su içən rus əsgəri keçirdiyi bir neçə dəhşətli gecədən sonra, nəhayət ki, döyüş yoldaşlarının köməyi ilə ölümün pəncəsindən qurtula bilir. Lakin ayağından aldığı ağır yaralar nəticəsində o, bir ayağını itirməli olur.

Əsərdən məlum olur ki, rus əsgərinin qurbanı milliyyətcə türk olmayan, Misir mundiri geyinmiş fəllahdır. Digər fəllahlar kimi, onu da “çəlləyə siyənək balığı dolduran kimi, gəmiyə doldurub Konstantinopola gətirməmışdən əvvəl, o nə Rusiya, nə də Bolqarıstan haqqında bir kəlmə də eşitməmişdi. Ona əmr etmişdilər, o da getmişdi”. Əsərdə döyüş zamanı türk ordusunun Pibodi və Martini markalı ingilis tüfənglərindən istifadə etmələri faktı ilə də tanış oluruq.

“Dörd gün” hekayəsi bədiiliyi ilə yanaşı, həm də tarixi faktları özündə əks etdirən bir əsərdir.



PhD, Assoc. prof. Ludmila Bejenaru,

Petru Caraman”Department of Slavistic



Yüklə 1.64 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin