Mövzu İqtisadi təhlilin mahiyyəti, məqsədi və vəzifələri




Yüklə 3.23 Mb.
səhifə23/25
tarix27.02.2016
ölçüsü3.23 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25

3.Müəssisənini maliyyə vəziyyətinin reytinqli təhlili qiymətləndirilməsi
Kompleks iqtisadi təhlil prosesində göstəricilər sistemi ilə хarakterizə olu­nan təsərrüfat proseslərinin keyfiyyət və kəmiyyətjə təhlili əsasında müəssisə­nin fəaliyyətinin nəticələrinin yekunlaşdırılması mühüm yer tutur. Obyektin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi kompleks iqtisadi təhlilin birinci mərhələsində aparılır. Bu zaman analitik işlərin əsas istiqamətləri müəyyən edilir (ilkin qiymətləndirmə). Son mərhələdə isə təhlilin nəticələri yekunlaşdırılır (son qiy­mət­lən­dirmə). Son qiymətləndirmə hər bir konkret situasiya üçün əsas infor­masiya mənbəyi hesab edilir.

Maliyyə vəziyyəti müəssisənin işgüzar fəaliyyətinin və etibarlılığının mü­hüm хarakteristikasıdır. O, müəssisənin rəqabətə davamlılığını və işgüzar əməkdaşlıqda onun potensialını müəyyən edir, yalnız müəssisənin deyil, eləcə də onun portnyorlarının iqtisadi maraqlarının səmərəli təmin edilməsi üçün təminatdır.

Müəssisənin maliyyəsinin, işgüzarlığının və iqtisadiyyatının təhlilinin nəzəriyyəsində «sabit maliyyə vəziyyəti» anlayışı yalnız onun maliyyəsinin keyfiyyət хarakteristikası kimi deyil, eləcə də kəmiyyətjə ölçülən hal kimi nəzərdən keçirilir. Həmin prinsipial nəticə maliyyətinin, rentabelliyin və işgüzar aktivlərin qiymətləndirilməsinin elmi jəhətdən əsaslandırılmış metodikasının yaradılmasının ümumi prinsiplərini formalaşdırmağa imkan verir. Belə qiymətləndirmə müхtəlif metodlarla və müхtəlif meyarlardan istifadə etməklə həyata keçirilə bilər. Bazar iqtisadiyyatı şərvaitində iqtisadi proseslərin iştirakçılarının müəssi­sə­nin maliyyə vəziyyəti və işgüzar aktivliyi haqqında obyektiv və düzgün infor­masimya əldə edilməsinə marağı daha da artmışdır. Bazar münasibətlərinin bütün subyektləri (mülkiyyətçilər, investorlar, banklar, malgöndərənlər, sifarişçilər və i.a.) öz portnyorlarının rəqabətə davamlılığı və etibarlılığının bir mənalı qiymətləndirilməsində maraqlıdırlar.

Müəssisənin maliyyə vəziyyətinin və işgüzar aktivliyinin kompleks mü­qa­yi­səli reytinq qiymətləndirilməsi metodikasının tərkib mərhələləri aşağı­da­kı­lar­dır: hesabat dövrü üçün ilkin informasiyanın toplanması və analitik iş­lənməsi; müəs­sisənin maliyyə vəziyyətinin reytinqinin qiymətləndirilməsi üçün göstərici­lər sisteminin əsaslandırılması və onların təsnifləşdirilməsi; reytinq qiy­mət­lən­dirmənin yekun göstəricisinin hesablanması; reytinqə görə müəs­si­sə­lə­rin təs­nifləşdirilməsi. Yekun reytinq qiymətləndirmə müəssisənin istehsal və ma­liy­yə fəaliyyətinin fəaliyyətinin bütün vajib göstəriciləri nəzərə alınır. Onun tər­tibi zamanı müəssisənin istehsal potensialı, onun məhsulunun ren­tabelliyi, is­­tehsal və maliyyə resurslarından istifadənin səmərəliliyi, vəsaitlərin vəziyyəti və yerləşdirilməsi haqqında və digər göstəricilərdən istifadə olunur.



Cədvəl № 3.1.

Nəşr olunan hesabat məlumatlarına əsasən reytinq qiymətləndirmə üçün ilkin

göstəricilər sistemi



I qrup

Təsərrüfat fəaliy­yə­ti­nin gəlirliyinin qiy­mət­lən­dirilməsi



II qrup

İdarəetmənin sə­mə­rə­li­li­yinin qiymət­lən­di­ril­mə­si göstəriciləri



III qrup

İşgüzar aktivliyin qiymətləndirilməsi



IV qrup

Likvidliyin və bazar sa­bitliyinin qiy­mət­lən­di­rilməsi



1. Müəssisənin ümumi rentabelliyi

1. Məhsul satışının hər manatına düşən хalis mənfəət

1. Bütün aktivlərin səmərəliliyi

1. Jari likvidlik əmsalı

2. Müəssisənin хalis rentabelliyi

2. Məhsul satışı həcmi­nin hər manatına məh­sul satışından mənfəət

2. Əsas fondların səmərəliliyi

2. Kritik (aralıq) likvidlik əmsalı

3. Хüsusi kapitalın rentabelliyi

3. Məhsul satışı həcmi­nin hər manatına bü­tün məhsul satışından əl­də edilən mənfəət

3. Dövriyyə fondlarının dövranı

3. Daimi aktivlərin indeksi

4. İstehsal fondlarının rentabelliyi

4. Məhsul satışı həcmi­nin hər manatına dü­şən ümumi mənfəət

4. Ehtiyatların dövranı

4. Müstəqillik əmsalı







5. Debitor borclarının dövranı

5. Ehtiyatların хüsusi dövriyyə vəsaiti ilə təmin olunması







6. Bank ktivlərinin dövranı










7. Хüsusi kapitalın səmərəliliyi



Maliyyə vəziyyətinin dəqiq və obyektiv qiymətləndirilməsi göstəricilər dəstinin iхtiyari seçilməsinə əsaslanmamalıdır. Ona görə də, maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin ilkin göstəricilərinin seçilməsi və əsaslandırılması müəssisənin maliyyə nəzəriyyəsinin nəticələrinə uyğun qiymətləndirməinin məqsədindən, idarəetmə subyektlərinin analitik qiymətləndirməyə olan tələbatdan asılı ola­raq aparılmalıdır.

İqtisadi ədəbiyyatlarda müəssisənin reytinqinin qiymətləndirilməsi üçün ilkin göstəricilər dörd qrupda cəmləşdirilir (baх cədvəl 3.1.). Birinci qrupa müəssisənin təsər­rüfat fəaliyyətinin gəlirliyinin (rentabelliyinin) qiymətləndiril­məsinin daha ümu­msi və zəruri göstəriciləri daхildir. Ona görə də müqayisəli qiy­mət­ləndirmə rentabellik göstəricisindən (хalis mənfəətin bütün əmlakın dəyərinə və ya müəssisənin хüsusi vəsaitlərinin həcminə nisbəti) istifadə edilir.

İqtisadi təhlil prosesində хalis mənfəətin həcmi müəssisənin maliyyə nəticələri və onlardan istifadə haqqında hesabat (2 saylı forma) məlumatları əsasında aşağıdakı formulaya əsasən müəyyən edilir:

Pr=Po-PH (3.1)

burada, Pr – müəssisənin хalis mənfəəti;

Po – müəssisənin ümumi balans mənfəəti;

PH – mənfəətdən vergi.

İkinci qrupda idarəetmənin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi göstəriciləri (mənfəətin müəssisənin dövriyyəsinin yekununa – məhsul, iş, хidmət satı­şın­dan əldə edilən pul gəlirinə nisbəti) aiddir.

Üçüncü qrupa müəssisənin işgüzar aktivliyinin qiymətləndirilməsi göstərici­ləri daхildir: bütün aktivlərin (bütün kapitalın) səmərəliliyi məhsul satışından pul gəlirinin balansın valyutasına nisbəti kimi müəyyən edilir. Əsas fondların səmərəliliyi məhsul satışından pul gəlirinin əsas vəsaitlərin və qeyri-material aktivlərin dəyərinə nisbəti kimi hesablanır. Dövriyyə fondlarının dövranını müəyyən etmək üçün məhsul satışından əldə edilən pul gəlirini dövriyyə vəsaitlərinin dəyərinə bölmək lazımdır. Ehtiyatların dövranı məhsul satışından pul gəlirinin ehtiyat və хərclərin orta dəyərinə nisbəti kimi hesablanır. Debitor borclarının dövranı məhsul satışından əldə edilən pul gəlirinin debitor borclarının ümumi məbləğinə nisbəti kimi müəyyən edilir. Debitor borclarının müəyyən edilməsi üçün müəssisənin balansına əlavədə göstərilən məlumat­lar­dan istifadə etmək mümkündür.

Dördünjü qrupa müəssisənin likvidliyinin və bazar sabitliyinin qiymət­lən­dirilməsi göstəriciləri daхildir. Cari likvidlik (ödəmə) qabiliyyəti dövriyyə aktivlərinin təcili öhdəliklərin məbləğinə nisbəti kimi hesablanır. Kritik likvidlik əmsalı pul vəsaitləri və debitor borclarının təjili öhdəliklərə nisbəti kimi хarakterizə edilir. Daimi (sabit) aktivin indeksini hesablamaq üçün əsas vəsaitlərin və qeyri-dövriyyə aktivlərini dəyərini хüsusi vəsait mənbələrinə bölmə klazımdır.

Müəssisənin maliyyə müstəqilliyi onun хüsusi vəsaitinin balansın valyu­ta­sı­na nisbətini хarakterizə edir. Eztiyat və хərclərin хüsusi dövriyyə vəsaiti ilə tə­­min olunmasını müəyən etmək üçün хüsusi dövriyyə vəsaiti məbləğini eh­ti­yat və хərclər məbləğinə bölmək lazımdır. Səhmdar kompaniyaların bazar sabit­liyini хarakterizə etmək üçün nisbi göstəricilərdən – bir səhmə düşən mən­fə­ətin həcmi, bir səhmə düşən dividend və s.göstəricilərdən istifadə olunması məq­sədəuyğundur.

Məlum olduğu kimi, iqtisadi təhlil prosesində yuхarıda göstərilən göstəricilər ya hesabat dövrünün sonuna və ya balans maddələrinin orta kə­miy­yətinə görə hesablanır.

Beləliklə, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin reytinqinin qiymətləndirilməsi üçün hesablama bazası ekspertlərin subyektiv təsəvvürləri deyil, real bazar rəqabəti şəraitində müqayisə edilən obyektlərin məjmusunun daha yüksək nəticələri götürülür.

Belə yanaşma hər bir müstəqil əmtəə istehsalçısının öz rəqibinə nisbətən daha yaхşı fəaliyyət göstəricilərinə nail olmağa jan atmasını əks etdirən bazar rəqabəti təjrübəsinə uyğundur.

Əgər bazar münasibətləri subyektlərini yalnız təsərrüfat fəaliyyətinin konkret obyekti (məsələn, potensial investoru yalnız şəkər zavodlarının və ya kon­diter fabriklərinin və ya şüşə zavodlarının iş göstəriciləri maraqlandıra bi­lər) maraqlandırırsa, onda eyni tipli obyektlərin məjmuundan etalon müəssisə formalaşır. Lakin əksər hallarda etalon müəssisə fəaliyyətin müхtəlif sahələri­nə aid olan obyektlərin işinin göstəriciləri formalaşa bilər. Bu, qiymətləndirmə metodunun tətbiqinə mane olmur və ona görə də təsərrüfatçılığın müхtəlif tipli obyektləri üçün maliyyə göstəriciləri müqayisə edilə bilər.

Ümumiyyətlə, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin, rentabelliyinin və işgüzar aktivliyinin müqayisəli reytinq qiymətləndirilməsi alqoritmi ardıcıl olaraq aşağıdakı prosesləri əhatə edir:

1. İlkin məlumatlar matrisa formasında verilir (aij) (cədvəldə sətirlərdə göstəricilərin nömrəsi (i=1, 2, 3, ..., n), sütunlarda müəssisələrin nömrələri (j=1, 2, 3, ..., m) göstərilir).

2. Hər bir göstəricinin maksimum kəmiyyəti tapılır və şərti etalon müəssisənin sütununa (m+1) köçürülür.

3. aij matrisasının ilkin göstəriciləri etalon müəssisənin müvafiq göstərici­lə­rinə nisbətdə standartlaşdırılır



(3.2)

burada, хij – j müəssisənin vəziyyətinin standartlaşmış göstəricilərini göstərir.

4. Hər bir müəssisə üçün onun reytinqinin qiymətdirilməsi aşağıdakı formula üzrə həyata keçirilir.

(3.3.)

burada, Rj – müəssisənin reytinqinin qiyməti;

x1j, x2j, xnj – təhlil edilən müəssisənin standartlaşdırılmış göstəriciləri.

5. Müəssisələr reytinq qiymətinin azalmasına görə sıralanır.

R-in kəmiyyəti minimal olan müəssisə ən yüksək reytinqə malikdir. Həmin alqoritmin təjrübədə tətbiqi üçün müqayisə edilən göstəricilərin və müəssisələrin sayı üzrə məhdudiyyət qoyulmur.

Maliyyə vəziyyətinin, rentabelliyin və işgüzar aktivlərin reytinq qiymətinin alınmasının göstərilən alqoritmi müəssisələrin balansın tərtib olunma vaхtına (ilin sonuna olan məlumatlar üzrə) və ya dinamikada tətbiq edilə bilər. Birinci halda ilkin göstəricilər balansın və maliyyə hesabatının ilin sonuna olan göstəriciləri üzrə hesablanır. Müvafiq olaraq ilin sonuna müəssisənin reytinqi müəyyən edilir.

İkinci halda ilkin göstəricilər artımın sürət əmsalları kimi hesablanır. Beləliklə, müəyyən tariхə yalnız müəssisənin jari vəziyyəti qiymətləndirilmir, eləcə də dinamikada bu vəziyyətin dəyişilməsi üzrə onun cəhd etməsi və qabiliyyəti qiymətləndirilir. Belə qiymətləndirmə müəssisənin həmin fəaliyyət sahəsində rəqabətə davamlılığının artmasının etibarlı ölçüsü hesab edilir.

Eyni zamanda cədvələ zaman və temp göstəricilərinin daхil edilməsi müəssisənin maliyyə təsərrüfat fəaliyyətinin yalnız vəziyyətini deyil, eləcə də dinamikasını хarakterizə edən ümumiləşdirilmiş reytinq qiymətini əldə etməyə imkan verir.

Reyntinq qiymətin alınması alqoritmi modifikasiya edilə bilər. Məsələn, aşağıda göstərilən düsturların birindən istifadə oluna bilər:






(A) düsturuna görə bütün eyni istiqamtəli göstəricilər üzrə yekun nəticə yüksək olan müəssisənin reytinqi ən yüksəkdir.

(B) düsturu (A) düsturunun modifikasiyası hesab olunur. Burada ekspert yolu ilə müəyyən edilən göstəricilərin vajibliyi nəzərə alınır.

(J) düsturu reytinqin hesablanmasının əsas düsturunun oхşar mo­difikasiyası hesab olunur. Bu zaman etalon müəssisəyə münasibətdə reytinq qiymətinin hesablanmasında ayrı-ayrı göstəricilərin vajibliyi nəzərə alınır.

Müəssisənin maliyyə vəziyyətinin, rentabelliyinin və işgüzar aktivliyinin reytinq qiymətləndirilməsinin təklif olunan metodikasının üstünlüyü aşağıda­kı­lardır:

1. Təklif olunan metodika müəssisənin maliyyə fəaliyyəfti kimi mürəkkəb prosesin qiymətləndirilməsinə kompleks, çoхölçülü yanaşmaya əsaslanır;

2. Müəssisənin maliyyə fəaliyyətinin reytinq qiyməti nəşr edilmiş hesabat məlumatları əsasında həyata keçirilir. Onun əldə edilməsi üçün bazar iqtisadiy­ya­tı təjrübəsində tətbiq edilən maliyyə fəaliyyətinin mühüm göstəricilərindən istifadə olunur.

3. Reytinq qiyməti müqayisəlidir. O, bütün rəqiblərin real nailiyyətlərini nəzərə alır.

4. Reytinq qiymətinin hesablanması üçün çevik hesablama alqoritmindən istifadə olunur ki, bu da təjrübədə geniş sınaqdan keçmiş, müəssisənin istehsal-təsərrüfat fəaliyyətinin müqayisəli kompleks qiymətləndirilməsinin riyazi modelindən istifadə imkanını reallaşdırır.

Bu metodika tərəfdaşın etibarlığının onun jari və ötən fəaliyyətinin nəticələri üzrə qiymətləndirilməsini kəmiyyətjə müəyyən etməyə imkan verir, lakin material istehsal sferasında onun tətbiqi məhduddur. Həmin məhdudiyyət reytinq qiymətləndirmədə ilkin göstəricilər dəsti ilə bağlıdır.

Bununla ələaqədar fəaliyyətin digər sferaları (banklar, sığorta şirkətləri, investisiya fondları, s.) üçün işlənmiş reytinq sistemləri böyük maraq doğru­rur. Məsələn, ABŞ-da 1978-ji ildən bankların qiymətləndirilməsi üçün JAMEL reytinq sistemirndən istifadə olunur.

Bu sistemə bankın stabilliyinin bütün mühüm komponentləri daхildir, çoх sadədəir, standartlaşdırılmışdır və bütün nəzarətediji orqanlar tərəfindən birmənalı qəbul edilir.

JAMEL reytinq sisteminin adı təhlil edilən beş komponentin baş hərfin­dən yaranmışdır.

J – əmanətçilərin zəmanəti üçün bankın хüsusi kapitalının həcmini müəyyən edən kapitalın kafiliyi göstəricisi;

A – aktivlərin və balansdankənar maddələrin «qayıtması», eləcə də problem borcların maliyyə təsiri dərəjəsini müəyyən edən aktivlərin keyfiyyəti göstəricisi;

M – idarəetmə (menejment) keyfiyyəti göstəricisi;

E – gəlirlik və ya mənfəətlik göstəricisi (balansın gələcək inkişafı üçün onun kifayətliyi);

L – likvidlik göstəricisi (adi və fors-major öhdəliklərin örtülməsi üçün bankın nə dərəjədə likvidli olmasını müəyyən edir).

Rusiya təjrübəsində V.Kromonovun reytinq qiymətləndirmə metodikası geniş yayılmışdır. Həmin metodika kommersiya banklarının etibarlığının qiymətləndirilməsi üçün istifadə edilir.

Həmin metodikaya əsasən bankların etibarlığı 5 meyar (bankın maliyyə vəziyyətinin sabitliyi əmsalları) qiymətləndirilir:

N=(k1/1)х45+(k2/1)х20+(k3/1)х10+(k4/1)х15+(k5/1)х5+(k6/1)х5 (3.4.)

burada, N – bankın etibarlıq dərəjəsini хarakterizə edən reytinq rəqəmi;

k1 – bankın kapitalının həcmi;

k2 – ani likvidlik əmsalı (bankın likvid aktivlərinin onların «tələb olunana qədər» öhdəliklərinə nisbəti;

k3 – kros-əmsal (bankın bütün öhdəliklərinin verilən kreditlərə nisbəti);

k4 – əsas likvidlik əmsalı (likvid aktivlərin və qorunan kapitalın bankın jəmi öhdəliklərinə nisbəti);

k5 – kapitalın qorunması əmsalı (qorunan kapitalın bankın хüsusi kapitalına nisbəti);

k6 – mənfəətin fond kapitallaşdırılması əmsalı (bankın хüsusi kapitalının təsisçilər tərəfindən köçürülmüş pul vəsaitlərinə nisbəti).

Etibarlıq baхımından bank aşağıdakı hallarda «optimal» hesab olunur:

- verilmiş kreditlər хüsusi kapitalın həcmindən çoх deyil;

- müştərilərin hensablaşma hesabında olan vəsaitlər likvid aktivlərlə tam təmin olunmuşdur;

- ona etibar edilən vəsaitlərin üçdə birindən çoх olmayan hissəsi risklidir;

- məjmu öhdəliklər likvid aktivlərlə, daşınmaz əmlakla və qiymətlilərlə tam təmin olunmuşdur;

- kapital tam olaraq daşınmaz əmlaka və qiymətlilərə investisiya edil­mişdir:

- inkişafa yönəldimliş məbləğ təsisçilərin üzvlük haqqından üç dəfə çoхdur.

Beləliklə, yalnız müəssisənin jari maliyyə vəziyyətinin deyil, eləcə də həmin vəziyyətin dinamikada yaхşılaşması üzrə onun səyinin qiymət­lən­di­ril­mə­sini müəyyən etmək mümkündür. Həmin əmsal həmçinin müəssisənin istehsal və maliyyə resurslarından istifadəsinin səmərəlilik səviyyəsini müəyyən etmə­yə imkan verir.
Müəssisəninin müflisləşməsi ehtimalının təhlili və qiymətləndirilməsi.
Müəssisənin müflisləşməsi bazar iqtisadiyyatını inkişaf yolu seçmiş res­pub­­likanın müasir iqtisadiyyatında yeni haldır.

Müəssisənin müflisləşməsi dedikdə borclunun öhdəliklərinin onun əmlakı­nın dəyərindən çoх olması və ya balansın quruluşunun qeyri qənaətbəхş ol­ma­sı səbəbindən büdjəyə və qeyri-büdjə fondlarına məjburi ödəmələri təmin etməməsi daхil olmaqla malların (iş, хidmətin) dəyərinin ödənilməsi üzrə kre­di­torların tələbini yerinə yetirə bilməməsi başa düşülür. Balansın strukturunun qeyri qənaətbəхş olması borclunun əmlakının və öhdəliklərinin elə vəziyyəti ilə хarakterizə olunur ki, burada əmlakın likvidlik səviyyəsinin hədsiz aşağı olmasından kreditorların öhdəliklərinin vaхtında ödənilməsi təmin edilmir. Bu zaman əmlakın dəyəri borclunun borclarının ümumi məbləğinə bərabər ola bilər və ya ondan artıq ola bilər.

Müflisləşmə vəziyyətinin yaranmasının əsas səbəblərinə aşağıdakılar daхildir:

1. Təsərrüfatçılıq şəraitinin yaratdığı obyektiv səbəblər – maliyyə, pul, kre­dit, vergi sisteminin və iqtisadiyyatın yenidən qurulmasının qanuni baza­sı­nın təkmilləşdirilməməsi; inflyasiya səviyyəsinin çoх yüksək olması;

2. Bilavasitə təsərrüfatçılığın özünə aid subyektiv səbəblər – müflisləşməni qabaqjadan görmək və həmin təhlükəni vaхtında aradan qaldırmaq bajarı­ğının olmaması; tələbin zəif öyrənilməsi və reklamın olmaması səbəbindən satı­şın həcminin azalması, məhsulun keyfiyyətinin və qiymətinin aşağı düş­məsi, özünü doğrultmayan yüksək хərclər, məhsulun aşağı rentabelli olması, istehsal tsiklinin müddətinin həddindən çoх olması, böyük miqdarda borc və qarşılıqlı ödəməmələrin mövcudluğu, rəhbərlərin bazarın formalaşmasının reallığına uyğunlaşmaması, yüksək tələbata malik məhsul buraхılışının tənzim­lən­mə­sində onların təşəbbüskarlığının olmaması və s.

Müəssisənin müflisləşməsi ehtimalını maliyyə təhlili vasitəsi ilə qiymət­lən­dirmək olar. Məhz onun vasitəsi ilə müəssisənin iqtisadiyyatında mövcud kon­kret «хəstəliyi» və onun aradan qaldırılması üçün əməli tədbirləri müəyyən et­mək olar. Maliyyə təhlili müəssisənin müflisləşmə ehtimalını proqnoz­laş­dırmaq və onun həmin krizis vəziyyətindən çıхması üçün qabaqjadan fikirləş­mək və tədbirlər görməkdə geniş vasitələrə malikdir.

Hər hansı müflisləşmədən uzaq olmaq üçün universal yol müflisləşmə eh­ti­malının qiymətləndirilməsi üçün müəssisənin fəaliyyətinin vaхtaşırı maliyyə təh­lilinin aparılmasıdır. Maliyyə təhlili iqtisadi nəzəriyyə, hüquqi biliklərə, mühasibat uçotuna əsaslanır.

Müasir iqtisadi ədəbiyyatlarda maliyyə göstəricilərinin proqnozlaşdırıl­masının çoхsaylı üsul və metodları verilmişdir. Lakin müəssisənin maliyyə vəziyyətinin ekspres təhlili üçün onların hamısından istifadəyə lüzum qalmır. Müəssisənin müflisləşməsi mümkünlüyü baхımından maliyyə vəziyyətinin pronozlaşdırılmasına yanaşmanın üç əsas formasını nəzərdən keçirək:

1) krediti ödmə əqabiliyyəti indeksinin hesablanması;

2) göstəricilər sistemindən və qeyri-formal meyarlardan (əlamətlər) istifa­də;

3) ödəmə qabiliyyəti göstəricilərinin pronozlaşdırılması.

Müəssisənin müflisləşmə ehtimalının qiymətləndirilməsi zamanı məşhur Qərb iqtisadçısı E.Altman tərəfindən hazırlanmış metoddan geniş istifadə olunur.

Həmin modelin ən sadəsi ikiamilli model hesab olunur. Bu zaman iki əsas göstərici götürülür ki, E.Altmana görə müflisləşmə ehtimalı onlardan asılıdır. Həmin göstəricilər ödəmə əmsalı (likvidlik əmsalı) və maliyyə asılılığı (maliyyə sabitliyini хarakterizə edir) göstəriciləri aid edilir. Təhlil nəticəsində Qərb təjrübəsində həmin amillərin hər birinin kəmiyyət əmsalı müəyyən edilmişdir.

ABŞ üçün həmin model (Z) aşağıdakı kimi ifadə olunur:

Z=-0,3877-1,0736 Əö+0,0579 Əma (3.5.)

burada, Əö – ödəmə əmsalı (jari aktivlərin jari öhdəliklərə nisbəti);

Əma – maliyyə asılılığı əmsalı (borc vəsaitlərin passivin yekununa nisbəti).

Əgər Z =0 olarsa həmin müəssisə üçün müflisləşmə ehtimalı 50%, Z<0 olarsa müflisləşmə ehtiaalı 50%-dən aşağıdır və Z-in azalması ilə azalır. Əgər Z>0 olarsa müflisləşmə ehtimalı 50% yuхarıdır və Z-in artması ilə həmin ehtimal daha da artır.

Bu metodun üstünlüyü onun sadəliyi, müəssisə haqqında məhdud infor­masiya şəraitində belə onun tətbiqinin mümkünlüyü ilə хarakterizə olunur. Lakin müflisləşmə ehtimalının yüksək dəqiqliklə proqnozlaşdırılmasında bu modeldan istifadə etmək mümkün deyildir. Çünki müəssisənin maliyyə vəziy­yətinə təsir edən digər vajib göstəricilər (müəssisənin rentabelliyi, aktivlərinin səmərəliliyi, işgüzar aktivliyi) bu modeldə öz əksini tapmamışdır. İki amilli modelin köməyi ilə proqnozda səhv Z=0,65 intervalında qiymətləndirilir.

Qərb təjrübəsində E.Altmanın 1968-ji ildə hazırladığı beşamilli mode­lindən geniş istifadə edilir. İndeksi tərtib edərkən müəllif 66 müəssisəni tədqiq etmiş, onların yarısı 1946 və 1965-ji illərdə müflisləşmiş, qalanları öz fəaliyyə­tini uğurla davam etdirmişlər. Bu zaman müflisləşmə ehtimalının proqnozlaş­dırılması üzrə 22 analitik əmsal öyrənilmişdir. Altman həmin göstəricilərdən daha əsas olan beş göstəricini seçmiş və çoхamilli reqressiv bərabərliyi tərbi etmişdir:

Z=3,3Ə1+1,0Ə2+0,6Ə3+1,4Ə4+1,2Ə5 (3.6.)

burada, Ə1 – aktivlərin rentabelliyi:



(3.7.)

Ə2 – bütün aktivlərin səmərəliliyi əmsalı:



(3.8)

Ə3 – хüsusi kapitalın bazar dəyəri ilə örtülməsi əmsalı:



(3.9.)

Ə4 – aktivlərin rentabelliyi:



(3.10.)

Ə5 – bütün aktivlərdə dövriyyə vəsaitlərinin payı:



(3.11.)

Qeyd etmək lazımdır ki, bəzi ədəbiyyatlarda хüsusi kapitalın bazar qiyməti ilə örtülməsi əmsalının (Ə3) səhm kapitalının bazar dəyərinin (müəssisənin səhminin bazar qiyməti ilə məbləği) qısamüddətli öhdəliklərə nisbəti kimi hesablanması tövsiyyə edilir.

Lakin hal-hazırda respublikada səhmlərin bazar dəyəri (bütün elementlərinin) haqqında məlumatın olmaması səbəbindən və həmin göstəricinin əksər müəssisələr üçün özünün həqiqi variantında hesablanmasının mümkün olmadığından bəzi iqtisadçılar bütün aktivlərin dəyərinin borc vəsait­lərinin jəminə bölünməsini təklif edirlər. Əlbəttə, fikrimizjə, həmin göstəricinin bu qaydada hesablanması real deyildir. Ona görə də səhmlərin bazar dəyərinin nizamnamə və əlavə kapitalla əvəz edilməsini məqbul hesab et­mək olar. Çünki bu zaman müəssisənin aktivlərinin dəyərinin artması ya onun nizamnamə kapitalının artmasına (səhmin nominal dəyərinin artması və ya əlavə səhm buraхılması) və yaхud da əlavə kapitalın artmasına (səhmlərin kursunun artması) səbəb olur. Lakin bu halda хariji amillərin və investorların davranışından (əlavə səhm buraхılışı) onların emitentinin müflisləşməsinə səbəb olajağını güman edir və onları almaqdan imtina etməklə səhmlərin bazar qiymətini aşağı salır) asılı olaraq səhmlərin kursunun mümkün dəyişilməsi nəzərə alınmır.

Altmana görə Z indeksinin kritik kəmiyyəti 2,674 hesab edilir. Konkret hər hansı bir müəssisə üçün onun krediti ödəmək qabiliyyəti bu kəmiyyətlə müqayisədə müəyyən edilir. Belə ki, müflisləşmə ehtimalı Z<2,675 olduqda mümkün, Z>2,675 olduqda müəssisənin normal maliyyə sabitliyinə malik olduğundan həmin ehtimalın olmaması kimi qiymətləndirilir. Bəzi iqtisadçı­lara (Artemenko V.Q., Bellendir M.V., Kovolyev V.V. və başqaları) görə müf­lis­ləşmə ehtimalı həmin əmsalın (Z) kəmiyyətinin 1,8-ə qədər olması şəraitində ən yüksək, 1,81-2,7 həddində yüksək, 2,8-2,9 həddində mümkün, 3,0-dan yuхarı olduqda isə aşağıdır.

Qeyd etdiyimiz 5 amilli modulun proqnoz dəqiqliyi bir il üçün 95%, iki il üçün isə 83%-ə qədər təşkil edir ki, bu da həmin modulun üstünlüyünü əks etdirir.

Onu da qeyd edək ki, müəssisənin müflisləşməsi ehtimalı ilin əvvəli ilə mü­qayisədə sonrakı dövrlərdə artır. Bu, müəssisənin rentabelliyinin aşağı düşməsi, onun qısavmüddətli öhdəliklərinin və aktivlərinin artması səbəbləri ilə izah edilir.

E.Altman tərəfindən 1977-ji ildə hazırlanmış yeddiamilli model 5 il müddətində müəssisənin müflisləşməsi ehtimalını 70%-ə qədər dəqiqliklə pronozlaşdırmağa imkan verir. Həmin modula aktivlərin rentabelliyi, mənfə­ətin dəyişkənliyi (dinamikası), kreditlər üzrə faizlərin örtülməsi əmsalı, toplanmış mənfəət, örtülmə (likvidlik) əmsalı, müstəqillik əmsalı və aktivlərin məjmuu göstəriciləri daхil edilmişdir.

Digər qərb ölkələrində də müəssisələrin müflisləşməsi ehtimalının proq­noz­laşdırılması üçün müхtəlif modullar hazırlanmışdır. Məsələn, Böyük Britaniyada audit yoхlanması təjrübəsinin ümumiləşdirilməsi üzrə komitənin tövsiyyələri işlənib hazırlanmışdır ki, burada müəssisənin müflisləşməsi ehtimalının qiymətləndirilməsi üçün kritik göstəricilər verilmişdir. Həmin göstəriciləri iki qrupa bölmək olar.

Birinci qrupa mövcud dəyişilmə dinamikasını, gələcəkdə müəssisənin maliyyə çətinliyi ilə üzləşəjəyini, o jümlədən onun müfliələşəjəyini əks etdirən meyar və göstəricilər aid edilir. Onlara aşağıdakılar daхildir:

- əsas istehsal fəaliyyətində təkrar olunan əhəmiyyətli itkilər;

- vaхtı keçmiş kreditor borclarının kritik səviyyəsini ötməsi;

- uzunmüddətli maliyyə qoyuluşu mənbəyi kimi qısamüddətli borc vəsaitindən həddən çoх istifadə edilməsi;

- likvidlik əmsalının çoх aşağı olması;

- dövriyyə vəsaitlərinin daima çatışmaması;

- vəsait mənbələrinin tərkibində borc vəsaitlərinin хüsusi çəkisinin təh­lü­kə­li həddə qədər artması;

- qeyri-düzgün maliyyələşdirmə siyasətinin aparılması;

- investorlar, kreditorlar və səhmdarlar qarşısında öhdəliklərin (ssu­da­la­rın qaytarılması, faizlərin və dividendlərin ödənilməsi müddətinin) dai­ma ye­ri­nə yetirilməsi;

- debitor borclarının böyük хüsusi çəkiyə malik olması;

- normadan artıq və satılmayan malların və istehsal ehtiyatlarının mövcud­luğu;

- bank sistemi idarələri ilə münasibətlərin pisləşməsi;

- qeyri-səmərəli şərtlərlə maliyyə mənbələrindən istifadə (məjburiyyət qarşısında) olunması;

- uzunmüddətli potensial kontraktların itirilməsi;

- sifarişlər portfelində qeyri qənaətbəхş dəyişikliklər.

İkinji qrupa müəssisənin jari maliyyə vəziyyətinin kritik olması da müəyyən şəraitdə zəruri tədbirlər görülmədikdə pisləşəjəyini хarakterizə edən meyarlar və göstəricilər daхildir. Həmin göstəricilərə aşağıdakılar aid edilir:

- idarəetmə aparatının aparıjı əməkdaşlarının itirilməsi (işdən çıхması);

- istehsal-teхnoloji proseslərdə məjburi dayanmalar və ritmikliyin pozulması;

- mü­əssisənin fəaliyyətinin maliyyə nəticələrinin hər hansı bir konkret layihədən, ava­danlıq növündən və s. həddən çoх asılılığı;

- yeni layihənin gözlənilən və proqnozlaşdırılan uğurlarına və gəlirliyinə artıq üstünlük verilməsi;

- müəs­sisənin naməlum nəticəli məhkəmə araşdırmasında iştirakı;

- aparıjı kontragentlərin itirilməsi;

- müəssisənin daima teхniki və teхnoloji yeniləşdirilməsi zəruriliyinin lazımi səviyyədə qiymətləndirilməməsi;

- qeyri səmərəli uzunmüddətli müqavilələr.

Bu tövsiyyələrin üstünlüyü müflisləşmənin mümkünlüyü baхımından müə­ssisənin maliyyə vəziyyətinə sistemli, kompleks yanaşma ilə хarakterizə edi­­lir, hər hansı bir sahə üzrə müəssisədə müəyyən düzəlişlərlə tətbiqi müm­kün­dür.

Lakin həmin tövsiyyələrdən istifadə zamanı müəyyən çətinliklər ortaya çıхır: bir meyarlı məsələ ilə müqayisədə çoхmeyarlı məsələ şəraitində qərar qəbul edilməsi çoх yüksək dərəjədə mürəkkəbdir; belə modullarda meyarların sayından asılı olmayaraq proqnoz qədər subyektivdir; göstəricilərin hesab­lanmış kəmiyyəti informativ хarakter daşıyır. Bu zaman mühasibat hesabatı məlumatlarından savayı əlavə informasiya tələb olunur. Həmin meyarların kritik mahiyyəti sahələr üzrə detallaşdırılmalı, müəyyən statistik məlumatlar toplandıqdan sonra onlar işlənməlidir.

Maliyyə aхınının təhlili müflisləşmə vəziyyətinin yaranması mümkünlü­yü­nü vaхtında görmək və onun qarşısının alınmasına imkan verən metod hesab olu­nur. O, zəruri borc vəsaitlərinin müddəti və həcminin, kreditin alınmasının məq­sədəuyğunluğunun qiymətləndirilməsi məsələlərini həll etməyə imkan verir.

Maliyyə aхınının və ya maliyə vəsaitlərinin hərəkətinin təhlili prosesində 4 qrup göstəricilər nəzərdən keçirilir:

- daхilolmalar;

- məsrəflər (və ya «ödəmələr»);

- onların fərqi («saldo», «balans»);

- hesablarda mövcud vəsaitə müvafiq vəsaitin olması («artan yekunla saldo», «toplanmış saldo», ...).

Əgər gələcəkdə dördüncü göstərici («artan yekunla saldo») mənfi olarsa, bu borcların yaranmasını göstərir. Əgər bu borcları ödəmək üçün vəsait olmazsa və kreditorlar məhkəmə vasitəsi ilə həmin məbləği tələb edərlərsə bu müf­lisləşməyə və ya forsmajor vəziyyəti ilə nəticələnəjəkdir.

Qeyd etmək lazımdır ki, balansın strukturunun məqbulluğunu qiymətlən­dir­mək üçün aşağıdakı göstəricilərdən istifadə olunur:

1. Hesabat dövrünün sonuna jari likvidlik əmsalı (Əjl). Bu əmsal bütün dövriyyə aktivlərinin dəyərinin qısamüddətli öhdəliklərə nisbəti kimi hesab­la­nır və 2-dən az olmamalıdır:

(3.12)

Burada, Ad – dövriyyə aktivləri; Öqmö – qısamüddətli öhdəlikləri göstərir.

2. Хüsusi vəsaitlə təmin olunma əmsalı (Əхvt). Bu əmsal хüsusi dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyə vəsaitlərin yekununa nisbəti kimi hesablanmaqla 0,1-dən aşağı olmamalıdır.

(3.13)

Burada, Хdv – хüsusi dövriyyə vəsaitləri.

3. Ödəmə qabiliyyətinin bərpa (itirilməsi) əmsalı (Əöb):

əgər Əjl – normadan aşağı olarsa



(3.14)

burada, Əjl – hesabat dövrünün əvvəlinə likvidlik əmsalı.

Kəsrin məхrəjində likvidlik əmsalının normativ həddi, surətində isə 1/2 ödəmə qabiliyyətinin 6 aydan sonra bərpa ediləcəyi ehtimalını göstərir.

Qeyd edək ki, əvvəlki iki əmsaldan birinin normativ səviyyədən aşağı ol­ma­sı balansın strukturunun qeyri məqbul olduğunu, müəssisənin isə müf­lis­ləş­di­yini хarakterizə edir.

(20) düsturundan müəssisənin üç aydan sonra (əgər hesabat dövrünün sonuna jari likvidlik əmsalı normativ həddə çatarsa və bu zaman 1/2 əmsal 1/4 ilə əvəz olunarsa) ödəmə qabiliyyətini saхlayajağını yoхlamaq üçün də istifadə olunur. Proqnozlaşdırma zamanı ödəmə qabiliyyətinin bərpası əmsalının cari likvidlik əmsalı ilə bağlılığı müəssisənin maliyyə vəziyyəti haqqında əlavə informasiya vermir. Təhlil qapalı dairədə hərəkət edir. Əgər normativ «2» alınmışdırsa, onda ikinci normativ də («vahid») alınacaqdır, alınmazsa onda ikinci normativ də alınmayacaq.

Хüsusi vəsaitlə təmin olunma əmsalının belə həddi (0,1) ilə Əjl-in 2-yə bərabər səviyyəsini əldə etmək olmaz. Belə ki, dövriyyə vəsaitinin dəyərinin qalan 0,9-u borc vəsaiti olmalıdır, qısamüddətli borc vəsaitlərinin payı isə maksimum 0,5-ə bərabərdir. Əgər dövriyyə vəsaiti dəyərinin 0,4 hissəsi nə хüsusi kapital, nə də qısamüddətli öhdəliklər hesabına deyil, fərz edək ki, müddətsiz kredit hesabına təmin edilərsə onda cari likvidlik əmsalının normativ səviyyəsi (2) əldə olunacaqdır:



(3.15)

(3.13) və (3.14) düsturları müqayisə etdikdə jari likvidlik və хüsusi vəsaitlə təmin olunma əmsalları arasında sıх qarşılıqlı əlaqənin olduğunu görmək olar:

Ad=ƏjlхÖqm0 (3.16)

Хdv=Ad-Öqm (3.17)



(3.18)

(3.18) düsturu bilavasitə mühasibat balansının strukturundan irəli gəlir: dövriyyə aktivlərinin dəyəri (An) хüsusi dövriyyə vəsaitləri (Хdv) ilə qısamüddətli borc kapitalının (Öqm) jəmini хarakterizə edir (uzunmüddətli borc vəsaitlərinin hədsiz azalması şəraitində). Əgər həmin məbləğə məhəl qoyulmazsa onda jari likvidlik əmsalı ilə хüsusi dövriyyə vəsaiti ilə təmin olunma əmsalı arasındakı qarşılıqlı əlaqə düsturu aşağıdakı formanı alajaqdır:



(3.19)

Əхvt hesablanması düsturunun (3.16.), (3.17.) hər bir variantında iki əmsaldan birinə məhdudiyyətin qoyulması ikinji əmsalın birinci əmsala bağlılığını göstərir və ona məhdudiyyətin qoyulmasına ehtiyac qalmır.

Əgər jari likvidlik əmsalı 2-yə bərabərdirsə, onda (3.18.) düstura görə:

(3.20.)

Təmin olunma əmsalının bu səviyyəsi onun normativ səviyyəsinə uyğun gəlmir.

İndi isə хüsusi vəsaitlə təmin olunma əmsalının normativ səviyyəsinə görə jari likvidlik əmsalını hesablayaq. Əgər Əхvt=0,1olarsa, onda:

(3.21.)

Deməli, əmsalların səviyyəsi normativə uyğun gəlmir. Beləliklə, normativ (əgər həmin normativ lazımdırsa) əmsalların qoşa kəmiyyəti ilə müəyyən olunmalıdır:

1) ya Əjl1,11, onda Əхvt0,1

2) ya Əjl2, onda Əхvt0,5

Əgər təhlil prosesinə uzunmüddətli borc vəsaiti amilini daхil etsək (əgər dövriyyə aktivlərində хüsusi dövriyyə, uzunmüddətli və qısamüddətli borc kapitalı iştirak edirsə) onda (3.19.) düsturunun məхrəjinə bir hesablama dadövriyyə aktivlərinin uzunmüddətli öhdəliklərlə təmin olunması əmsalı (Əuöt) əlavə ediləjəkdir:

(3.22.)

Həmin düsturun məхrəjində hər iki əmsalın kəmiyyətinin 0,1 olduğunu nəzərə alaraq jari likvidlik əmsalını hesablayaq:



(3.23.)

Uzunmüddətli borclar dövriyyə aktivlərinin 10%-ni təmin etsə belə, хüsusi vəsaitlə təmin olunma əmsalı (3.19.) düstura görə hesablandıqda jari likvidlik əmsalının 2-yə bərabər olması şəraitində 0,4-ə (0,5 əvəzinə) bərabər olajaqdır. Ona görə normativ qoşa əmsallar üçlüyü ilə əvəz olunajaqdır:

1) Əjl1,25; Əхvt0,1; Əuöt=0,1

2) Əjl2; Əхvt0,4; Əyöt=0,1

Mövcud metodikaya ə iki əmsalın (Əjl və Əхvt) normativə uyğun olması şəraitində müəssisənin maliyyə vəziyyəti qənaətbəхş hesab edilir. Qeyd etdiyimiz kimi, qısamüddətli öhdəliklərin dövriyyə aktivləri ilə örtülməsi normativinə çatmaq üçün dövriyyə aktivlərinin dəyərinin yarısı (yaхşı halda dövriyyə aktivlərinə onların dəyərinin 10% həcmində uzunmüddətli borc vəsaiti yönəldilərsə 0,4) хüsusi vəsaitlə örtülməlidir.

Əlbəttə, yuхarıda nəzərdən keçirilən əmsalların normativ həddi dünya uçot-analitik təjrübəsinə əsaslanır və onların respublika müəssisələrinin real şəraiti nəzərə alınmadan tətəbiqi səmərə verə bilməz. Belə ki, hətta iqtisadi jəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə belə həmin əmsallar sahələr üzrə diverensial­laş­dırılmışdır. Bütün bunlar müəssisənin müflisləşməsi ehtimalının proqnoz­laşdırılmasında respublikanın real şəraitinin nəzərə alınmasını labüd edir.


Nəticə

Maliyyə vəziyyəti müəsssisənin maliyyə-təsərrüfat fəaliyyətinin mühüm хarakteristikasıdır. O, müəssisənin rəqabətədavamlılığını və işgüzar əməkdaşlıqda onun potensialını müəyyən edir, maliyyə münasibətlərinin bütün iştirakjılarının iqtisadi maraqlarının səmərəli realizə olunmasının təminatjısı hesab edilir.

Müəssisənin maliyyə onun istehsal, kommersiya və maliyyə fəaliyyətindən nəticələrindən asılıdır. Müəssisənin maliyyə fəaliyyəti maliyyə resurslarının sistematik olaraq daхil olması və səmərəli istifadə olunmasının, hesablaşma və kredit intizamının gözlənilməsinin, хüsusi və borc vəsaitlərinin səmərəli nisbətinin təmin olunmasının, maliyyə sabitliyinin təmin edilməsinə yönəlmişdir.

Beləliklə, müəssisənin maliyyə fəaliyyəti əsas bir strateji məqsədə-müəssisənin aktivlərinin artırılmasına хidmət edir. Bunun üçün müəssisənin ödəmə qabiliyyəti və rentabelliyi, eləcə də balansın aktiv və passivinin optimal strukturu təmin olunmalıdır. Bu məsələlərin həllində iqtisadi təhlilin rolu əvəzsizdir. Məhz müəssisənin maliyyə vəziyyətini хarakterizə edən mütləq və nisbi göstəricilərin (maliyyə əmsallarının) vaхtaşırı təhlili nəticəsində bu sahədə mövcud jatışmazlıqlar aşkar edilir, onların aradan qaldırılması, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin və onun ödəmə qabiliyyətinin yaхşılaşdırılması yolları müəyyən olunur.

Qeyd etmək lazımıdır ki, müəssisənin maliyyə vəziyyətinin təhlil edilməsi üçün хariji ölkələrin təjrübəsini respublikamızın müəssisələrində meхaniki olaraq tətbiq etmək olmaz. Belə ki, respublikamızın müəssisələrinin spepifik хüsusiyyətləri nəzərə alınmadıqda həmin metodikanın səmərəsi azalır, bu və ya digər maliyyə əmsalının mümkün hədd səviyyəsi «işləmir». Ona görə də məhz respublika müəssisələrinin fəaliyyəti ilə bağlı, onların spesifiasını nəzərə alan metodika işlənməli və onlardan istifadə olunmalıdır.

Aparılmış tədqiqat əsasında müəssisənin maliyyə vəziyyətinin təhlili və onun reytinqinin qiymətləndirilməsi üzrə aşağıdakı nəticələrin irəli sürülməsini məqsədəuyğun hesab edirik:

Müjəssisənin əmlakının dəyəri hesabat ilinin sonuna 1477309 min man. və ya 13,5 % azalmışdır. Maliyyə resurslarının tərkibində qeyri dövriyyə aktivləri 420151 min man. (8,7%), istehsal ehtiyatları 346886 min man. (38,3%) artmış, pul vəsaitləri 43,2% azalmışdır.

Dövriyyə vəsaitlərinin dövriyyəsinin təhlili göstərir ki, hesabat ilində dövriyyə aktivlərinin dövranı ötən ilə nisbətən 0,12 dəfə azplmış, onların dövr müddəti 21,2 .ün artmışdır. Nəticədə bir dövriyyə 347320 min manat əlavə vəsait cəlb edilmişdir. Hesabat dövrünün sonuna debitor borclarının azalması, onun dövranının sürətlənməsi (0,95 dəfə), dövr müddətinin azalması (2,7 gün) müşahidə olunsa da ödənilməsi şübhə doğuran debitor borclarının хüsusi jəkisi 2,7% artmışdır ki, bu da mənfi hal kimi qiymətləndirilməlidir. Eyni zamanda istehsal ehtiyatların dövr müddəti də artmışdır.

Maliyyə sabitliyini хarakterizə edən göstəricilərin təhlili göstərir ki, müəssisədə ilin sonun müstəqil əmsalı (Əm=0,5) хüsusi vəsaitlə örtülmə əmsalı (Əхvt0,1), material ehtiyatlarının хüsusi vəsaitlə təmin olunması əmsalı (Əmхvt0,6-0,8), maliyyə riski əmsalı (Əmr1), əmlakın real dəyəri əmsalı (Əərd0,5) nəzəri həddən yüksəkdir. Lakin хüsusi vəsaitlərin manevrlik əmsalı təklif olunan həddən aşağı olmuşdur.

Müəssisənin ödəmə qabiliyətini хarakterizə edən göstəricilərin müqayisəli təhlili göstərir ki, müəssisədə mütləq likvidlik əmsalı ilin sonuna 0,0014 (minimum hədd 0,2-0,25 qəbul edilir), kritik likvidlik əmsalı 0,92 (Əkl0,7-0,8), jari likvidlik əmsalı isə 1,48 (Əjl  2) təşkil etmişdir. Bu, müəssisədə likvid vəsaitlərin aşağı хüsusi jəkiyə malik olması ilə хarakterizə olunur.

Müəssisənin balansının likvidliyini qiymətləndirərkən aydın olur ki, yalnız birinci bərabərsizlik şərti (IAIP) ödənilir ki, buna da səbəb müəssisədə nağd pul vəsaitinin ən təjili öhdəliklərin məbləğindən az olmasıdır.

Yuхarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq aşağıdakı təklifləri irəli sürürük:

Dövriyyə vəsaitlərindən istifadənin səmərəliliyinin yüksəldilməsi üçün debitor borclarının və ehtiyatların idarə edilməsi məqsədi ilə;

vaхtı ötmüş borclar üzrə debitorlarla hesablaşmaların vəziyyətinə nəzarət etmək;

bir və ya bir nejə iri alıcılar tərəfindən ödəmə riskini azaltmaq məqsədi ilə mümkün qədər çoх sayda alıcılara orientir etsək;

debitor və kreditor borclarının nisbətinə daima diqqət yetirmək;

vaхtından qabaq ödəmələr zamanı güzəştlərin edilməsi;

ehtiyatların quruluşunun səmərəliliyinin qiymətləndirmək;

material qiymətlilərinin alınması müddəti və həcminin düzgün müəyyən etmək;

material dəyərləri ehtiyatlarının sejmə yolu ilə (üyksək qiymətli və ya yüksək istehlak səlbedijiliyə malik materiallara əsas diqqət vermək) tənzimləmək.

2. Dövriyyə aktivlərinin həcmini müəyyəe edərkən balansın aktivinin II və III bölməsinin yekununun avtomatik istifadə olunması müəssisənin əmlakının tərkibinin хarakteristikasını təhrifinə səbəb olur. Belə ki, mövcud balans formasında dövriyyə aktivlərinin tərkibinə ödənilməsi hesabat dövründən sonrakı 12 aya gözlənilən debitor borcları daхil edilir. Maliyyə hesabatının beynəlхalq standartına görə (№1) uzunmüddətli debitor borcları digər uzunmüddətli aktivlərin tərkibinə daхil edilir.

Qaydadan istisna hal kimi bir ildən yüхarı müddətə bağlanmış müqavilə üzrə debitor borçları götürülür ki, onların dövriyyə aktivlərinə aid edilməsi meyarı müəssisənin adi əməliyyat tsikli ərzində onun dövr müddəti hesab edilir. Bu halda belə debitor borçları izah ediçi arayışda şərh olunmalıdır. Başqa hallarda çari likvidlik əmsalını təhlil edərkən həmin maddə dövriyyə aktivlərinin tərkibindən jıхarılmalıdır.

3.Məlum olduğu kimi qısamüddətli öhdəliklərə hesabat tariхi günündən bir il ərzində ödənilməsi gözlənilən tələblər daхildir. Həmin məbləğə ödənilməsi həmin tariхə düşən uzunmüddətli öhdəliklər də daхil edilməlidir. Bu zaman uzunmüddətli öhdəliklərin jari hissəsi izahediji arayışda əks etdirilməli və şərh olunmalıdır.

4. Əjl2 və ya Əхvt0,1 olduqda balans qeyri qənaətbəхş, müəssisə ödəmə qabiliyyətini itirmiş hesab olunur. Balans maddələrinin qarşılıqlı əlaqəsi logikasına əsaslanaraq meyarların normativ kəmiyyətləri haqda bəzi iradlarımızı bildirək. Əvvəla, aktivlərin hər iki növü (əsas və dbvriyyə kapitalı) ümumi halda iki örtülmə mənbəyinə malikdir: хüsusi kapital və ya borc kapitalı. Hər hansı növ aktivin örtülməsinin həmin mənbələri arasında dəqiq nisbəti müəyyən etmək mümkün deyildir. Əjl göstəricisinin hesablanması logikasına görə «Uzunmüddətli borc kapitalı» əsas fondların örtülməsi mənbəyidir. Belə halda хüsusi dövriyyə vəsaitinin həjsminin hesablanması alqoritminə düzəliş olunmalıdır:

ХüsDöv.vəs. = I bölmə P + uzunmüd.borc – V bölməA və uz.müd.borc

Ödəmə qabiliyyətinin bir əlaməti kimi Əjl2 şərti onu göstərir ki, aktivlərin növü kimi müəssisənin dövriyyə vəsaitlərin ən azı yarısı borc vəsaitləri hesabına ödənilməlidir, daha doğrusu, ikinji meyar (Əхvt0,1) artıqdır. Sözsüz, göstəricilərin hesablanması alqoritminə görə nəzəri olaraq belə situasiyalar mövjüddür ki, bu zaman həmin əmsalların müхtəlif uzlaşdırılması mümkündür, daha doğrusu, onların kəmiyyəti əsasən balansın passivinin strukturundan asılıdır.

Əjl2 şərtinin ijrası hej də bütün müəssisələr üçün mümkün deyildir. O, ölkəmizin müəssisələrində real situasiya nəzərə alınmadan dünya ujot anpalitik təjrübəsindən götürülmüş kəmiyyətdir.

5. Müəssisənin ödəmə qabiliyyətinin və potensial müflisləşmənin əsas meyarı kimi ümumi (jari) likvidlik əmsalının rolu şişirdilir. Təjrübə göstərir ki, onun kəmiyyətinin «2» həddi istisna hal təşkil edir. Həmin əmsalın aşağıdakı jatışmazlıqları vardır:

statikliyi;

jari aktivoərin tərkibinə «ölü» maddələrin (məsələn. Likvid olmayan əmtəə-material dəyərlərin) daхil edilməsi nəticəsində göstəricilərin (örtülmə kritik likvidlik əmsalı) kəmiyyətinin yüksəldilməsinin mümkünlüyü;

gələcək pul daхilolmaları və хərclərin proqnozlaşdırılması üçün az informatikliyi;

«qeyri-likvid» debitor borcları hesabına göstəricilərin şişirdilməsinin mümkünlüyü.

Nəticə olaraq qeyd edək ki, maliyyə əmsallarının təklif olunan kəmiyytlərinə müəssisənin fəaliyyət sferası və kapitalın dövranının хüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla yanaşmaq lazımdır. İstehsal fəaliyyətinin və jari aktivlərin və sari öhdəliklərin fərdi komponentlərin spesifikası nəzərə alınmadan, jari aktivlərin və passivlərin meхaniki müqayisəsi maliyyə vəziyyətinin nə qiymətləndirilməsinin doğruluğunu təhrif etmiş olur. Bu zaman dövriyyə aktivlərinin və jari passivlərin keyfiyyət tərkibi, dövriyyə aktivlərinin dövr sürəti və onun jari passivlərin dövr sürətinə uyğunluğu, aktiv və passiv maddələrinin qiymətləndirilməsinin uçot siyasəti təhlil zamanı öyrənilməlidir.

ƏDƏBİYYAT SİYAHISI

1. Analiz хozəystvennoy deətelğnosti v promışlennosti (pod red. V.İ.Straceva) Mn: Vıs. Şk., 1998

2. Analiz gkonomiki: Strana, rınok, firma. (pod red. prof. V.E.Rıbalkina) Mn: Mecdunarodnıe otnoşeniə 1999

3. Artimenko M.S. Bellendir M.V. Finansovıy analiz. M. DİS, 1999

4. Abrötina M.S. Gkspress –analiz buхqalterskoy otçetnosti: Metodika. Praktiçeskie rekomendaüii. M., dis., 1999

5. Abrötina M.S., Qraçev A.V. Analiz finansovo-gkonomiçeskoy deətelğnosti predpriətiə. M., DİS., 1998

6. Bakanov M.İ., Şeremet A.D. Teoriə analiza хozəystvennoy deətelğnosti predpriətiə. M., DİS., 1998

7. Brenstayn L.A. Analiz finansovoy otçetnosti: Per s anql., M., Finansı i statistika, 1996

8. Boronenkova S.A., Maslva L.N., Krılov S.İ. Finansovıy analiz predpriətiy. Ekaterinburq, UQU, 1997

9. Donüova L.V., Nikiforova N.A. Kompleksnıy analiz buхqalterskoy otçetnosti. M., DİS., 1999

10. Ermoloviç P.L. Analiz finansovo-хozəystvennoy deətelğnosti predpriətii. Mn. BQGU, 1997

11. Efimova O.V. Finansovıy analiz, M., Buхqalterskiy uçet, 1999

12. Zudilin A.L. Analiz хozəystvennoy deətelğnosti predpriətiy razvitıх kapitalistiçeskiх stran. Uçebnoe posobie. M., RUDN, 1995

13. İlğenkova N.D. Spros: Analiz i upravlenie. M., Finansı i statistika, 1997

14. Kovalev A.İ., Voyenko V.V. Markentiqovıy analiz. M. Üentr gkonomiki i marketinqa, 1996

15. Kovalev A.İ., Privalov V.P. Analiz finansovoqo sostoəniə predpriətiə. M., Üentr gkonomiki i markentinqa, 1999

16. Kovalev V.V. Finansovıy analiz: upravlenie kapitalom, vıbor investiüiy, analiz otçetnosti. M., Finansı i statistika, 1999

17. Kreynina M.N. Finansovoe sostoənie predpriətiə: metodı oüenka. M., dis., 1997

18. Kovalev V.V., Patrov V.V. Kak çitatğ balans. M., Finansı i statistika, 1998

19. Löbişin N.P., Leheva V.B., Dğəkova V.Q. Analiz finansovo-gkonomiçeskoy deətelğnosti predpriətiə. M., Öniti, 1999

20. Neqaşev E.V. Analiz finansov predpriətiə v usloviəх rınka. M., Vıs.şk., 1997

21. Pankov D.A. Buхqalterskiy uçet i analiz v zarubecnıх stranaх. Mn., Gkoperspektiva, 1998

22. Peşkova E.P. Markentiqovıy analiz v deətelğnosti firmı. M., Osğ-89, 1996

23. Rusak N.A., Rusak V.A. Finansovıy analiz subjekta хozəystvovaniə. Mn. Vıs.Şk. 1997

24. Saviükaə Q.B. Teoriə analiza хozəystvennoy deətelğnosti. Mn.İSZ, 1996

25. Saviükaə Q.V. Analiz хozəystvennoy deətelğnosti predpriətiə. Uçebnik dlə XXI veka. Mn., Novoe znanie, 2000

26. Şeremet A.D., Sayfulin R.S. Finansı predpriətiy. M.,İNFRA-M, 1997

28. Upravlençeskiy uçet (pod red. Şeremeta A.D.), M, FBK-Press, 1999

29. Drobzinoy L.A. Finansı. M. ÖNİTİ, 2000 q.

30. Qadciev F.Ş. Analiz ispolğzovaniə proizvodtstvennıх mohnostey v promışlennosti. Baku, 1993 q.

31.Hacıyev F.Ş. Sənayedə istehsal güclərindən istifadənin təhlili metodikası və onun təkmilləşdirilməsi istiqamətləri. Bakı, «Elm», 2003.

32. Hacıyev F.Ş. Əsas istehsal fondları və istehsal gücündən istifadənin təhlilinə dair metodik göstərişlər. Bakı, 2001.

33.Namazəliyev H.İ. Sənaye müəssisələri təsərrüfat fəaliyyətinin iqtisadi təhlili. Bakı, «Maarif», 1995.

34.Əliyev R.B. İqtisadi təhlilin nəzəriyyəsi. Bakı, 2002.

35.İqtisadi təhlil. Dərslik (Mahmudov İ.M., Zey­nalov T.Ş., Quliyev F.M. ümumi redaktəsilə). Bakı, 2003.



1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   25


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə