Mövzu: 1 İnformatika fənninin predmeti




Yüklə 1.23 Mb.
səhifə6/14
tarix22.02.2016
ölçüsü1.23 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Mövzu:10 Alqoritm anlayışı, xassələri və təsvir olunma üsulları

Yeni dərsin planı:

1.Alqoritmin xassələri

2.Alqoritmin təsvir olunma üsulları

3.Alqoritmin tipləri

4.Məsələlərin kompüterdə həll mərhələləri

1. Alqoritmin xassələri

Alqoritm latın sözü olub, qayda qanun deməkdir. Alqoritm sözünü ilk dəfə IX əsrin məşhur özbək riyaziyyatçısı Məhəmməd İbn Musa Əl Xarəzmi kəşf etmişdir. Alim 10-luq say sistemində dörd hesab əməlinin aparılma qaydalarını vermiş və bu qaydaların həyata keçirilmə ardıcıllığını alqoritm adlandırmışdır. Bir sözlə alqoritm qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmaq üçün yerinə yetirilən əmrlər ardıcıllığıdır.

Alqoritm həll olunan məsələnin xarakteri ilə bağlı olduğu üçün onun yaradılmasında ümumi qaydalar yoxdur. Kompüterdə istənilən məsələni həll etmək üçün alqoritm tərtib edərkən onun aşağıdakı şərtləri ödəməsi vacibdir.


  1. Müəyyənlik – Hər bir mərhələnin məzmunu və mərhələlərin yerinə

yetirilmə ardıcıllığı müəyyən olunmalıdır.

  1. Alqoritm kütləvi olmalıdır, yəni istifadəçi onu bir məsələnin həlli üçün

deyil, məsələlər sinfinin həlli üçün nəzərdə tutulmalıdır.

  1. Alqoritm diskret olmalıdır, yəni hesablama prosesi əməllər ardıcıllığına

bölünməlidir.

  1. Alqoritm nəticəli olmalıdır, yəni sonlu sayda mərhələlərdən sonra

tamalanmalıdır.

  1. Alqoritm dəqiq olmalıdır ki, istifadəçi hər bir hesablama addımından

sonra növbəti addımın nə olacağı haqqında tam məlumat əldə etsin.

  1. Alqoritm aydın olmalıdır ki, onu icra edən ona verilmiş tapşırığı

tamamilə başa düşə bilsin.

Ümumiyyətlə, alqoritm-verilmiş məsələnin həlli üçün lazım olan əməliyyatları müəyyən edən və onların hansı ardıcıllıqla yerinə yetirilməsini göstərən formal yazılışdır. Hesablama maşınlarının əsas fərqləndirici xüsusiyyətlərindən biri də onun proqramla idarə olunmasıdır. Yəni, istər sadə, istərsə də mürəkkəb məsələni maşının həll etməsi üçün proqram tərtib edilməlidir.



Proqram - maşının addım-addım yerinə yetirəcəyi təlimatlar və yaxud əmrlər toplusudur. Hər bir proqram tərtib edilərkən müəyyən bir alqoritmdən istifadə edilir. Yəni, proqram hər bir alqoritmi maşının başa düşəcəyi formada ifadə edir. Başqa sözlə proqram – maşının girişinə verilən informasiyaları çıxış informasiyalarına çevirən, xüsusi şəkildə tərtib olunmuş sonlu sayda ardıcıl əmrlərdən ibarət alqoritmdir

2.Alqoritmin təsvir olunma üsulları

Alqoritmi mümkün qədər əyani şəkildə göstərmək üçün aşağıdakı təsvir vasitələrindən istifadə olunur:


  1. Adi dildə;

  2. Blok-sxemlə;

  3. Alqoritmik dildə.

1.Alqoritmin adi dildə təsviri (nəqli).

Bu zaman əməliyyatlar, icra olunacaq hərəkətlərin nəqli şəkildə ardıcıl sadalanması kimi verilir. Məsələn, kofenin hazırlanmasını ifadə edən alqoritmin təsviri buna misal ola bilər. Gündəlik həyatımızda hər hansı bir işi icra edərkən bir sıra qayda və qanunları yerinə yetiririk. Bir misala baxaq. Tutaq ki, biz kofe hazırlamaq istəyirik. Onda biz, ardıcıl aşağıdakı işləri yerinə yetirməliyik.



  1. Suyu qaynadırıq;

  2. Qaynar suyu bir stəkana tökürük;

  3. Stəkana lazımı qədər kofe tökürük;

  4. Lazımı miqdarda şəkər tozu əlavə edib qarışdırırıq;

Dörd bənddən ibarət bu hərəkətlər ardıcıllığı kofe hazırlamaq alqoritmidir

2.Alqoritmin blok-sxem təsviri.

Mürəkkəb alqoritmlərin təsviri zamanı blok-sxemlərdən istifadə olunması daha geniş yayılmışdır, çünki bu halda alqoritmin blok-sxem şəklində təsviri daha əyani olur. Bu zaman, adətən alqoritmin bir addımına bir blok uyğun olur. Lakin bir blokda bir neçə eyni tipli mərhələ və ya bir mərhələ bir neçə blokda təsvir oluna bilər. Bloklar standart işarələr şəklində ifadə olunur və bir-birləri ilə şaquli və ya üfüqi xətlərlə birləşdirilir. Birləşdirici xətlərin uclarında istiqaməti göstərən ox işarəsi qoyulur. Alqoritmin blok-sxem vasitəsilə təsviri zamanı istifadə olunan əsas standart simvollar aşağıdakılardır:proqramın (alqoritmin) başlanğıcı və sonu; giriş-çıxış əməliyyatları;

hesablama bloku; keçid (budaqlanma); çapetmə; və s



Verilənlərin qiymətini, təsvir formasını və ya yerləşməsini

dəyişən əməliyyat və ya əməliyyatlar qrupu .

Verilənlərin kompüterə daxil edilməsi və xaric edilməsi.

Müəyyən şərtdən asılı olaraq hesablama istiqamətinin seçilməsi

Dövrü strukturla alqoritmlərin təsviri.

Əvvəlcədən hazırlanmış alqoritmlərdən (alt alqoritm) və ya proqram proqramlardan (alt alqoritm) istifadə olunması.

Cavabların kağıza köçürülməsi

Maqnit diskindən verilənlərin daxil və xaric edilməsi

Alqoritmin başlanğıcı və sonu

Səhifə daxilində bloklararası əlaqələrin göstəricisi

Müxtəlif səhifələrdə yerləşən alqoritm hissələri arasında əlaqələr

Bloka izahat verilməsi

3.Alqoritmin proqramlaşdırma dili vasitəsilə təsvir edilməsi (alqoritmik dildə). Alqoritmin proqramlaşdırma dilində təsviri, maşının icra edəcəyi hər bir kiçik əməliyyatın müəyyən əmrlərlə göstərilməsindən ibarətdir. Proqramlaşdırma dili vasitəsilə təsvir çox dəqiq olmalıdır, çünki maşın ancaq ona verilmiş proqramdakı əmrləri icra edə bilir. Çox vaxt proqramı yazmamışdan əvvəl məsələnin həll alqoritminin blok-sxemini qururlar, sonra isə ona uyğun proqram yazılır. Alqoritmin proqramlaşdırma dili vasitəsilə təsviri onun ixtiyari proqramlaşdırma dilində yazılmasının mümkünlüyünü göstərir. Yəni tam kvadrat tənliyin alqoritmini istənilən proqramlaşdırma dili vasitəsilə təsvir edə (proqramlaşdıra) bilərik. Proqramlaşdırma dilləri haqqında bir qədər sonra məlumat veriləcək.

Həll yolu (alqoritmi ) məlum olan istənilən məsələni kompüterdə həll etmək mümkündür. Xarakterinə görə məsələləri aşağıdakı siniflərə bölmək olar:


        • elmi-texniki ( və ya riyazi mühəndis);

        • iqtisadiyyat –statistika;

        • informasiya məntiqi;

  • idarəetmə və modelləşdirmə.

Kompüterdə məsələlərin həlli aşağıdakı mərhələlər ardıcıllığı ilə aparılır:

  • məsələnin qoyuluşu;

  • məsələnin riyazi qoyuluşu;

  • məsələnin həll alqoritminin və blok-sxeminin işlənməsi;

  • məsələnin həll proqramının tərtibi;

  • proqramın fərdi kompüterdə sazlanması;

  • fərdi kompüterdə nəticələrin alınması;

Məsələnin qoyuluşu mərhələsində problemin həll olunma metodikası müəyyən olunur və ödəniləcək şərtlər yazılır.

Məsələnin riyazi qoyuluşu mərhələsində həll ediləcək məsələnin elə variantı əldə edilir ki, alınmış variant məsələnin həlli üçün lazım olan tələbləri optimal olaraq ödəsin.

Məsələnin həll alqoritminin və blok sxeminin işlənməsi mərhələsində həll ediləcək məsələnin alqoritminin riyazi təsvir dilində yerinə yetirilmə ardıcıllığı yazılır. Bu ardıcıllığı qrafik simvolların köməyi ilə də hazırlamaq mümkündür. Alqoritmin qrafik simvolların köməyi ilə göstərilməsi blok sxem adlanır. Blok sxemləri tərtib etmək üçün həndəsi fiqurlardan istifadə olunur. Hər bir blok alqoritmin müəyyən bir hissəsinin hansı funksiyanı yerinə yetirdiyini göstərir. Alqoritm söz, cədvəl, qrafik və sairə şəkildə təsvir edilə bilər. Alqoritmin belə şəkildə təsvir edilməsinin əsas mənfi cəhəti fərdi kompüterlərin belə yazılışları başa düşə bilməməsindədir. Bu səbəbdən alqoritmi fərdi kompüterlərin başa düşəcəyi dilə çevirmək tələb olunur. Belə çevriliş proqramlaşdırma mərhələsi adlanır və məsələnin fərdi kompüterdə həll edilməsi proqramı proqramçı tərəfindən tərtib edilir və dəqiq yoxlanıldıqdan sonra giriş qurğusunun köməyi ilə fərdi kompüterə daxil edilir.

Proqramın sazlanması mərhələsində fərdi kompüterə daxil edilmiş proqram proqramçı tərəfindən diqqətlə yoxlanılır və buraxılmış səhvlər aradan qaldırılır. Əgər proqramda səhvlərə yol verilərsə, onun fərdi kompüterdə icrası baş tutmur və ifadəçi nəticəni əldə edə bilmir.

Nəticələrin alınması mərhələsində sazlanmış proqramın köməyi ilə fərdi kompüterdə qoyulmuş məsələnin hesablanması həyata keçirilir və nəticə əldə edilir.

Müəyyən tip məsələlərin həllində bu mərhələlərdən bəziləri tələb olunmaya bilər. Məsələn sistem proqram təminatının yaradılmasında məsələnin riyazi təsviri tələb olunmur. Göstərilən mərhələlər bir-biri ilə əlaqədardır. Məsələn, nəticələrin təhlili proqramda, alqoritmdə və hətta məsələnin qoyuluşunda müəyyən dəyişikliklər etməyə səbəb ola bilər. Bu cür dəyişikliklərin sayını azaltmaq üçün hər mərhələdə sonrakı mərhələlərin tələblərinin mümkün qədər nəzərə alınması lazımdır. Bəzi hallarda müxtəlif mərhələlər arasındakı əlaqələr o qədər sıx olur ki, ( məsələn, məsələnin qoyuluşu ilə hesablama üsulunun seçilməsi, alqoritm və proqramın yaradılması mərhələləri), onları bir-birindən ayırmaq çətin olur.

Alqoritmin proqramlaşdırma dili vasitəsilə təsviri onun ixtiyari proqramlaşdırma dilində yazılmasının mümkünlüyünü göstərir. Yəni tam kvadrat tənliyin alqoritmini istənilən proqramlaşdırma dili vasitəsilə təsvir edə (proqramlaşdıra) bilərik. Proqramlaşdırma dilləri haqqında bir qədər sonra məlumat veriləcək. Tam kvadrat tənliyin həll alqoritminin (a-A, b-B, c-C olmaqla) FORTRAN dilində yazılışını belə göstərmək olar:

PROGRAM TKT


READ (5,1) A,B,C
1 FORMAT (3F8.2)
D=B**2- 4. *A*C
İF (D=O) 2,3,4
2 WRİTE (6,10)
10 FORMAT (2X,”həlli yoxdur”)
GO TO 11
3 X= - B/(2. *A)
WRITE (6,20) X
20 FORMAT (2X,F10.4)
GO TO 11
4 X1= -B+SQRT (D)
X2= -B+SQRT (D)
WRITE (6,30) X1,X2
30 FORMAT (2X, F10.4 , 5X, F10.4)
11 CONTİNUE
END

3.Alqoritmin tipləri

EHM - də müxtəlif tipli məsələləri həll edərkən əsasən üç tipli alqoritmlərdən istifadə olunur: xətti (düz), budaqlanan və dövri.

1.Xətti alqoritmlər sadə hesablama prosesini ifadə edən bir neçə ardıcıl əməliyyatlardan ibarət olur və onlar yazıldığı ardıcıllıqla da icra olunur.

Onun struktur sxemi aşağıdakı kimidir.

Misal 1. a) Tərəfləri a, b, c olan üçbucağın sahəsini hesablayaq.

Alqoritmi təbii dildə təsvir edək


  1. Başlanğıc

  2. a,b,c tərəflərinin verimiş qiymətlərini götürməli

  3. Üçbucağın perimetrini aşağıdakı düsturla hesablayaq

p=(a+b+c)/2

  1. Üçbucağın sahəsini hesablayaq

S=

  1. S-in qiymətini bildirək


b) Alqoritmin qrafik dildə təsviri

a, b,c


p= 

S=

S

2.Budaqlanma alqoritmlərin tərkibində bir və ya bir neçə məntiq mərhələsi olur. Bu mərhələdə müəyyən kəmiyyətlərin hər hansı bir şərti ödəyib-ödəmədiyi yoxlanılır və ona uyğun olaraq sonrakı gedişin istiqaməti seçilir. Yəni nəzərdə tutulan şərt ödənilirsə, bir istiqamətə, həmin şərt ödənilmirsə, başqa istiqamətə doğru hərəkət edilir. Beləliklə, alqoritmdə budaqlanma baş verir.



Struktur sxemi aşağıdakı kimidir.

Birinci budaq

İkinci budaq

Budaqlanan alqoritmlərin strukturu iki cür olur:


  1. Tam formalı budaqlanma

  2. Natamam formalı budaqlanma

1) 2)

yox


Şərt İkinci Operator Şərt yox



Birinci operator operator

Misal 2. a) ax2+bx+c=0 kvadrat tənliyinin həlli alqoritminə baxaq.

Təbii dildə təsvir edək

1.Başlanğıc

2.a,b,c ədədlərinin əmsallarının verimiş qiymətlərini götürməli

3.D=b2-4ac diskriminantını hesablamalı

4.Sonra diskriminantın müsbət, sıfır və ya mənfi olması şərti yoxlanılır.

D0 olarsa x1= (-b+)/2a x2= (-b-)/2a

D=0 x = -b/2a D0 Tənliyin həlli yoxdur

Sonra hər budaqda alınan nəticələr çap edilir və alqoritmin sonuna keçirilir.




Yox hə


yox

3.Proqramlaşdırmada tez-tez eyni əməliyyatlar qrupunun çoxlu sayda təkrar olunması lazım gəlir. Bu halda dövr alqoritmindən istifadə olunur. Dövrlər sadə və mürəkkəb olur. Sadə dövrlü alqoritmin bir dövrü olur. Əgər hər hansı bir alqoritmdə bir neçə daxili dövr iştirak edirsə, onda belə dövrlərə mürəkkəb dövr deyilir. Mürəkkəb dövrləri əmələ gətirən sadə dövrlər kəsişə bilməz.

xarici dövr

dövr daxili dövr

Sadə dövr struktur Mürəkkəb dövrü struktur

Sadə quruluş bir, mürəkkəb quruluş isə biri digərinə daxil olan iki və daha çox dövrdən ibarət olur.

Misal 3. x – dəyişəninin x0 – başlanğıc qiymətindən xn son qiymətinə qədər n addımı ilə dəyişdiyini nəzərə qlaraq y = F (x) funksiyasının qiymətlərini hesablamaq üçün blok sxem tərtib edək.



Dövrdə iştirak edən parametrlərdən bir və ya bir neçəsi hər dövrdə yeni qiymət ala bilər. Belə parametrlərə dövrün parametrləri deyilir.

Dövrü prosesin blok sxemi.



  1. a) y = x2-2x-5 funksiyasında arqumentin ala biləcəyi qiymətlər (xb xc) intervalında xa addımı ilə dəyişir.

Arqumentin müxtəlif qiymətləri üçün funksiynın qiymətini hesablamaq

lazımdır.

Təbii dildə təsvir edək.


  1. Başlanğıc

  2. x – in ala biləcəyi başlanğıc və son qiymətlər (xb xc) xa addımı ilə

dəyişir.

  1. x - ə başlanğıc qiymətlər verilir. x= xb

  2. Funksiyanın qiyməti hesablanır və nəticə bildirilir.

  3. x – in qiyməti son qiymətdə böyükdürsə , yəni xxc alqoritmin icrası

başa çatır.

  1. Əgər x xc, onda x= x+ xa

Qrafik təsvir verək:

  1. Şərt bloku vasitəsilə 2) Dövrü blokun vasitəsilə


4.Məsələlərin kompüterdə həll mərhələləri

Həll yolu (alqoritm) məlum olan istənilən məsələni kompüterdə həll etmək mümkündür.Xarakterinə görə məsələləri aşağıdakı siniflərə bölmək olar.

Elmi-texniki və riyazi-mühəndis

Iqtisadiyyat –statistika

Informasiya-məntiq

Idarəetmə və modelləşdirmə

Kompüterdə məsələlərin həlli aşağıdakı mərhələlər ardıcıllığı ilə aparılır.

1.Məsələnin qoyuluşu

2.Həll alqoritminin yaradılması

3.Verilənlərin strukturunun təyini

4.Proqramlaşdırma dilinin seçilməsi

5.Proqramın kompüter dilinə çevrilməsi və sazlanması

Dərsin möhkəmləndirilməsi üçün suallar:

1.Alqoritm nəyə deyilir?

2. Alqoritm sözünü ilk dəfə kim kəşf etmişdir?

3.Alqoritm tərtib edilərkən hansı şərtlər ödənilməlidir?

4. Alqoritmi hansı üsullarla təsvir etmək olar?

5.Əmrlərin icra olunma ardıcıllığına görə alqoritmlər neçə növə ayrılır?

6.Xətti alqoritmlərdə əmrlər yazıldığı ardıcıllıqla neçə dəfəyə yerinə yetrilir?

7. Budaqlanan alqoritmlər nəyə deyilir?

8. Budaqlanan alqoritmlərin strukturu neçə cür olur?

9. Addımları təkrar olunan alqoritm necə adlanır?

10.Dövrü strukturlar neçə yerə ayrılır?

11.Dövrün parametrləri nəyə deyilir?

12.Kompüterdə həll edilən istənilən məsələni xarakterinə görə hansı siniflərə bölmək olar?

13.Kompüterdə məsələlərin həlli hansı mərhələlər ardıcıllığı ilə aparılır?

Ədəbiyyat:

Mübariz Sevdimalı oğlu Xəlilov “İnformatika” Dərslik Səhifə67- Səhifə73

Mövzu:11 Kompüterin proqram təminatı

Yeni dərsin planı:

1.Sistem proqram təminatı

2.Ümumi təyinatlı Tətbiqi proqram paketləri

3.Üsulyönlü Tətbiqi proqram paketləri

4.Problemyönlü Tətbiqi proqram paketləri

5.Qlobal kompüter şəbəkələri

1.Əməliyyat sistemləri

Yeni informasiya texnologiyasının sürətli imkişafı və onun tətbiq sahəsinin genişlənməsi kompüterin proqram təminatının intensiv inkişafı nəticəsində baş verir.

Kompüterin proqram təminatı dedikdə informasiya emalının təşkili və idarə edilməsi üçün istifadə olunan proqramlar kompleksi başa düşülür.

Proqram Təminatı (PT) sistemini yerinə yetirdikləri funksiyalara görə iki hissəyə bölmək olar:

sistem proqram təminatı

tətbiqi proqram təminatı

Sistem proqram təminatı (SPT) kompüterdə informasiyanın emalı prosesinin təşkili ilə yanaşı tətbiqi proqramlar üçün normal mühiti təmin edir. SPT kompüterin aparat vasitələri ilə sıx əlaqədə olduğundan, bəzən onu kompüterin bir hissəsi də hesab edirlər. SPT- yə aşağıdakılar daxildir.

əməliyyat sistemləri

servis proqramları

proqramlaşdırma sistemləri

texniki xidmət proqramları



Əməliyyat sistemləri (ƏS) – informasiya emalının idarə olunması və

aparat vasitələri ilə istifadəçinin qarşılıqlı əlaqəsini təmin edir. ƏS- nin əsas funksiyalarından biri informasiyanın daxiletmə - xaricetmə prosesinin avtomatlaşdırılması, istifadəçi tərəfindən yerinə yetirilən tətbiqi proqramın idarə edilməsidir. ƏS lazım olan proqramı kompüterin yaddaşına yükləyir və onun yerinə yetirilməsinə nəzarət edir.

ƏS – ləri yerinə yetirdiyi funksiyalara görə üç qrupa bölünür:

birməsələli (biristifadəçili),çoxməsələli (çox istifadəçilili),şəbəkə

Birməsələli ƏS – müəyyən anda konkret bir məsələ ilə bir istifadəçinin işi

üçün nəzərdə tutulmuşdur. Bu tip ƏS-nin nümayəndəsi Microsoft firması tərəfindən yaradılan MS DOS – dur.

Çoxməsələli ƏS – kompüterdən, multiproqram rejimdə vaxt bölgüsü ilə kollektiv istifadəni təmin edir. Bu tip ƏS – yə UNIX, OS/2, Windows 95/98/2000 və s. misal göstərmək olar.

Şəbəkə ƏS – lokal və qlobal şəbəkələrin meydana gəlməsi ilə əlaqədardır və şəbəkənin bütün resuslarına istifadəçinin müraciətini təmin edir. Bu ƏS-yə Novell Net Ware, Windows NT, Banyan Vines, İBM LAN, UNİX, Solaris və s. misal göstərmək olar.

2.Servis proqramları

Servis proqramları istifadəçiyə kompüterlə işləyərkən əlavə xidmətlər göstərir və əməlyyat sisteminin imkanlarını genişləndirirlər.

Servis proqramlarının yerinə yetirdikləri əsas funksiyalar aşağıdakılardır:



  • istifadəçi interfeysinin təkmilləşdirilməsi

  • verilənlərin mühafizəsi

  • verilənlərin bərpası

  • xarici yaddaşla əməli yaddaş arasındakı informasiya mübadiləsinin

sürətləndirilməsi

  • arxivləşdirmək- arxivi açmaq

  • kompüter virusları ilə mübarizə

Servis proqramlarını təşkilinə, reallaşdırma üsullarına və yerinə yetirdikləri

funksiyalara görə aşağıdakı qruplara bölmək olar:



Örtük proqramlar əməliyyat sistemləri üzərində quraşdırılaraq, istifadəçiyə

keyfiyytəcə yeni interfeys təqdim edir və onu ƏS – nin əmr və əməlyyatlarını dərindən bilməsindən azad edir.

MS DOS mühtində olan əksər örtüklərin funksiyası fayl və kataloqlarla işə əsaslanıb. Bu örtük proqramlar faylların sürətli axtarışını, mətn fayllarının yaradılmasını, baxışını və redaktəsini, diskdə yerləşən fayllar haqqında məlumatların verilməsini, disk sahəsi və əməli yaddaş qurğuları (ƏYQ) haqqında məlumatların verilməsini təmin edir.

Bütün örtük proqramlar müəyyən dərəcədə istifadəçi səhvlərindən mühafizəni təmin etməklə, faylların təsadüfü korlanma ehtimalını azaldır.

MS DOS mühitindəki örtük proqramlardan ən çox yayılanı NORTON COMMANDER – dir.

Utilitlər disk və fayl sisteminə xidmətə əsaslanaraq, istifadəçilərə əlavə imkanlar verirlər.

Utilitlər aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirirlər:


  • Disklərə xidmət etmək (formatlaşdırma və s.)

  • İnformasiya mühafizəsinin təmini, nasazlıq hallarında bərpanın

mümkünlüyü və s.

  • fayl və kataloqlara xidmət etmək

  • arxivlərin yaradılması və yeniləşdirilməsi

  • kompüter resusları, disk sahəsi, proqramların ƏYQ – də paylanması

haqqında informasiyanın verilməsi

  • müxtəlif rejim və formatlarda mətn və digər faylların çapı

  • kompüteri viruslardan mühafizə

Antivirus proqram vasivəsitələri virusların neytrallaşdırılmasını və

kompüterin dianostikasını təmin edir. Viruslar çoxalaraq proqramlara özbaşına qoşulur, lazımsız və ziyanlə müxtəlif əməliyyatları həyata keçirir.

Kompüter viruslarının geniş yayılması viruslarla mübarizədə istifadəçilərə bir çox çətinliklər yaradır. Buna görə də virusların yayılma xüsusiyyətlərinin və əmələ gəlmə xarakterinin öyrənilməsi viruslarla mübarizədə antivirus proqramlardan effektiv istifadəyə imkan verir.

Virus digər proqramlarla özbaşına qoşula bilən, öz surətini fayllarla, sistem sahəsinə, şəbəkələrə və s. yayan və kompüterin normal işnini pozan xüsusi proqramdır. Virus proqramlarının surəti də sonradan yayılır.

Viruslar aşağıdakı əlamətlərə görə təsnif olunur:


  • yerləşdiyi mühitə görə

  • yerləşdiyi mühitə yoluxma üsuluna görə

  • aktivləşmə üsuluna görə

  • desktruktiv imkanlarına görə

  • alqoritimin xüsusiyyətlərinə görə

Viruslar yerləşdiyi mühitə görə fayllı, yükləyici və şəbəkəli olur. Fayllı

viruslar əsasən icra olunan fayllar, mətn və cədvəl prosessorunun fayllarına yayılır. Yükləyici viruslar diskin yükləyici sektoruna və ya sərt diskin sistem yükləyici sektoruna yayılır. Şəbəkəli viruslar kompüter şəbəkələri üzrə yayılır. Həmçinin fayl və yükləyici sektorlara yoluxan fayllı yükləyici viruslar mövcuddur.

Yerləşdiyi mühitdə yoluxma üsulu mühitin özündən asılıdır.

Verilənləri məhv olmaqdan qorumaq, kompüter viruslarını tapmaq və silmək üçün nəzərdə tutulan proqramlar antivirus proqram adlanır. Antivirus proqramlarıpn aşağıdakı tipləri mövcuddur:



  • filtr və ya keşikçi

  • detektorlar

  • həkimlər və ya faqi

  • müfəttişlər

  • immunizatorlar və ya vaksinlər

Filtr rezident proqram olmaqla , təhlükəli əməliyyatlara nəzarət edir. Bu

əməliyyatlara əşağıdakılar aiddir:



  • icra olunana proqram fayllarının dəyişməsi

  • rezident proqramların yerləşdirilməsi

  • mütləq ünvana görə diskə birbaşa yazmaq

  • diskin yükliyici sektoruna yazmaq

  • diskin formatlaşdırılması

Filtr proqramların əsas üstünlüyü ondan ibarətdir ki, onlar təhlükəli

əməlyyatları daim izləyir və virusların ayılmamışdan əvvəl tapılması ehtimalını yüksəldir.

Direktorlar əməli yaddaşda və xarici qurğularda virusların axtarışını təmin edir.

Həkim antivurus proqramlar virusların aşkar edilməsinə və zərərsizləşdirilməsinə imkan verir.

Bu antivuruslara çox geniş yayılmış Aidstest, Doctor Web və Norton Antivirus proqramları aiddir.

Müfəttiş adlanan proqram kataloqların, proqramların, faylların və sistem sahələrinin məzmununu yadda saxlamaqla, dövri olaraq, cari vəziyyətlə ilkin vəziyyəti müqayisə edir. Müqayisə bir çox parametrlərə görə yerinə yetirlə bilər. Müfəttişin üstünlüyü ondadır ki, o, proqramda dəyişiklik edən virusları tapmaq xüsusiyyətinə malikdir. Müfəttişə misal olaraq məlum Adinf proqramını göstərmək olar.

İmmunizator özü rezident proqram olmaqla, bir çox virusları vaksinləşdirmə yolu ilə yoluxmanın qarşısını alır. Vaksinləşdirmənin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, proqram və ya diskin modifikasiyasında proqramın normal yerinə yetirliməsində əks olunmur. Eyni zamanda viruslar onu yoluxmuş kimi qəbul edir və ona görə də yayılmaya təkid etmir. Bu proqramların çatışmayan cəhəti çoxlu sayda müxtəlif viruslara yoluxmanın qarşısını alınmağın imkanlarının məhdudluğudur.

Geniş yayılan antivurus proqramlar aşağıdakılardır:

Aidstest, Doctor Web, Doctor Web for Windows, Dr.Solomon Antivirus 7.0, F-Port Professional 2.15, İBM Antivirus3.0.1, İnoculation Antivirus 5.0 for Windows95, McAfeeVirus Scan 3.0, Norton Antivirus 4.0, PC-ciilin Antivirus 3.0, ThunderByte Antivirus, Utilities 8.0.3

Bu antivirus proqramlardan Semantec firması tərəfindən yaradılan Norton Antivirus daha çox istifadə olunur. Norton Antivirus proqramı Windows mühitində işləyərkən virusların tapılmasını və zərərsizləşdirilməsini yerinə yetirməklə aşağıdakıları avtomatik icra edir.



  • sistem fayllardakı və yükləyici yazıdakı virusları yoxlayır

  • icra olunana fayllardakı virusları yoxlayır

  • şübhəli əməliyyatlara nəzarət edir

  • İnternet-dən yüklənən faylları yoxlayır

  • sərt diskə müraciətdə yükləyici virusları yoxlayır

3.Proqramlaşdırma sistemləri

Proqramlaşdırma sistemləri proqramlaşdırma dillərində işləməyi təmin edirlər. Buraya proqramlaşdırma dilləri, həmin dillərdə proqramları kompüter dilinə çevirən translyatorlar (çevirici proqramlar), sazlayıcı proqramlar və s. daxildir.

Kompüter dili bilavasitə kompüterin “başa düşdüyü” kodlarda istifadə olunmuş əmrlərdən təşkil olunur. Bu halda proqram müəyyən əmrlər ardıcıllığından ibarət olur. Bu əmrlər kifayət qədər sadə olub, verilənlər üzərində müəyyən əməliyyatları (toplama, çıxma, vurma, bölmə, müqayisə, köçürmə və s.) yerinə yetirirlər. Hər bir əmr yerinə yetirilən əməliyyat (əməliyyatın kodu), əməliyyatda iştirak edən operandlar (verilənlərin yaddaşdakı ünvanları və ya özləri) və nəticənin buraya (hansı ünvana) yazılması haqqında məlumatdan ibarət olur. Hər bir tip kompüter üçün müxtəlif əmrlərin sayı 100-dən artıq olur.

Kompüter dilləri kompüterin tipindən asılı olaraq müxtəlif olduqlarına görə istifadəçilər üçün öyrənilməsi çətin və işlədilməsi çox zəhmət tələb etdiyindən, əlverişli deyillər. Ona görə də təbii dilə yaxın formalaşdırılmış dillərdən istifadə olunur. Bu cür dillərə proqramlaşdırma dilləri deyilir. Proqramlaşdırma dillərində yazılmış proqram (ona ilkin proqram deyilir) sonradan kompüter dilnə çevrilir, sazlanır və icra olunur.Kompüter dilindəki proqrama işçi və mütləq proqram deyilir. İlkin proqramı işçi proqrama çevirmək üçün translyator adlanan xüsusi proqramlardan istifadə olunur.

İstifadə olunan dilin strukturuna, formalaşdırma səviyyəsinə və vəzifəsinə uyğun olaraq proqramlaşdırma sistemlərini aşağıdakı sinflərə bölmək olar.


  • maşınyönlü sistemlər

  • proseduryönlü sistemlər

  • problemyönlü sistemlər

  • köməkçi sistemlər

Maşınyönlü sistemlərdə proqramlaşdırma dili müəyyən kompüterlə və ya

kompüter ailəsi ilə əlaqəli olur. Bu sistemlərin tipik nümayəndələri simvolik proqramlaşdırma sistemləri, avtokodlar, makrogenaratorlar və assemblerlərdir. Hazırda assemblerlər geniş tətbiq olunur. Bu sistemlərdə istifadə olunan assemblər dili makroəmrlərdən təşkil olunur. Makroəmr müəyyən əməliyyatı və funksiyanı yerinə yetirmək üçün bir və ya bir neçə maşın əmrindən ibarət olur. Hər bir kimpüter ailəsinin özünə məxsus assemblər dili mövcuddur. Assemblər dilində işləmək nisbətən çətin olur, çox vaxt aparır. Lakin bu dildə yazılan proqram digər dillərə nisbətən az olduğundan, istehsal sahələrində böyük tezliklə həll olunan məsələlərin assemblərdə proqramlaşdırılması məqsədəuyğundur. Praktikada assemblər dilindən həm bu məqsədlə, həm də sistem proqramlaşdırılmasında geniş istifadə olunur. Assemblər dilindəki proqramı kompüter dilinə çevirən proqram “Assembler” adlanır.

Proseduryönlü sistemlərdə istifadə olunan proqramlaşdırma dilləri maşınyönlü dillərdən fərqli olaraq, konkret tip kompüterlə əlaqəli olmayıb, istənilən alqoritmlərin (prosedurların) proqramlaşdırılmasını və bu proqramların istənilən tip kompüterdə icrasını təmin edirlər. Bu dillərin üç adı mövcuddur: alqoritmik dillər, prosedur dillər, direktiv dillər. Ümumən onlara yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dilləri də deyilir.

Yüksək səviyyəli proqramlaşdırma dilləri universal xarakter daşıyıb, istənilən sahəyə aid məsələlərin proqramlaşdırılmasını təmin edirlər. Lakin proqramlaşdırma təcrübəsində çox vaxt proseduryönlü dil tətbiq sahəsinin xarakterinə uyğun yaradılır. Bu baxımdam proseduryönlü dilləri şərti olaraq 4 qrupa ayırmaq olar:



  • elmi - texniki məsələlərin proqramlaşdırılması üçün dillər. Bu qrupa

Alqol, Fortran, Basic, Pascal, C dillərini aid etmək olar

  • iqtisadi məsələlərin proqramlaşdırılması üçün dillər: Kobal, PL-1

  • texnoloji proseslərin idarəetmə alqoritmlərinin və modelləşdirmə

məsələlərinin proqramlaşdırılması üçün dillər:Art, Simula, Simskript

  • informasiya məntiq məsələlərinin həlli üçün dillər: LİSP, Komit, EPL

KRL

Problemyönlü sistemlərdə həll olunan məsələnin alqoritmini qurmağa ehtiyac olmur. Bu sistemlər dar çərçivədə eyni tipli məsələlərin həllinə yönəldilir. Problemyönlü dillərə misal olaraq mühəndis məsələlərinin həlli üçün yaradılan xüsusi dilləri (ART, ADART,AYMAP,CAP APROKS), ekspert sistemlərin yaradılması üçün istifadə olunan PROLOG dilini göstərmək olar. PROLOG dilində məntiqi çıxarış mexanizminin qurulması və idarə olunması verilənlərə əsaslanır. Bu sistemlərə həmçinin hesabatlar genaratorları (məsələn, RPQ), çeşidləmələr generatorları, cədvəl generatorları (məs., EXCEL)aiddir.

Köməkçi sistemlər verilənlərin emalı zamanı bir sıra köməkçi funksiyaları yerinə yetirmək üçün əvvəlcədən hazırlanmış proqramlar toplusundan ibarət olur. Köməkçi sistemlərin komponentləri, sazlayıcı proqramlar, proqramlaşdırma sistemləri ilə birlikdə istifadə olunur. Sazlayıcı proqarm işçi proqramı yoxlayıb, səhvləri aşkar edir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kompüter yalnız maşın dilində işlədiyi üçün proqramlaşdırma dilində yazılan proqramı maşın dilinə çevirmək lazımdır. Bu işi translyator adlanan proqramlar kompleksi yerinə yetirir. Funksional təyinatından asılı olaraq translyator 3 cür ola bilər: interpretator, kompilyator, assembler. Onlar arasında fərq çevrilən proqramın mətninin müxtəlif üsulla emal olunmasıdır.

İnterpretator ilkin proqramın cümlələrini (operatorlarını) bir-bir təhlil edib, kompüter dilinə çevirir və icra edir. Növbəti operatorun emalından sonra o birisinə keçirilir. Sonuncu operatorun emalından sonra interpretasiya prosesi və proqramın kompüter dilinə çevrilməsi və icrası ləng gedir. Bu onunla əlaqədardır ki, məsələn, dövri prosesin icrası dövrə daxil olan operatorların dövrlərin sayı qədər təhlilini və çevrilməsini tələb edir. Odur ki translyasiyanın bu üsulu səmərəli deyil. Lakin interpretator proqramın sazlanması üçün əlverişlidir. İnterpretator proqramı istənilən operatordan başlayaraq emal etməyə və proqramın icrası zamanı dəyişənlərin aldıqları qiymətləri yoxlamağa imkan verir. Dialoq rejimində proqramda istənilən düzəlişlər aparmaq və proqramı təkraraən icra etmək mümükündür.

Kompilyator, interperatorlardan fərqli olaraq, ilkin proqramı bütövlükdə maşın dilinə çevirir. Proqramda morfoloji və sintaksis səhvlər olarsa, onları aşkar edib, istifadəçiyə xəbər verir. Səhvlər düzəldikdən sonra kompilyasiya yenidən təkrar oluna bilər, ya da saxlanmaq üçün xarici yaddaşa köçürülə bilər.

İlkin proqramın operatorlarının təhlili və çevrilməsi bir dəfə aparıldığı üçün kompilyatorun sürəti yüksək olur. İşçi proqramın icrası kompliyasiyası prosesindən asılı olmadığı üçün, proqramın icrası zamanı kompilyatorun ƏYQ də olmasına ehtiyac olmur.

Beləliklə, aşağıdakı nəticə çıxarıla bilər: proqramın sazlanması zamanı interpretatoradan istifadə etmək, sazlanmış proqramı isə kompilyator vasitəsilə emal etmək, məqsədə uyğundur.

Assembler – assembler dilindəki proqramı kompüter dilinə çevirən proqramdır. Assembler işçi proqramı bir gedişlə və ya çox gedişlə maşın dilinə çevirə bilər. Daha səmərəli işçi proqram çoxgedişli assemblerdən istifadə etməklə alınır.

4.Texniki xidmət proqramları

Texniki xidmət proqramları kompüterin düzgün işlənməsinə nəzarət etmək və nasazlıqları aşkar etmək üçündür. Kompüterin işinə nəzarət etmək üçün müxtəlif üsullar mövcuddur. Bu üsullardan bəziləri kompüterin aparat vasitələri ilə, bəziləri aparat proqram vasitələri ilə, bəziləri isə proqram vəsitələri həyata keçirilir. Proqramla nəzarət test proqramları və xüsusi nəzarət proqramları vasitəsilə həyata keçirilir.Testlə yoxlama kompüterin və onun ayrı-ayrı blokıarının işini yoxlayan test- proqramlar vasitəsilə yerinə yetirilir.

Test proqramları adətən kompüterin daimi yaddaş qurğusunda saxlanılır və kompüter elektrik şəbəkəsinə qoşulduqda avtomatik olaraq işə düşülür.

Xüsusi nəzarət proqramları kompüterdə məsələləsin həlli üçün tətbiq olunan proqramların icrası zamanı əvvəlcədən müəyyənləşdirilmiş vəziyyətlərin, asılılıqların və məhdudiyyətlərin ödənilib-ödənilməməsini yoxlayır. Bütün hallrda nasazlıqların xarakteri, mənbəyi və bəzən də səbəbi haqqında ekrana və ya çapa məlumat xaric edilir.Tətbiqi proqram təminatı istifadəçinin hər hansı məsələni həll etmək məqsədilə yaradılır. Tətbiqi proqram təminatı, sistem PT-nin, xüsusən ƏS-nin idarəsi altında işləyir.

Tətbiqi proqram paketləri (TPP) istifadəçi tərəfindən həll edilən məsələnin avtomatlaşdırılması üçün çox güclü alətdir və praktiki olaraq, onun informasiyanın emalında kompüterin bu və ya digər funksiya və prosedurlarının necə yerinə yetirlməsini bilməkdən azad edir. Hal- hazırda, öz funksional imkanlarına və reallaşdırma üsullarına görə fərqlənən çox geniş spektrli TPP mövcuddur.

TPP – müəyyən olunmuş sinif məsələləri həll üçün təyin olunmuş kompleks proqramdır.

TPP- lərinin aşağıdakı növləri var:



  • ümumi təyinatlı (universal)

  • üsulyönlü

  • problemyönlü

  • qlobal kompüter şəbəkələri

  • hesablama prosesinin təşkili

  • 1. Ümumi təyinatlı Tətbiqi proqram paketləri

Ümumi təyinatlı TTP – istifadəçinin funksional məsələlərinin və informasiya sistemlərini hazırlanması və istismarının avtomatlaşdırılması üçün təyin olunan universal proqram məhsuludur.

Bu tip TPP-yə aşağıdakılar aiddir:



  • mətn və qrafiki redaktorlar

  • elektron cədvəllər

  • verilənlər bazasının idarəetmə sistemləri (VBİS)

  • inteqrallaşdırılmış paketlər

  • Case – texnalogiyası

  • ekspert və süni intellekt sistemləri

Tətbiqi proqram təminatının təsnifat sxemi aşağıdakı kimidir:



Redaktorlar. Mətn, sənəd, qrafiki verilənlər və rəsmlərin yaradılması və

dəyişdirilməsi üçün təyin olunan TPP redaktorlar adlanır. Radktorlar öz funksional imkanlarına görə mətn, qrafiki və nəşriyyat sistemlərinə bölünür.

Mətn redaktorları mətnli informasiyanın emalı üçün təyin olunur və əsasən aşağıdakı funksiyaları yerinə yetirir:



  • mətnin fayla yazılması

  • simvol, sətir və mətn hissəsinin yerləşdirilməsi, silinməsi, əvəz olunması

  • orfoqrafiyanın yoxlanması

  • mətnlərin müxtəlif şriftlərlə tərtibi

  • mətnlərin lazımı formaya salınması

  • başlıqların hazırlanması, mətnlərin səhifələrə bölünməsi

  • söz və ifadələrin axtarışı və əvəz olunması

  • sadə şəkillərin mətnlərə daxil edilməsi

  • mətnlərin çapı

Mətn redaktorlarından geniş yayılanları aşağıdakılardır:

Microsoft Word, Word Perfect, Chi Writer, Multi Edit və s.

Qrafiki redaktorlar qrafiki sənədlərin, yəni diaqram, şəkil, cizgi və cədvəllərin emalı üçün tərtib olunub. Bu redaktorlar fiqur və şriftlərin ölçülərini idarə etməyə, fiqur və hərflərin yerdəyişməsinə və ixtiyari təsvirin yaradılmasına imkan verir. Fərdi kompüterlərdə çox istifadə olunan qrafiki redaktorlar: Paint, Boing Graf, Fanvision, CorelDraw, Adope PhotoShop, Adope İllustrator və s.

Nəşriyyat sistemləri mətn və qrafiki redaktorların imkanlarını özündə birləşdirir. Bu sistemlər sənədlərin nəşrə hazırlığını, yəni, çoxaldılmasını avtomatlaşdırır. Nəşriyyatda bu əməliyyat səhifələmə (verstka) adlandırılır. Nəşriyyat sistemlərinə Adope firmasının Page Maker, Corel korperasiyasının Ventura Publisher və QuarkXPress misal göstərmək olar.

Cədvəlin emalı üçün təyin olunan TPP – lər elektron cədvəllər adlanır. Cədvəldə verilənlər sətir və sütunun kəsişməsindəki xanalarda saxlanılır. Xanalarda ədəd, simvol verilənləri və düsturlar saxlanıla bilər. Düsturlar digər xanaların məzmunundan asılı qiymətlərlə bir xanada verilir.Xanaların məzmununun dəyişməsi ilə ,bundan asılı olan xanadakı qiymət dəyişir.

Geniş istifadə olunan elektron cədvəllər: Microsoft Excel, Lotusl -2 -3, Quattro və s.

İnformasiya təminatının maşındaxili təşkili və idarə edilməsi üçün xüsusi TPP – dən verilənlər bazasının idarəetmə sistemlərindən istifadə olunur.

Verilənlər bazası – diskdə saxlanılan, bir-birilə əlaqələndirilmiş və mərkəzləşdirilmiş idarə olunan fayllar məcmusudur.

Verilənlər bazasının idarə olunması dedikdə verilənlərin bazaya daxil edilməsi, onların təshihi (bazaya yazıların əlavə olunması, silinməsi, yeniləşdirilməsi) və sorğulara görə verilənlərin axtarışı əməliyyatları başa düşülür. Verilənlərin təşkili üsullarından asılı olaraq, aşağıdakı VBİS – lər mövcuddur:


  • iyerarxik modelli VBİS

  • şəbəkə modelli VBİS

  • relyasiya modelli VBİS

Relyasiya modeli daha əlverişli və səmərəli olduğundan son illərdə

yaradılmış VBİS – lərdə məhz bu modeldən istifadə olunur. Bunlara aşağıdakıları misal göstərmək olar: dBase – in müxtəlif variantları, FoxBase+, Clipper, Dpase for Windows, FoxPro, R:base, Database, İnformix, İngers, Sybase, Progress, Paradox, Acces, Oracle və s.

İnteqrallaşdırılmış paketlər müxtəlif fuksiyaları yerinə yetirən proqram komponentlərini özündə birləşdirir. Müasir inteqrallaşdırılmış TPP –yə mətn redaktoru, elektron cədvəl, qrafiki redaktor, VBİS və kommunkasiyalı modullar daxildir. İnteqrallaşdırılmış paketlərə əlavə modullar kimi, faylların eksport – importu, kalkulyator, təqvim, proqlamlaşdırma sistemləri də daxil edilir. Komponentlərarası informasiya əlaqəsi müxtəlif verilənlərin təsviri formatlarının unifikasiyası ilə təmin olunur. Müxtəlif komponentlərin vahid sistemdə inteqrasiyası istifadəçiyə interfeysdə xeyli üstünlük verir. Bu cür paketlərə misal olaraq Framework, Startnave, Microsoft Office göstərmək olar.

CASE – texnologiyası mürəkkəb informasiya sistemlərinin (İS) yaradılmasında tətbiq olunur.

CASE – texnologiyası altında İS – nin hazırlanmasının avtomatlaşdırılması vasitələri başa düşülür. Bura tətbiq sahəsinin analizi, verilənlər bazasının layihələndirmə, proqramlaşdırma və İS – nin istismarı daxildir.

CASE – texnologiyasının instrumental vasitələri informasiya texnoligiyasının bütün sahələrində tətbiq olunur.

Bu texnologiya informasiya sistemlərinin layihələndirilməsini onların proqramlaşdırılması və sazlanmasından ayırmağa imkan verir. Sistemi hazırlayanlar yalnız yüksək səviyyəli layihə ilə məşğul olur. Bu isə layihələndirmə mərhələsində səhvlər buraxmağa imkan verir və mükəmməl proqram məhsulları alınır. Bu texnologiya İS-nin işlənməsinin bütün mərhələlərində dəyişir.

Hal-hazırda CASE – texnologiyası informatikanın ən çox dinamiki inkişaf edən sahəsidir. CASE – texnologiyasına aid Application Development Worckbench, B Pvin, CDEZ Tods, Clear Case, Composer, Discover Development İnformation System sistemlərini qeyd etmək olar.

Müasir CASE – texnologiyası banklar, maliyyə korporasiyaları və ən iri firmalar üçün İS- nin yaradılmasında müvəffəqiyyətlə istifadə olunur. Onlar adətən olduqca yüksək qiymətə malik olur və öyrənilməsi nisbətən uzun vaxt tələb edir. Amma CASE – texnologiyasının tətbiqi iqtisadi cəhətdən sərfəlidir. Bir çox müasir proqram layihələri bu texnalogiyanın köməri ilə həyata keçirilir.

İqtisadi və sosial sahədə məntiqə və mütəxəssis təcrübəsinə əsasən evristik tip məsələlərin həlli prosesində informasiya emalı vasitələrinə təlabat daima artır. Burada əsas ideya məsələnin necə həll olunmasına təyin edən ciddi formallaşdırılmış alqoritimlərdən, tədqiq sahəsinin mütəxəsisləri tərəfindən biliklər bazasında toplanan qaydaları göstərməklə məntiqi proqramlaşdırmaya keçidlə bağlıdır. Bu tip məsələlərin həlli üçün ekspert sistemlərindən (ES) istifadə olunur.

Ekspert sisteminin əsasını qoyulan məsələnin həlli üçün istifadə olunan formal qaydaları özündə cəmləşdirən biliklər bazası təşkil edir. Qaydalar adətən, səbəb və nəticəni əlaqələndirən, məntiqi şərtlər şəklində verilən faktlararası münasibətlər kimi təsvir olunur. Ekspert sistemləri aşağıdakı məqsədlər üçün istifadə olunur:
- obyektin vəziyyətinin interpretasiyası

- obyektin vəziyyətinin diaqnostikası



  • obyektin vəziyyətinin proqnozu

  • məqsədli planlaşdırma

  • obyektin işinin pozulmasını aşkar etmək

  • obyektin işini idarə etmək

Ekspert sistemlərini kompüterlərdə reallaşdırmaq üçün ekspert sisteminin

örtüyü adlanan vasitədən istifadə olunur. İqtisadiyyatda tətbiq olunan ekspert sistemlərinin örtüyünə Expert – Ease, tibbi diaqnostikada istifadə olunan ES- in örtüyünə EMYCIN – ni misal göstərmək olar.

2.Üsulyönlü Tətbiqi proqram paketləri

Üsulyönlü TPP riyazi – iqtisadi məsələlərin müəyyən üsullarla həllini reallaşdırır. Bura aşağıdakı TPP – lər aiddir:



  • riyazi proqramlaşdırma (xətti, dinamik, statik və s.)

  • şəbəkəli planlaşdırma və idarəetmə

  • kütləvi xidmət nəzəriyyəsi

  • riyazi statistika

Bu paketlərə misal olaraq fərdi kompüterlərdə reallaşdırılan Math Cad, Mat

Lab, Derive, TK Solver, Mathematica, Maple, Simplex, Stats Network proqramlarını göstərmək olar.

3.Problemyönlü Tətbiqi proqram paketlər

Tətbiqi proqram paketlərinin çox geniş sinfi problemyönlüdür. Praktiki

olaraq elə tədqiq sahəsi yoxdur ki, burada heç olmasa bir TPP olmasın. Problemyönlü TPP elə proqram məhsuluna deyilir ki, burada konkret bir sahənin hər hansı bir məsələsinin həlli nəzərdə tutulur.

Problemyönlü TPP sənaye, qeyri sənaye və xüsusi sahələrdə tətbiq üçün proqram paketlərindən ibarətdir.

Sənaye sahələri üçün problemyönlü TPP. Bu tip müasir sistemlər aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdirlər.

Birincisi, bu sistemlər yalnız istehsalı mükəmməl üsullarla planlaşdırmaq deyil, həmçinin iş planın (ehtiyatların idarə olunması,müştəri sifarişləri və s) yerinə yetirilməsinə nəzarət, texnaloji kartanın tərtibi, maliyyə və əmək ehtiyyatlarının idarə olunmasına, bir sıra “qeyri- istehsal” funksiyalarını – servis xidməti, hazır məhsulun və marktinqin paylanmasına nəzarət funksiyalarını da yerinə yetirirlər.

İkincisi, onlar kliyent – server arxitekturası, çoxməsələli, çoxistifadəçi əməliyyat sistemləri və relyasiya verilənlər bazası əsasında yaradılır, qrafiki istifadəçi interfeysinə malik olur və CASE- texnalogiyasından geniş istifadə olunur.

Üçüncüsü, müasir sistemlər müxtəlif tip istehsalı nəzərə almalıdırlar.

Qeyri – istehsal sahələri üçün problemyönlü TPP – ləri material istehsalı ilə bağlı olmayan firmaların (bank, birja, ticarət və s.) fəaliyyətinin avtomatlaşdırılması üçün nəzərdə tutulub. Bu sistemlərdə əsas tələbat, istehsal sahələri üçün TPP – də olduğu kimi çoxsəviyyəli inteqrallaşdırılmış sistemin yaradılmasıdır.

Qeyri – istehsal sahələri üçün TPP – yə bank, maliyyə və hüquq sahələrinin avtomatlaşdırılması paketlərini aid etmək olar.

Ayrı-ayrı tətbiq sahələri üçün TPP mühasibat uçotu, maliyyə menecmenti, hüquq sistemi və s. üçün nəzərdə tutulur.

Müasir mühasibat uçotunun TPP – nin əksəriyyəti Windows əməliyyat sistemi mühitində işləyir və lokal şəbəkələr üçün nəzərdə tutulmuşdur. 1C və Microsoft firmalarının məhsullarından təşkil olunmuş “Ofis” mühasibat uçotu TPP yalnız mühasibat funksiyalarının avtomatlaşdırılması üçün deyil, həmçinin firmanın bütün işinin “elektron ofis” şəklində təşkilinə də imkan verir.

Maliyyə menecmentinin TPP firmanın fəaliyyətinin analizinin və planlaşdırılmasının malyyəsi ilə əlaqədar olaraq yaranıb.

Hüquq sisteminin TPP böyük həcmli qanunlarla səmərəli işləmək üçün nəzərdə tutulub. Bütün iqtisadi cəhətdən inkişaf etmiş ölkələrdə hüquq sisteminə dair proqram paketləri var.

4.Qlobal kompüter şəbəkələri

Qlobal şəbəkələrin TPP – nin əsas vəzifəsi istifadəçinin ərazilər üzrə paylanmış ümumi şəbəkə resuslarına, verilənlər bazasına müraciəti, məlumatların ötürülməsini və s. rahat və etibarlı təmin etməkdən ibarətdir. Elektron poçtu, telekonfrans, elektron elanlar lövhəsinin təşkili üçün, müxtəlif qlobal şəbəkələrə informasiyanın gizli ötürülməsini təmin etmək üçün standart tətbiqi proqram paketlərindən istifadə olunur.

Qlobal internet şəbəkəsinin standart TPP – nə aşağıdakıları misal göstərmək olar:


Explorer;

  • Elektron poçtu (E-Mail), məsələn, Eudora, MS Outlook.

Bank fəaliyyətində verilənlərin beynəlxalq şəbəkələrə ötürülməsi üçün

standart TPP geniş yayılıb. Bunlara Swift, Sprint, Reuters – i misal göstərmək olar. Hesablama prosesinin təşkili üçün lokal və qlobal şəbəkələrdə əsasən BayNetwork (ABŞ) firmasının TPP-dən istifadə olunur.


Dərsin möhkəmləndirilməsi üçün suallar:

1.Kompüterin proqram təminatı nəyə deyilir?

2.Proqram təminatı yerinə yetirdikləri funksiyalara görə neçə hissəyə ayrılır?

3.Sistem proqram təminatı hansı funksiyanı yerinə yetirir?

4. Sistem proqram təminatının tərkibi hansı hissələrdən ibarətdir?

5.Əməliyyat sistemi nədir?

6. Əməliyyat sistemi yerinə yetirdikləri funksiyalara görə neçə qrupa bölünür?

7.Bir məsələli əməliyyat sistemlərindən nə üçün istifadə olunur?

8.Çox məsələli əməliyyat sistemləri hansı funksiyaları yerinə yetirir?

9.Şəbəkə əməliyyat sistemlərinin əsas funksiyası nədir?

10.Servis proqramların yerinə yetirdikləri əsas funksiyalar hansılardır?

11.Servis proqramlarını təşkilinə,reallaşdırma üsullarına və yerinə yetirdikləri funksiyalara görə neçə qrupa bölmək olar?

12.Utilitlər hansı funksiyaları yerinə yetirir?

13.Viruslar hansı əlamətlərə görə təsnif olunur?

14.Antivirus proqramların hansı tipləri mövcuddur?

15.Proqramlaşdırma sistemlərinin tərkib hissələri hansılardır?

16.İstifadə olunan dilin strukturuna ,formallaşdırma səviyyəsinə və vəzifəsinə uyğun olaraq proqramlaşdırma sistemlərini hansı siniflərə bölmək olar?

17.Texniki xidmət proqramları hansı funksiyanı yerinə yetirir?

18.Tətbiqi proqram təminatı hansı funksiyanı yerinə yetirir?

19.Tətbiqi proqram paketlərindən nə üçün istifadə olunur?

20. Tətbiqi proqram paketləri neçə hissədən ibarətdir?

21.Ümumi təyinatlı Tətbiqi proqram paketlərinin əsas tərkib hissələri hansılardır?

22.Redaktorlar öz funksional imkanlarına görə neçə yerə ayrılır?

23.Verilənlər bazası nədir?

24.Verilənlərin təşkili üsullarından asılı olaraq hansı VBİS-ləri mövcuddur?

25.Müasir inteqrallaşdırılmış Tətbiqi proqram paketləri özündə hansı komponentləri birləşdirir?

26.Case texnologiyası hansı sahədə tətbiq olunur?

27.Ekspert sistemlərdən hansı məqsədlər üçün istifadə olunur?

28.Üsulyönlü Tətbiqi proqram paketlərinin əsas tərkib hissələri hansılardır?

29.Problemyönlü Tətbiqi proqram paketləri neçə yerə ayrılır?

30.Qlobal kompüter şəbəkələrinin əsas vəzifələri hansılardır?

Ədəbiyyat: Dərslik

Kərimov S.Q, Həbibullayev S.B, İbrahimzadə T.İ “İnformatika”

Səhifə 205-214 -221

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə