Mövzu: 1 İnformatika fənninin predmeti




Yüklə 1.23 Mb.
səhifə5/14
tarix22.02.2016
ölçüsü1.23 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Mövzu: 9 Kompüterdə informasiyanın təsviri
Yeni dərsin planı:

1.Say sistemləri

2.Ədədlərin bir say sistemindən digərinə çevrilməsi

3.Verilənlərin təsvir formaları

4.Ədədlərin xüsusi kodlaşdırılması
1.Say sistemləri

Kompüterdə informasiya emalının təşkili məsələlərində say sistemləri, verilənlərin təsvir formaları və ədədlərin xüsusi kodlaşdırılması vacib yer tuturlar.

Say (hesablama) sistemi ədədlərin rəqəmlər adlanan məhdud simvollar əlifbası vasitəsilə ifadə olunması üsuludur. Say sistemi kodlaşdırmanın bir formasıdır. Müəyyən əlifba vasitəsilə müəyyən üsullarla yazılan sözə kod (say sisteminə tətbiqdə ədədin kodu) deyilir, kodun alınması prosesinə isə kodlaşdırma deyilir.

Say sistemləri iki cür olur: mövqesiz və mövqeli. Mövqesiz say sistemlərində hər bir ədəd simvolların (rəqəmlərin) müəyyən yığımı ilə ifadə olunur. Burada ədədi təşkil edən rəqəmlərin qiymətləri onların tutduğu yerdən (mövqedən)asılı olmur və hesab əməlləri mürəkkəb qaydalarla aparılır. Mövqesiz say sistemlərinin tipik nümayəndəsi Rum sistemidir. Məsələn, Rum say sistemində 1999 belə yazılır. MCMXCIX (M-min, C-yüz, X-on, I- birdir). Ədədin qiymətinin təyinindəki və hesablama əməllərinin aparılmasındakı mürəkkəbliklərə görə bu say sistemlərindən kompüter texnikasında istifadə olunmur.

Mövqeli say sistemləri ədədlərin təsvirindəki əyaniliyə və hesab əməllərinin aparılmasındakı sadəliyə görə böyük üstünlüklərə malikdirlər. Bu say sistemlərində ədədi təşkil edən rəqəmlərin qiymətləri onların ədəddəki mövqeləri ilə təyin olunur. Məsələn, 111 ədədi eyni rəqəmlərdən təşkil olunmasına baxmayaraq, onların qiymətləri bambaşqadır, soldan birinci 1-yüzü, ikinci 1-onu, üçüncü 1-isə vahidi göstərir.

Mövqeli say sistemlərinin tipik nümayəndəsi bizim işlətdiyimiz onluq say sistemidir. Bundan əlavə informatikada digər mövqeli say sistemlərindən də istifadə olunur.

Ədədlərin yazılışı üçün istifadə olunan simvolların (rəqəmlərin) sayına say sisteminin əsası deyilir. Onluq say sisteminin əsas onudur, yəni burada ədədlərin yazılışı üçün on rəqəmdən (0,1,2,3,4,5,6,7,8,9) istifadə olunur.

Əsası q olan mövqeli say sistemindəki istənilən x ədədini belə ifadə etmək olar:

xq2)=xnqn-1+xn-1qn-2+....+x2q1+x1q0+x-1q-1+....x-mq-m (1)

burada x(q) – q əsaslı say sistemində verilən ədəd,

q – say sisteminin əsası,

xi - ədədi təşkil edən rəqəmlər (xi < q)

n-tam hissədəki mərtəbələrin (rəqəmlərin) sayı

m- kəsr hissədəki mərtəbələrin sayıdır.

Məsələn, 1234,56=1103+2102+3101+4100+510-1+610-2 

Say sistemini əsası mötərizə içərisindəki indeks kimi göstərilir. x(q) ədədi adi halda belə yazılır.

x(q)= xn xn-1.... x2 x1, x-1.... x-m (2)

Vergül işarəsi tam hissəni kəsr hissədən ayırır və mövqelərin (mərtəbələrin) çəki qiymətlərinin hesablanmasının başlanğıcını təyin edir.

İnformatikada əsası 2 olan ikilik və bu say sistemi ilə asan əlaqə yaratmağa imkan verən 8-lik (23) və 16-lıq (24) say sistemlərindən istifadə olunur. Ən geniş tətbiq olunan 2-lik say sistemidir.

İndiyə qədər mövcud olan, o cümlədən, müasir kompüterlərdə informasiyanın maşındaxili təsviri üçün 2-lik say sistemindən istifadə olunur.

İkilik say sisteminin əsas q=2-dir. Bu say sistemində istənilən ədəd 0 və 1 rəqəmlərindən ibarət olur.

İkilik say sistemində istənilən ədədi (1) düsturu vasitəsilə belə istifadə etmək olar:

X(2)=xn 2n-1+xn-1 2 n-2+....+x2 21+x1 20+x-1 2-1+....x-m 2-m

Bu o deməkdir ki, 2-lik say sistemində ədədlərin yazılışı mövqeli say sistemlərinin hamısına aid olan qaydalarla aparılır. Cədvəl-də 0-dan 17-yə qədər onluq ədədlərin 2-lik say sistemində yazılışı göstərilmişdir.





x(10)

0

1

2

3

4

5

6

7

8

x(2)

0

1

2

11

100

101

110

111

1000

x(16)

0

1

2

3

4

5

6

7

8

x(10)

9

10

11

12

13

14

15

16

17

x(2)

1001

1010

1011

1100

1101

1110

1111

10000

10001

x(16)

9

A

B

C

D

E

F

10

11

Ədədin ikilik təsviri onluq təsvirə nisbətən 3,3 dəfə çox mərtəbə tələb edir. Buna baxmayaraq aşağdakı səbəblərə görə kompüter texnikasında 2-lik say sisteminə üstünlük verilir.



  1. İkilik say sisteminin rəqəmlərini (0 və 1) ifadə etmək üçün 2 dayanıqlı

vəziyyəti olan elementlərdən istifadə olunur ki, onlar da quruluşca sadə olub, ucuz başa gəlir və iş etibarlığı yüksək olur.

  1. İkilik ədədlər üzərində hesab əməllərinin aparılması digər say

sistemlərinə nisbətən sadə olduğundan, kompüterdə asan həyata keçirilir.

  1. İkilik say sistemi məntiqi kəmiyyətlərin ifadə edilməsi üçün çox əlverişli

olduğundan, məntiqi əməllərin və funksiyaların yerinə yetirilməsi asanlaşır.

Onaltılıq say sistemi. Kompüter üçün məqbul olan 2-lik say sistemi bir

tərəfdən ədədlərin yazılışının uzun olmasına görə, digər tərəfdən istifadə vərdişi olmadığından insan üçün əlverişli deyil. Odur ki, 2-lik və 10-luq say sistemləri arasında əlaqə yaratmaq məqsədilə kompüter texnikasında 8-lik və 16-lıq say sistemlərindən istifadə olunur.Müasir kompüterlərdə əsasən 16-lıq say sistemi tətbiq olunur.

Onaltılıq say sisteminin əsası 16-dır. 16-lıq say sisteminin 0-dan 9-a qədər rəqəmi onluq say sistemindən götürülmüş, qalan 6 rəqəm kimi latın əlifbasının A-dan F-yə qədər hərfləri qəbul olunmuşdur:

0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F

Onluq ədədlərin kompüterə daxil edilməsi və kompüterdən xaric edilməsi üçün ədədlərin ikilik-onluq kodlaşdırılmasından istifadə olunur. İkilik – onluq ədədin hər bir rəqəmi dörd 25-lik rəqəmlə (tetrada) ifadə olunur. Həmin tetradalar ədədin rəqəmlərinin düzülüşünə uyğun ardıcıllıqla yazılır. Əks çevirmədə isə “2-10” kodu tetradalara ayrılır və sonradan hər bir tetrada onluq rəqəmlə əvəz olunur. Beləliklə “2-10” kodlaşdırmada ədəd yeni say sisteminə çevrilmir, sadəcə olaraq onluq rəqəmlərin 2-lik kodlarından istifadə olunur.

Misal: 14(10)=E(16)=1110(2)=00010100(2-10)

2.Ədədlərin bir say sistemindən digərinə çevrilməsi

Kompüter ikilik say sistemində işləyir, istifadəçilər üçün isə onluq və ya onaltılıq say sistemləri əlverişlidir. Odur ki, ədədlərin bir say sistemindən digərinə çevrilməsi lazım gəlir.

q əsaslı say sistemindəki X ədədinin p əsaslı say sisteminə çevrilməsi (X(q)X(p)) üçün əvəz etmə və say sisteminin əsasına bölmə- vurma qaydalarından istifadə olunur.

Əvəz etmə qaydası (1) düstura əsasən yerinə yetirilir və hesab əməllərinin yeni say sistemində aparılmasını nəzərdə tutur. Ona görə də həmin qaydadan əsas etibarilə ədədlərin qeyri-onluq say sistemindən (2-lik, 8-lik, 16-lıq) onluq say sisteminə çevrilməsində istifadə olunur.

Misal 1. İkilik say sistemindəki x(2)=11011,1 ədədinin onluq say sisteminə çevrilməsi:

x(10)=124+123+022+121+120+121 =27,5

Misal 2. Onaltılıq say sistemindəki x(16)=A1,8 ədədinin onluq say sisteminə çevrilməsi:

x(10)=101+1160+8-1 =161,5

Bölmə - vurma qaydası hesab əməllərinin çevrilən ədədin aid olduğu q say sistemində aparılmasını nəzərdə tutduğundan, həmin qaydadan onluq ədədlərin digər say sisteminə çevrilməsi üçün istifadə olunması əlverişlidir. Tam ədədlərin və düzgün kəsrlərin çevrilmə qaydaları müxtəlifdir.Tam ədədlərin çevrilməsi üçün bölmə qaydasından, düzgün kəsrlərin çevrilməsi üçün isə hər iki qayda tətbiq olunur (tam hissə üçün bölmə, kəsr hissə üçün vurma qaydası).

Bölmə qaydası.q say sistemindəki ədədin ardıcıl olaraq p əsasına bölünməsi ilə aparılır. Bölmə q say sistemində aparılır. Bölmə o vaxta qədər davam edir ki, növbəti qismət p-dən kiçik olsun. Sonuncu qisməti və alınmış qalıqları onların alınma ardıcıllığının əksinə sağdan-sola yazmaqla axtarılan cavab əldə edilir.

Vurma qaydası. q say sistemindəki kəsr ədədini p say sisteminə çevirmək üçün istifadə olunur. Bunun üçün verilmiş kəsr və alınan hasillərin ardıcıl olaraq p əsasına vurulur. p əsası q say sistemində ifadə olunur və vurma q say sistemində aparılır. Vurmadan alınan tam ədədləri onların alınma ardıcıllığı ilə soldan-sağa yazmaqla axtarılan cavab əldə edilir. Vurma əməliyyatı lazımi dəqiqlik (kəsr hissədə tələb olunan mərtəbələrin sayı) alınana qədər davam etdirilir. Yəni alınan cavab çox vaxt təxmini olur. Odur ki, əks çevirmə zamanı alınan ədəd verilmiş ədədə uyğun gəlməyə bilər.

Misal 3. Onluq say sistemində verilmiş x(10) =43,4 ədədini 2-3dəqiqliklə, yəni kəsr hissədə 3 rəqəmə qədər 2-lik say sisteminə çevirmək tələb olunur. Bunun üçün tam hissəni bölmə qaydası ilə, kəsr hissəni isə vurma qaydası ilə çevrilib, alınan cavabları bir yerdə yazırıq.


43 2 0, 4



- 42 21 2 x 2

1 -20 10 2 0 8

1 -10 5 2 x 2

0 -4 2 2 1 6

1 -2 1 – sonuncu x 2

qalıqlar 0 qismət 1 2


tam hissə x(2)=101011 kəsr hisssə x(2)=0,011

Beləliklə, çevrilmə nəticəsində alınan cavab:

43,4(10)=101011,011(2)

Ədədlərin 2-lik say sistemindən 8-lik və 16-lıq say sistemlərinə və əksinə çevrilməsi sadə qaydalarla aparılır, ona görə ki, 8-lik və 16-lıq say sistemlərinin əsasları 2-lik say sisteminin əsasının uyğun olaraq 3-cü və 4-cü dərəcəsi ilə təyin olunur, yəni 8=23 və 16=24. Bu o deməkdir ki, 16-lıq say sistemindəki ədədi 2-lik say sisteminə çevirmək üçün. 16-lıq ədədin hər bir rəqəmin dördrəqəmli 2-lik kodla əvəz etmək kifayətdir.

Misal 4. Onaltılıq say sistemindəki X(2)=F2 ədədini ikilik say sistemində ifadə etməli.

F2(16)=11110010(2)

İkilik ədədin onaltılıq say sisteminə çevrilməsi üçün həmin ədəd tetradalara ayrılıb, hər bir tetrada onaltılıq rəqəmi ilə əvəz olunur. Tetradalara ayırma tam hissədə vergüldən solda, kəsr hissədə isə vergüldən sağda aparılır.

Misal 5. İkilik say sistemindəki X(2)=1010101001 ədədini 16-lıq say sistemində ifadə etməli.



10 1010 1001(2)=2A9(16)

Qeyd edək ki, tetradalara ayırma zamanı çatışmayan rəqəmlər (tam hissədə soldan, kəsr hissədə sağdan) sıfırlarla doldurulur.

3.Verilənlərin təsvir formaları

Kompüterdə emal olunan verilənlərin əsas tipləri aşağıdakılardır:



  • Tam ədədlər

  • Sabit nöqtəli (vergüllü) ədədlər

  • Sürüşgən nöqtəli ədədlər

  • Simvol tipli verilənlər

  • Məntiqi verilənlər.

Qey edək ki, keçmiş SSRİ məkanında ədədin tam hissəsini kəsr hissədən

ayıran işarə kimi vergüldən istifadə olunurdu, xaricdə isə onun yerinə nöqtə işarəsndən istifadə olunur. İnformatikada da həmin məqsədlə nöqtə işarəsi işlədilir.

Tam tip -müsbət və ya mənfi işarəli nöqtəsiz ədəddir. Ədədin işarəsi

mərtəbə şəbəkəsinin soldan 0-cı (nömrələnmə sıfırdan başlanılır) mərtəbəsində yazılır: müsbət işarəsi “0”, mənfi işarəsi isə “1” kimi təsvir olunur. Qalan mərtəbələrdə tam ədədin ikilik kodu yazılır (16 mərtəbəli kompüterlərdə 15 mərtəbə, 32 mərtəbəli kompüterlərdə 31 mərtəbə)



mərtəbələrin

nömrələri






0

1

2

...

1


0 1 2 15 Ədədin işarəsi Ədədin 2-lik kodu


1

0

1

...

1


0 1 2 31 Ədədin 2-lik kodu
Tam və sabit nöqtəli ədədlərin kompüterdə təsviri.

16 və 32 mərtəbəli kompüterlərdə təsvir oluna bilən tam ədədlərin diapazonu belə təyin olunur:

16 mərtəbəli kompüterlərdə: - 32768+32767

32 mərtəbəli kompüterlərdə: -2147483648+2147483647.

Sabit nöqtəli ədədlərdə tam hissəni kəsr hissədən ayıran nöqtənin yeri əvvəlcədən (kompüter layihə olunarkən) birdəfəlik qeyd olunur və məsələlərin həll prosesində dəyişilmir. Tam ədədlərdə olduğu kimi ədədin işarəsi mərtəbə şəbəkəsinin soldan 1-ci mərtəbəsində yazılır (müsbət – “0”, mənfi – “1”). Kompüterlərin quruluşunu və əməliyyatların icra vaxtını azaltmaq məqsədilə sabit nöqtəli formada yalnız 1-dən kiçik ədədlər təsvir olunur, yəni nöqtənin yeri ədədin işarəsindən bilavasitə sonra qeyd olunur və nöqtə işarəsi aşkar şəkildə yaddaşda yazılmır. Odur ki, 2-lik say sistemində istifadə olunan sabit nöqtəli ədədlərin təsviri tam ədədlərin təsvirinə uyğundur.Göstərilən üstünlüklərinə baxmayaraq, sabit nöqtəli forma ilə işləyərkən hesablama prosesi zamanı verilənlərin, aralıq və son nəticələrin qəbul olunmuş diapazondan kənara çıxmaması tələb olunur. Əks halda mərtəbə şəbəkəsinin dolub daşması baş verir, bu isə səhv nəticələrə səbəb olur. Bu çatışmamazlıqların azad olmaq üçün ədədlərin sürüşən nöqtəli formasından istifadə olunur.

Sürüşən nöqtəli formada ədəd belə təsvir olunur:

X=mqp

Burada m - ədədin mantissası,



q- say sisteminin əsası, p- tərtibdir.

İstənilən həqiqi ədədi sürüşən nöqtəli formada təsvir etmək olar.

Misal 6. 12.5 ədədini sürüşən nöqtəli formada təsvir etməli.

12.5=12.5× 100=1.25×101=0.125×102

Göründüyü kimi, mantissada nöqtənin yerini sürüşdürməklə eyni ədədi müxtəlif cür yazmaq olar. Bu zaman nöqtənin yerinə uyğun tərtibin qiyməti dəyişir.

Kompüterlərdə sürüşən nöqtəli ədədin birmənalı təsvirini almaq üçün ədədin normallaşdırılmış formasından istifadə olunur. Normallaşdırılmış ədəddə mantissa bu şərti ödəməlidir:



q-1≤ m <1 (3)

Yəni nöqtənin yeri ədədin qiymətli (sıfırdan fərqli) rəqəmindən əvvəl qeyd edilir. 6-cı misalda verilən 12.5 ədədinin normallaşdırılmış forması 0.125 102 – dir. Şəkil –də sürüşən nöqtəli ədədlərin kompüterdə təsvir sxemi göstərilmişdir.


Şəkildən


0

1

1

...

1

0

0

...

0


0 1 2 23 24 25 31

mantissanın mantissa tərtibin tərtib

işarəsi işarəsi
göründüyü kimi,

32 mərtəbəli kompüterlərdə mantissa üçün 24 mərtəbə (3 bayt), tərtib üçün 8 mərtəbə (1 bayt) ayrılır. Mantissanın işarəsi 0-cı, tərtibin işarəsi isə 24-cü mərtəbədə yazılır (müsbət – “0”, mənfi- “1”). Tərtibin qiyməti üçün ayrılan 7 mərtəbədə ±127 diapazonunda onluq ədəd yazıla bilər ki, bu da istənilən qədər kiçik və böyük ədədlərin təsviri üçün tam kifayət edir.

Simvol tipli verilənlərin təsviri. Müasir kompüterlər yalnız rəqəm tipli informasiyanı deyil, həmçinin hərflərdən və s. ibarət olan simvol tipli informasiyanı da emal edir. Kompüterdə həll olunan iqtisadi, plan, uçot-hesabat, informasiya – məntiqi, idarəetmə və modelləşdirmə məsələləri simvol tipli verilənlərlə xarakterizə olunurlar. Bu tip informasiyanın kompüterdə təsviri üçün dəyişən uzunluqlu sözlər tələb olunur. Simvol tipli informasiyanın kompüterə daxil edilməsi, emalı və xaric edilməsi hesablama nəticələrinin cədvəl, mətn, qrafik şəklində alınmasına, lazımı başlıqlar, izahatlar verilməsinə imkan yaradır.

Ümumivəzifəli kompüterlərdə simvol verilənlərin təsviri üçün beynəlxalq miqyasda qəbul olunmuş EBCDIC (Expanded Binary Coded Decimal İnterchange Code – informasiya mübadiləsi üçün genişləndirilmiş ikilik kodlaşdırılmış kod) və onun rus hərfləri ilə genişləndirilməsindən ibarət olan ДКОИ (Двоичный Код для Обмена Информацией) kodundan istifadə olunur. Mikroprosessor sistemlərində və fərdi kompüterlərdə simvol verilənlərin təsviri üçün ASCII (American Standart Code for İnformation İnterchange – İnformasiya Mübadiləsi üçün Amerika Standart Kodu) kodundan istifadə olunur. Beynəlxalq miqyasda qəbul olunan bu kod milli hərfləri daxil etməklə genişləndirilir.

Bu kodların hamısında hər bir simvol 8 mərtəbəli (1 bayt) ikilik kodla təsvir olunur. Beləliklə, bu kodlar vasitəsilə 256-ya qədər müxtəlif işarələri kodlaşdırmaq olar. Bu isə latın əlifbasından başqa bir neçə digər əlifbanı kodlaşdırmağa imkan verir.

Məntiqi verilənlərin təsviri. Məntiqi verilənlər yalnız iki qiymətdən (“yalan” və “doğru”) ibarət olduğundan, onların kompüterdə təsviri xeyli asanlaşır. Kompüterin daxili kodu ikilik say sistemi olduğundan, məntiqi verilənlərin təsviri belə sadə üsulla aparılır:



“Yalan” 0

“Doğru” 1

Proqramlaşdırma dillərində isə məntiqi verilənlər söz və ya hərflə təsvir olunur:

“Yalan” FALSE və ya F

“Doğru” TRUE və ya T
4.Ədədlərin xüsusi kodlaşdırılması

İkilik say sistemində ədədlərin saxlanması və onların üzərində müxtəlif əməliyyatların aparılması üçün 3 koddan istifadə olunur: düz, əks və əlavə. Düz koddan işarəli ədədlərin yaddaşda təsviri üçün istifadə olunur. X ədədinin düz kodu belə işarə olunur: [X]düz. Düz kodun təsvir qaydası belədir:


0 xn xn-1 ... x1. x-1 x-2 ... x-m , əgər x≥0,

[X]düz =

1 xn xn-1 ... x1. x-1 x-2 ... x-m , əgər x<0,
burada xi - ədədin i- ci mərtəbəsindəki rəqəmdir. Göründüyü kimi, ən böyük mərtəbə ədədin işarəsi: “+” işarəsi 0, “-” işarəsi 1 kimi yazılır.

Məsələn,

X(2) = + 101010 [X]düz = 0101010,

X(2) = - 110111 [X]düz = 1110111.

Eyni işarəli ədədlərin düz kodda toplanması sadə üsulla aparılır: ədədlər toplanılır və cəmə toplananın işarəsi mənsub edilir. Lakin müxtəlif işərəli ədədlərin toplanması çətin başa gəlir. Bu halda mütləq qiymətə görə böyük ədədi təyin etmək, çıxma əməlini yerinə yetirmək və nəticəyə mütləq qiyməti böyük olan ədədin işarəsini mənsub etmək lazımdır.

Çıxma əməlini sadələşdirmək məqsədilə kompüterdə xüsusi kodlardan istifadə olunur və nəticədə çıxma əməli toplma əməlinə gətirilib çıxardılır. Xüsusi kodlar kimi əks və əlavə kodlardan istifadə olunur. Bu kodlar düz koddan yaradılır və müsbət ədədin xüsusi kodu onun düz koduna bərabər götürülür.

X ədədinin əks kodu belə ifadə olunur:
0 xn xn-1 ... x1. x-1 x-2 ... x-m , əgər x≥0,

[X]düz =

1 xn xn-1 ... x1. x-1 x-2 ... x-m , əgər x<0,
Burada xi yazılışı xi rəqəminin inversiyası adlanır və 2-lik say sistemində belə təyin olunur:

Əgər xi = 1 onda xi = və əksinə.

Buradan da mənfi ikilik ədədlər üçün əks kodun yazılışı qaydasını belə ifadə etmək olar: mənfi ikilik ədədin əks kodunu almaq üçün işarə mərtəbəsini dəyişmədən digər mərtəbələrdə sıfırları birlərlə bə birləri sıfırlarla əvəz etmək lazımdır. Əksinə, əks koddan düz koda keçid üçün də bu qaydadan istifadə olunur.

Misal 7.

X(2) = +101010, [X]düz = 0101010, [X]əks = 0101010,

X(2) = - 110111, [X]düz = 1110111, [X]əks = 1001000.

X ədədinin əlavə kodu belə təyin olunur:



0 xn xn-1 ... x1. x-1 x-2 ... x-m , əgər x≥0,

[X]düz =

1 xn xn-1 ... x1. x-1 x-2 ... x-m + 2-m, əgər x<0.

Beləliklə, mənfi ikilik ədədin əlavə kodunu almaq üçün onu əks koda çevirib, ikiçik mərtəbəyə 1 əlavə etmək lazımdır.

Misal 8.

X(2) = +101010, [X]düz = 0101010, [X]əks = 0101010,

Xəlavə = 0101010
X(2) = -110111, [X]düz = 1110111, [X]əks = 1001000,

Xəlavə = 1001001

Xüsusi kodlarda təsvir olunan ikilik ədədləri toplayanda ədədlərin rəqəmləri ilə yanaşı işarələri də əməliyyatda iştitak edirlər. Bu zaman rəqəm mərtəbələri ikilik say sisteminin qaydaları ilə toplanılır. İşarə mərtəbələri və yuxarı mərtəbədən köçürülən rəqəmlər birrəqəmli ikilik ədədləri kimi toplanır. Əks koddan istifadə etdikdə, əgər yuxarı mərtəbədən köçürmə alınırsa, o nəticənin kiçik mərtəbəsi ilə toplanır. Əks koddan istifadə edildikdə isə köçürülən vahid nəzərə alınmır, yəni atılır.

Misal 9.


[X]əks = 0101010 [X]əlavə = 0101010

+ +


[X]əks = 1101001 [X]əlavə = 1101010

10010011 10010100

+

1 atılır



0010100 0010100

Toplama əməlinin yerinə yetirilməsi zamanı toplananların mərtəbələrinin sayı müxtəlif olarsa, düz kodu xüsusi kodlara çevirməzdən əvvəl mərtəbələrin sayını bərabərləşdirmək lazımdır. Bunun üçün çatışmayan rəqəmlərin yerinə tam hissədə soldan, kəsr hissədə isə sağdan sıfırlar yazılır.

Bəzi hallarda mərtəbə şəbəkəsinin dolub- daşması baş verə bilər. Mərtəbə şəbəkəsinin dolub-daşması əlaməti toplananların və nəticənin işarə mərtəbələrində aşağıdakı kombinasyaların yaranması kimi təyin olunur:

0 - - - 1 - - -

+ və ya +

0 - - - 1 - - -

1 - - - 0 - - -

Mərtəbə şəbəkəsinin dolub-daşması zamanı toplamanın nəticəsi düz olmur.


Dərsin möhkəmləndirilməsi üçün suallar:

1.Say (hesablama) sistemi nəyə deyilir?

2.Kodlaşdırma nədir?

3. Say sistemləri neçə cür olur?

4.Mövqesiz say sistemləri nəyə deyilir?

5. Mövqeli say sistemləri ilə Mövqesiz say sistemləri hansı xüsusiyyətlərinə görə fərqlənir?

6.İnformatikada hansı mövqeli say sistemlərindən istifadə olunur?

7.Say sisteminin əsası nəyə deyilir?

8.Kompüter texnikasında hansı say sistemindən istifadə olunur?

9.Əsası q olan mövqeli say sistemindəki istənilən x ədədini necə ifadə etmək olar?

10.x(q) ədədi adi halda necə yazılır?

11.İkilik say sistemindəki x(2)=11011,1 ədədini onluq say sisteminə çevrir.

12.Onaltılıq say sistemindəki x(16)=A1,8 ədədini onluq say sisteminə çevir.

13.Onluq say sistemində verilmiş x(10) =43,4 ədədini 2-3dəqiqliklə, yəni kəsr hissədə 3 rəqəmə qədər 2-lik say sisteminə çevir.

14.Onaltılıq say sistemindəki X(2)=F2 ədədini ikilik say sisteminə çevir.

15.İkilik say sistemindəki X(2)=1010101001 ədədini 16-lıq say sisteminə çevir.

16.Kompüterdə emal olunan verilənlərin əsas tipləri hansılardır?

17.Müsbət və ya mənfi işarəli nöqtəsiz ədədlər necə ədədlərdir?

18.Sürüşən nöqtəli formada ədədlər necə təsvir olunur?

19.İkilik say sistemində ədədlərin saxlanması və onların üzərində müxtəlif əməliyyatların aparılması üçün neçə koddan istifadə olunur?

Ədəbiyyat:

Dərslik: Kərimov S.Q, Həbibullayev S.B, İbrahimzadə T.İ “İnformatika” Səhifə 33-42

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə