Mövzu: 1 İnformatika fənninin predmeti




Yüklə 1.23 Mb.
səhifə3/14
tarix22.02.2016
ölçüsü1.23 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

Mövzu:5 Kompüterin arxitekturası və strukturu
Yeni dərsin planı:

1.Kompüterin arxitekturası və əsas tərkib hissələri

2.Kompüterin ümumiləşdirilmiş məntiqi strukturu

3. Sistem interfysi


1.Kompüterin arxitekturası və əsas tərkib hissələri

I və II nəsil kompüterlərin aparat və proqram vasitələri bir-birindən asılı olmadan, ayrı-ayrılıqda yaradılırdı. III nəsildən (60-cı illərin sonu) başlayaraq kompüterin aparat (ingilisçə “hardware”) və proqram (“software”) vasitələri vahid bir sistem kimi layihələndirilməyə başlandı.Bununla da prinsip baxımdan yeni olan “kompüterin arxitekturası” anlayışı yarandı. Kompüterin arxitekturası dedikdə aparat – proqram vasitələrinin ümumi prinsipləri və müəyyən sinif məsələlərin həlli üçün onların funksional imkanlarını təyin edən xarakteriskaları başa düşülür. Kompüterin arxitekturası aparat və proqram vasitələri kompleksinin qurulması ilə bağlı bir çox amilləri nəzərə alan məsələləri əhatə edir. Bu amillərdən əsasları kompüterin qiyməti, tətbiq sahəsi, funksional imkanları, istismarın asanlığı hesab olunur. Kompüterin arxitekturasının əsas tərkib hissələri aşağıdakı kimi təsvir olunur.




Əmrlər sistemi Kompüterin strukturu Əməliyyat sistemi

Proqramlaşdırma dilləri

Verilənlərin Yaddaşın təşkili

formatları Tətbiqi proqram təminatı

Giriş-çıxışın təşkili

İşləmə surəti

İdarəetmə prinsipləri

Kompüterin arxitekturası və strukturu anlayışlarını bir-birindən fərqləndirmək lazımdır. Kompüterin strukturu müəyyən səviyyədə onun konkret tərkibini (qurğular, bloklar, qovşaqlar və s.) və onlar arasındakı əlaqələri təyin edir.Arxitektura isə kompüterin tərkib hissələrinin hansı qaydalarla qarşılıqlı əlaqələndirilməsini təyin edir. Tərkib hissələrinin təsviri isə yalnız bu qaydaların formalaşdırılması üçün tələb olunan səviyyədə verilir. Həm də əlaqələrin hamısına yox, əsasən bu vasitələrdən istifadə olunması üçün lazım olanlarına baxılır. Məsələn, istifadəçi üçün kompüterin hansı elementlərdə qurulması, əmrlərin sxem və ya proqram vasitələri yerinə yetirlməsi əhəmiyyət kəsb etmir. Əhəmiyyət kəsb edən məsələlər bunlardır: kompüterin bu və ya digər xüsusiyyətləri istifadəçiyə verilən imkanlarla necə əlaqəlidir, kompüterin tərkibinə daxil olan qurğuların xarakteriskaları bir-birilə necə əlaqələndirilir və bu xarakteriskalar kompüterin ümumi xarakteriskalarına necə təsir edir və s. Başqa sözlə, arxitektura kompüterin layihələndirilməsinin, qurulmasının və proqram təminatının ümumi problemlərini əks etdirir.

V nəsilin bəzi nümayəndələrin çıxmaqla bütün nəsil kompüterlərin arxitekturasında məşhur amerika alimi Con fon Neyman tərəfindən 40-cı illərdə təklif etdiyi prinsiplər əsas götürülür. Başqa sözlə desək indiki kompüterlər hələ ki, Neyman arxitekturası ilə qurulur. Neyman arxitektirasının əsas prinsipləri aşağıdakılardır:



  1. Kompüter proqramla idarə olunan avtomatdır, yəni kompüterin işləməsi

üçün proqram lazımdır. Proqram bir tərəfdən kompüterin işini idarə edir, digər tərəfdən isə qoyulmuş məsələni həll edir.

  1. Kompüter ardıcıl ünvanlanan vahid yaddaşa malik olmalıdır. Yaddaş

birölçülü və xəttidir, yəni sözlər vektoru şəklindədir. Həmin yaddaşda müəyyən üsulla kodlaşdırılan həm proqram, həm də verilənlər saxlanılır.

  1. Əmrlərlə verilənlər arasında aşkar şəkildə heç bir fərq yoxdur, yəni

əmrlərlə verilənlər kimi baxmaq olar və onlar üzərində əməliyyatlar aparıla bilər.

4.Verilənlərin təyin edilməsi aparat səviyyəsində yox,proqram səviyyəsində aparılır. Məsələn, maşın sözündəki bitlər yığımının hər hansı ədəd və ya simvollar sətri olmasını proqram müəyyənləşdirilir.

Kompüter texnikasının inkişaf mərhələlərində Neyman arxitekturası xeyli təkmilləşdirilmiş və kompüterə qoyulan tələblərin böyük hissəsi proqram vasitələrinə istiqamətləndirilmişdir.

2.Kompüterin ümumiləşdirilmiş məntiqi strukturu

Kompüterin ümumiləşdirilmiş məntiqi strukturu aşağıda verilmişdir.

Neyman arxitekturalı hər bir kompüter iki hissədən – mərkəzi və periferiya (xarici) – ibarət olur. Mərkəzi hissə hesab – məntiq qurğusundan (HMQ), idarəetmə qurğusundan (İQ) və daxili yaddaş qurğusundan (DYQ) ibarətdir. Müasir kompüterlərdə HMQ və İQ prosessor adlanan bir qurğuda birləşdirilir. Periferiya hissəsinə xarici yaddaş qurğuları (XYQ), daxiletmə - xaricetmə qurğuları (DXQ) və idarəetmə pultu (İP) daxildir. Köhnə kompüterlərdə (I və II nəsil) mərkəzi hissə ilə periferiya hissəsi sərt (dəyişdirilə bilməyən) sxemlə əlaqələndirilirdi. Bu isə periferiya qurğularının tərkibini və sayını istifadəçilərin tələblərinə uyğun quraşdırmağa imkan vermirdi. Müasir kompüterlərdə mərkəzi hissə ilə periferiya hissəsi sistem interfeysi adlanan aparat – proqram vasitəsilə əlaqələndirilir. Bu isə periferiya qurğularının sayını və tərkibini dəyişdirməyə imkan verir.

Prosessor kompüterin əsas qurğusu olub, DYQ – də saxlanan proqramla hesab və məntiq əməliyyatlarını yerinə yetirir və kompüterin ümumi işini idarə edir. Kompüterin işləmə sürəti əsasən prosesorun işləmə sürətilə təyin edilir. İşləmə sürətini artırmaq üçün prosesor kiçik tutumlu və çox böyük sürətli yerli yaddaşa (keş yadda) malik olur. Hesablama prosesi kompüter üçün əvvəlcədən tərtib edilmiş proqram vasitəsilə yerinə yetirilir. Proqram icra ardıcıllığına uyğun yazılmış əmrlərdən (təlimatlardan) ibarətdir. Proqramın icrası zamanı İQ növbəti əmri seçib təhlil edir və hansı əməliyyatların hansı operandlar (əməliyyatda iştirak edən kəmiyyətlər) üzərində aparılmasını müəyyənləşdirir. DYQ – dən götürülən operandlar HMQ – də yerləşdirildikdən sonra əməliyyat yerinə yetirilir. Hesab – məntiq qurğusu İQ – nin idarəsi altında işləyir.

Emal edilən verilənlər və icra olunan proqram kompüterin yaddaşında yerləşdirilir. Onlar yaddaşa daxiletmə qurğuları vasitəsilə daxil edilir. Yaddaşın tutumu baytlarla (kilobayt, meqabayt, qiqabayt, terabayt) ölçülür. Kompüterin yaddaşı mürəkkəb quruluşa malik olub, iyerarxik prinsiplə qurulur və müxtəlif tipli yaddaş qurğularından ibarət olur. Funksional baxımdan yaddaş iki hissəyə bölünür: Daxili və xarici.

Daxili və ya əsas yaddaş prosesorla bilavasitə əlaqədə olub, icra olunan proqramların və emal olunan verilənlərin saxlanması üçündür. Daxili yaddaşın işləmə (yaddaşa müraciət) sürəti yüksək, lakin onun tutumu nisbətən kiçik olur.

Daxili yaddaş da öz növbəsində iki hissədən ibarət olur: əməli yaddaş (ƏY) və daimi yaddaş (DY). Əməli yaddaş DYQ –nin əsasını təşkil edir, informasiyanın qəbul edilməsi, saxlanması və ötürülməsi üçün istifadə olunur. O, adətən enerjidən asılı olur, yəni kompüter şəbəkədən çıxarıldıqda oradakı informasiya itir. Tutumu əməli yaddaşa nisbətən xeyli az olan daimi yaddaş informasiyasının saxlanması və ötürülməsi üçün istifadə olunur, yəni istifadəçilər tərəfindən oraya informasiya yazılması mümkün deyil. İnformasiya oraya kompüterin hazırlanması zamanı yazılır və adi hallarda dəyişdirilə bilməz. Orada tez-tez istifadə olunan proqramlar və verilənlər saxlanılır (məsələn, əməliyyat sisteminin bəzi proqramlar, kompüterin düzgün işləməsini yoxlayan proqramlar və s.). Daimi yaddaş enerjidən asılı olmur, yəni kompüter şəbəkədən çıxarıldıqda oradakı informasiya saxlanır.

Kompüterin periferiya hissəsinə daxil olan xarici yaddaş qurğusu (XYQ) böyük həcmə malik olan informasiyanı saxlamaq üçün istifadə olunur. Xarici yaddaşla informasiya mübadiləsi (informasiyanın yazılması və oxunması) əməli yaddaş vasitəsilə aparılır. Xarici yaddaş enerjidən asılı olmayan daşıyıcılarda (maqnit diskində, lentində, kartında, optik diskdə) qurulur. Onun tutumu praktik olaraq məhdud olmur, lakin işləmə (müraciət) sürəti daxili yaddaşa nisbətən az olur.

İşləmə prinsipinə görə xarici yaddaş 2 cür olur: birbaşa müraciətli (maqnit və optik disklərdə) və ardıcıl müraciətli (maqnit lentində). Birbaşa müraciətli XYQ nisbətən böyük işləmə sürətinə malik olduğundan, müasir kompüterlərdə ən çox istifadə olunur. Ardıcıl müraciətli XYQ əsasən informasiyanı ehtiyat üçün saxlanması məqsədilə istifadə olunur.

Daxileimə - xaricetmə qurğuları informasiyanın kompüterə daxil edilməsi və kompüter arasında ünsiyyətin təmini üçün istifadə olunur. Daxileimə - xaricetmə prosesləri daxili yaddaşdan istifadə etməklə aparılır. Müasir kompüterlərdə bu qurğulara klaviatura, maus tipli manipulyator, hərf – rəqəm və qrafik çap edən qurğu (printer), dsipley (monitor), qrafikçəkən qurğu (plotter), skaner və s. aiddir.

İdarə pultu hesablama prosesinin gedişi zamanı proqramçı və ya operator tərəfindən sistem əməliyyatlarını yerinə yetirmək üçündür. Kompüterə texniki xidmət göstərildikdə pultun arxasında mühəndis – texniki işçilər oturur. İdarə pultu çox vaxt konstruktiv olaraq prosesorla birlikdə quraşdırılır və İP – nin bir çox düymələri klaviaturada yerləşdirilir.

3. Sistem interfysi

Sistem interfysi kompüterin qurğularının qarşılıqlı əlaqəsini və onlar arasında informasiya mübadiləsini təmin edir. Orta, böyük və super kompüterlərdə sistem interfeysi özünün daxiletmə - xaricetmə prosesorlarına (onlara kanallar deyilir) malik olan mürəkkəb qurğulardan ibarət olur. Bu qurğular kompüterin hissələri arasında informasiya mübadiləsinin yüksək sürətlə aparılmasını təmin edirlər. Mini – kompüterlərdə sistem interfeysinin funksiyalarını sistem şinləri yerinə yetirir. Bu sinif kompüterlərdə iki strukturdan istifadə olunur.: çoxşinli və ümumi şinli. Birinci halda qurğular arasında informasiya mübadiləsi üçün ayrı-ayrı qrup şinlərdən istifadə olunur.İkinci halda isə bütün qurğular vahid qrup şinlərlə əlaqələndirilir (qrupa verilənlərin, ünvanların və idarəetmə siqnallarının ötürülməsi üçün şinlər daxildir). Ümumi şinli struktur prosessor, yaddaş və periferiya qurğuları arasında informasiya mübadiləsinin eyni qaydalarla aparılmasını təmin edir ki, bu da qurğuların qarşılıqlı əlaqəsini sadələşdirir.

Xarici qurğuların idarə olunması və onların sistem inetrfeysi ilə əlaqələndirilməsi üçün qrup idarəetmə qurğularından, adapterlərdən və kontrollerdən istifadə olunur. Göstərilən idarəetmə qurğuları öz işlərini uyğun idarəedici proqramlar (drayverlər) vasitəsilə qururlar.

Dərsin möhkəmləndirilməsi üçün suallar:


1.III nəsil kompüterlərin I və II nəsil kompüterlərdən əsas fərqi nədir?

2.Kompüterin arxitekturası anlayışı nə vaxt yaradıldı?

3.Kompüterin arxitekturası nədir?

4.Kompüterin arxitekturasının əsas tərkib hissələri hansılardır?

5.Kompüterin strukturu nədir?

6.Kompüterin arxitekturası və strukturu anlayışları bir-birlərindən nə ilə fərqlənir?

7.Con Fon Neyman arxitekturasının əsas prinsipləri hansılardır?

8.Kompüterin ümumiləşdirilmiş məntiqi strukturu necə təsvir olunur?

9.Con Fon Neyman arxitekturalı hər bir kompüter neçə hissədən ibarət olur?

10.Kompüterin mərkəzi hissəsinə daxil olan qurğular hansılardır?

11.Kompüterin periferiya hissəsinə daxil olan qurğular hansılardır?

12.İdarəetmə pultu nə üçündür?

13.Sistem interfeysi hansı funksiyanı yerinə yetirir?

14.Xarici qurğuların idarə olunması və onların sistem interfeysi ilə əlaqələndirilməsi üçün hansı qurğulardan istifadə olunur?


Ədəbiyyat: Dərslik

Kərimov S.Q, Həbibullayev S.B, İbrahimzadə T.İ “İnformatika”

Səhifə 25-31

Mövzu:6 Kompüterin əsas xarakteriskaları
Yeni dərsin planı:

1.Kompüterin işləmə sürəti

2.Əmrlər sistemi

3.Kompüterin iş etibarlığı


1.Kompüterin işləmə sürəti

Kompüterin əsas xarakteriskalarına işləmə sürəti, yaddaş tutumu, hesablama dəqiqliyi, əmrlər sistemi, qiyməti və iş etibarlılığı daxildir.

Kompüterin işləmə sürəti prosessorun bir saniyədə yerinə yetirdiyi sadə əməliyyatların sayı ilə təyin olunur. Sadə əməliyyatlara toplama, göndərmə, müqayisə və s. aiddir. Kompüterin işləmə sürəri yaddaşın təşkilindən çox asılıdır. İnformasiyanın yadaşdan götürülməsinə sərf olunan vaxt işləmə sürətinə xeyli təsir edir.

Qiymətindən tətbiq sahəsindən və s. asılı olaraq işləmə sürəti saniyədə yüz minlərdən milyardlara qədər olan kompüterlər istehsal olunur. Mürəkkəb məsələlərin həllində işləmə sürətini artırmaq üçün bir neçə kompüter birləşdirilib, vahid kompleks şəklində istifadə olunur.

İşləmə sürətilə yanaşı çox vaxt məhsuldarlıq anlayışından da istifadə olunur. Məhsuldarlıq vahid zaman ərzində kompüterdə həll olunan məsələlərin orta sayı ilə təyin olunur. Məhsuldarlıq kompüterin işini bütövlükdə xarakterizə edir. Əgər işləmə sürəti əsasən kompüterin elementləri ilə əlaqəlidirsə, məhsuldarlıq kompüterin arxitekturası və həll olunan məsələlərin tipləri ilə bağlıdır. Məhsuldarlıq prosesorun və daxileimə - xaricetmə qurğularının işləmə sürətlərindən, məsələlərin həll prosesinin gedişindən və s. asılıdır. Daxileimə - xaricetmə əməliyyatlarının emal əməliyyatları ilə eyni vaxtda yerinə yetirilməsi ilə, çoxproqramlı və çoxprosesorlu rejimlərdən istifadə etməklə məhsuldarlığı artırmaq olar. Çoxprosessorlu sistemlərdə məhsuldarlıq xeyli artır.

Qeyd edək ki, işləmə sürəti əsas etibarı ilə prosessordan asılı olduğundan çox vaxt o, (pik sürəti) prosessorun meqaherslərlə ölçülən takt tezliyi ilə təyin olunur.

Yaddaş tutumu (və ya həcmi) kompüterin yaddaşında saxlana bilən informasiyanın maksimum miqdarı ilə təyin olunur. Yaddaş tutumu baytlarla ölçülür. Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, kompüterdə yaddaş iki cür olur: Daxili və xarici. Daxili (və ya əsas) yaddaşın tutumu müxtəlif kompüterlərdə müxtəlif olur

və ünvanlşdırma sistemi ilə təyin olunur. Müasir kompüterlərdə daxili yaddaş standart tutuma malik olan modullardan təşkil olunduğundan, modulların sayını artırmaqla yaddaş tutumunu artırmaq olar.

Müasir kompüterlərdə xarici yaddaş blok strukturuna və dəyişdirilə bilən konstruksiyaya malik olduğundan, onun tutumu praktik olaraq qeyri – məhdud olur.

Hesablama dəqiqliyi ədədlərin təsviri üçün istifadə olunan mərtəbələrin sayından asılıdır. Müasir kompüterlərdə 32 və ya 64 mərtəbəli prosesorlardan istifadə olunduğundan , kifayət qədər böyük dəqiqlik almağa imkan yaranır. Bu azlıq etdikdə ikiqat və ya üçqat sayda mərtəbələrdən istifadə etməklə dəqiqliyi istənilən qədər artırmaq olar.

Əmrlər sistemi – prosessorun yerinə yetirə bildiyi əmrlər toplusudur. Əmrlər sistemi prosessorun hansı əməliyyatları yerinə yetirdiyini, əmrdəki operandların sayını, əmrin formatını təyin edir. Əmrlər vasitəsilə kompüter toplama, çıxma, vurma, bölmə, müqayisəetmə, yaddaşa yazma, ədədi bir registrdən digərinə köçürmək və s. kimi əməliyyatları yerinə yetirir. Hesablamaların xüsusiyyətini nəzərə almaq üçün əmrlər modifikasiya oluna bilir. Modifikasiyaları nəzərə almaqla kompüterlərdə orta hesabla 100-ə qədər əmrdən istifadə olunur.

Müasir kompüterlərdə əmrlər sisteminin formalaşmasında 2 üsuldan istifadə olunur. Birinci, ənənəvi üsul, tam dəstli (komplekt) əmrlərin icrası üçün prosesorun yaradılmasıdır. Buna kompüter texnikasında CISC (Complete İnstruction Set Computer – tam dəstli əmrlər komplekti) arxitekturası deyilir. İkinci üsulda kompüter əsasən ən sadə və tez-tez istifadə olunan əmrləri yerinə yetirir və bununla da prosessor nisbətən sadələşir və işləmə sürəti artır.Buna RISC (Redused İnstruction Set Computer – ixtisarlanmış dəstli əmrlər kompüteri) arxitekturası deyilir.

Kompüterin qiyməti bir çox amildən, o cümlədən, işləmə sürətindən, yaddaş tutumundan, əmrlər sistemindən və s. asılıdır. Qiymətə həmçinin kompüterin tərkibi və ilk növbədə, xarici qurğuların sayı və çeşidi təsir edir. Proqram təminatı da kompüterin qiymətinə xeyli təsir edir.

3.Kompüterin iş etibarlığı

Kompüterin iş etibarlılığı müəyyən şərtlər daxilində və müəyyən vaxt müddəti ərzində kompüterin öz xassələrini saxlamaq qabiliyyətidir. Kompüterin iş etibarlılığının göstəriciləri aşağıdakılardir.:


  • müəyyən şərtlər daxilində və müəyyən vaxt müddəti ərzində kompüterin

dayanmadan işləməsi ehtimalı;

  • nasazlıqların aşkarlanması və aradan qaldırılması;

  • kompüterin işinin bərpasına sərf olunan vaxt.

Mürəkkəb struktura malik olan hesablama kompleksləri və sistemləri üçün

“nasazlıq” şərti anlayışıdır. Burada müəyyən elementin nasazlığı kompleksin (sistemin) işini dayandırmır, yalnız onun iş səmərəliyini azaldır.

Kompterin digər xarakteriskaları da, məsələn, universallığı, proqram uyğunluğu, çəkisi, ölçüləri, enerji sərfi və s. müəyyən əhəmiyyət kəsb edirlər. Onlar kompüterin konkret tətbiq sahəsini qiymətləndirərkən nəzərə alınır.

Dərsin möhkəmləndirilməsi üçün suallar:


1.Kompüterin əsas xarakteristikaları hansılardır?

2.Kompüterin işləmə surəti nəyə deyilir?

3.İşləmə surəti ilə məhsuldarlıq anlayışı arasındakı fərq nədir?

4.Yaddaş tutumu necə təyin olunur?

5.Kompüterin hesablama dəqiqliyi nədən asılıdır?

6.Əmrlər sistemi nədir?

7.Əmrlər sisteminin formalaşmasında neçə üsuldan istifadə edilir?

8.Kompüterin qiyməti nədən asılıdır?

9.Kompüterin iş etibarlığı nədir?

10.Kompüterin iş etibarlığının göstəriciləri hansılardır?

Ədəbiyyat: Dərslik

Kərimov S.Q, Həbibullayev S.B, İbrahimzadə T.İ “İnformatika”

Səhifə 31-33

Mövzu:7 Kompüterin işinin sazlanması

Yeni dərsin planı:

1.Ümumi məlumat

2.Dilin seçilməsi

3.Siçanın parametrlərinin tənzimlənməsi

4.Ekranın sazlanması

5.Şriftin yüklənməsi

1.Ümumi məlumat

1.Tarix və vaxt – Kompüterin işinin sazlanması baş menyunun (пуск) sazlama (Настройка)bölməsinin əmrləri vasitəsi ilə həyata keçirilir. Настройка bölməsinin -Панель управления qovluğunu açdıqda qovluğun işçi sahəsində kompüterin qurğularının və əməliyyatlar sisteminin bir sıra parametrlərinin öz zövqümüzə və təlabatımıza uyğun sazlamağa imkan verən nişanların yerləşdiyini görərik. Bu nişanların sayi kompüterin konfiqu

rasiyasından, ona qoşulmuş qurğuların sayından və proqram təminatından asılıdır. Onlardan bir neçəsi ilə tanış olaq.

Пуск - Настройка -Панель управления- Дата время əmrlərini ardıcıl seçdikdə ekrana açılmış dialoq pəncərəsi Tarix və vaxt (Дата время) və Saat qurşağı (Часовой пояс) və Время Интернета bölmələrindən ibarətdir. Bir bölmədən digərinə keçmək üçün kursoru müvafiq bölmənin adının üzərinə qoyub siçanın sol düyməsini sıxmaq kifayətdir

Tarix və vaxt bölməsi cari tarixi və vaxtı göstərir. Müəyyən dəyişiklik

lər aparmaq tələb olunursa, müvafiq ay və il siyahıdan seçilir, gün isə kurso

ru təqvim çərçivəsinin müvafiq ədədinin üzərinə qoyub siçanın sol düyməsi

ni sıxmaqla müəyyən olunur. Vaxtı kursoru vaxt göstəricisi sətrinin üzərinə qoyub siçanın sol düyməsini sıxmaqla dəyişmək olar.

Saat qurşağı bölməsi əraziyə uyğun saat qurşağını müəyyən etməyə imkan verir. Bu məqsədlə açılıb bağlanan siyahıda müvafiq saat qurşağını seçmək gərəkdir. Əgər qış və yay vaxtına keçidi nəzərə almaq tələb olunursa, fiksəedici Avtomatik yay vaxtına keçid və əksinə

(Автоматический переход на летнее время и обратно) düyməsi ilə bu rejimi seçmək lazımdır.

2.Səs (Звук) - nişanı kor istifadəçilərin komputerdə işləməsini asanlaşdırmaq məqsədilə bir sıra sistem hadisələrinə (məsələn, Əməliyyatlar sisteminin yüklənməsi və ondan çıxış, pəncərənin bağlanması, səhv haqda məlumat pəncərəsi açıldıqda və s.) bu və ya digər səsi mənimsətməyə imkan verir. Bu məqsədlə kursoru nişanın üzərinə qoyub sol düyməni -2 dəfə sıxmaqla açılmış pəncərənin -Hadisələr (События) çərçivəsində əks olunmuş siyahıdan səs mənimsədiləcək hadisəni, -Ad (Название) açılıb bağlanan siyahıdan isə tələb olunan səsi seçib -OK düyməsini sıxmaq lazımdır. Səsi tanışlıq məqsədilə səsləndirmək də olar.- İcmal (Обзор) düyməsi hadisəyə siyahıda nəzərdə tutulmayan səsi mənimsətməyə imkan verir. Həmin düyməni sıxdıqda açılmış axtarış pəncərəsində lazımi səs faylını (Wav tipli) seçib -OK düyməsini sıxmaq kifayətdir.

3. Пуск - Настройка -Панель управления-Клавиатура əmrlərini ardıcıl seçdikdə ekrana açılmış dialoq pəncərəsi скорость və оборудование bölmələrindən ibarətdir.

Sürət - bölməsində sürət tənzimləyicisini hərəkət etdirməklə, düyməni sıxıb saxladıqda simvolun təkrar daxil olma sürətini, sıxılmış düymənin kəsilməz simvol daxil olma rejimində işləməsi üçün vaxt intervalını və kursorun ekranda görünüb- yoxolma sürətini artırıb azaltmaq olar.

2.Dilin seçilməsi

4. Пуск - Настройка -Панель управления-Язык и региональные стандарты əmrlərini ardıcıl seçdikdə ekrana açılmış dialoq pəncərəsi Региональные параметры, Языки,Дополнительно bölmələrindən ibarətdir.Klaviatura dəyişdiricisi (En/Ru) indikasiya paneli haqda informasiya əldə etmək və tələb olunarsa klaviatura dəyişdiricisinə mənimsədilən Qızğın düyməni dəyişdirmək olar. Bu məqsədlə sol Alt+Shift, Ctrl+Shift və heç biri (Отсутствует) variantlarından birini seçmək lazımdır. Əlavə etmək (добавить) düyməsi yeni əlifbanı klaviatura dəyişdiricisinə mənimsətməyə imkan verir. Bu zaman açılmış pəncərədəki siyahıdan əlifbanı seçib OK düyməsini sıxırlar.

3.Siçanın parametrlərinin tənzimlənməsi

5. Siçanın parametrlərini tənzimləmək üçün Пуск - Настройка -Панель управления -Мышь əmrlərini ardıcıl seçdikdə ekrana açılmış dialoq pəncərəsi Параметры указателья, Колесико, Оборудование, Кнопки мыши, Указатели bölmələrindən ibarətdir.

Кнопки мыщи – bölməsində siçanın sol və sağ düymələrinin konfiqurasiyasını dəyişmək ,adi (обычный) və solaxay (для левши) adamların işləməsi üçün uyğunlaşdırmaq və düymənin- 2 dəfə sıxılma sürətini artırıb azaltmaq olar.

Указатели – bölməsində kursorun təsvirini dəyişmək olar. Bunun üçün siyahıdan zövqümüzə uyğun təsviri seçib OK düyməsini sıxmaq lazımdır. Əvvəlkinin bərpası (Восстановить исходню) düyməsi kursorun əvvəlki təsvirini bərpa edir.

Параметры указателья - bölməsində kursorun hərəkətinin izini və yerdəyişmə sürətini tənzimləmək olar.

6.Yeni printer qoşmaq tələb olunarsa Пуск (Start) → Настройка → Панель управления → Sistemi təşkil edən qovluqlar pəncərədə işıqlanır. Drayverin (printerin) yüklənməsi

1.Пуск (Start) → Настройка → Панель управления → Принтеры и факсы → Установить принтер → «Мастер установки принтера» → Далее…→ …Drayver seçilir ... → Готова.

2.Пуск (Start) → Настройка → Принтеры и факсы → Установить принтер.

7.Система nişanının dialoq pəncərəsi kompüterin aparat təminatı, ƏS – nin versiyası haqda məlumat, qurğuların drayverləri, sistem ehtiyatlarının və virtual yaddaşın ölçüsünü dəyişməyə imkan verir.

8.Proqramların yüklənməsi və silinməsi (Установка и удаление програм) nişanın dialoq pəncərəsi aşağıdakı bölmələrdən ibarətdir:

Установка и удаление- bölməsində Windows əlavələrinin adı əks olunur. Onlardan hər hansı birini ləğv etmək lazım gələrsə, siyahıdan onun adının seçib Əlavə etmək/Ləğv etmək (Добавить, Удалить) düyməsini sıxmaq kifayətdir. Yeni proqram yükləmək üçün isə Yüklənmə (Установить) düyməsini sıxıb açılmış pəncərədə kompakt diski və ya işçi diski göstərmək lazımdır. Sonrakı proseslər açılmış növbəti pəncərələrdəki təlimata uyğun həyata keçirilməlidir.

4. Ekranın sazlanması

9.Kursoru Monitor (Экран) nişanının üzərinə qoyub siçanın sol düyməsini iki dəfə sıxdıqda açılmış dialoq pəncərəsi aşağıdakı funksiyaları tənzimləyən bölmələrdən ibarətdir.

Fon (Фон) – Bu bölmədə işçi oblastın fon naxışı (Фоновый узор) və ya şəkil (Рисунок) çərçivələrindəki siyahıdan zövqümüzə uyğun naxışı və şəkli seçib onunla işçi oblastı tamamilə örtmək (əgər yaymaq (Размножить) variantı seçilibsə) və ya onun işçi oblastın mərkəzində yerləşdirmək olar (əgər Mərkəzdə(В сентре) variantı seçilibsə). Baxış (Обзор) düyməsi digər şəkillərdən istifadə etməyə imkan verir. Bunun üçün açılmış pəncərədə lazımi rastr faylını (bmp tipli) seçib Ok düyməsini sıxmaq lazımdır. Dəyişmək (Изменить) düyməsi siyahıdan seçilmiş naxışı redaktə etməyə imkan verir.

Ekran qoruyucusu (Затавка) - Bu bölmədə açılb- bağlanan siyahıda ekran qoruyucusunun adını işləməsi üçün Vaxt intervalını (Интервал), monitorun enerjiyə qənaət funksiyalarını, gözləmə rejimini (Ведущий режим через) və Qapanma (Отключение через) rejimi üçün vaxt müəyyən etməyə, seçilmiş ekran qoruyucusu üçün parol müəyyən etməyə imkan verir. Baxış (Просмотр) düyməsi seçilmiş ekran qoruyu

cusuna tanışlıq məqsədilə baxışı təmin edir. Parametrlər (Параметры) düyməsini sıxmaqla ekran qoruyucusu kimi istifadə olunan şəkli və ya mətnin hərəkət sürətini, rəngini sazlamaq olar.

Tərtibat (Оформиление) bölməsində bütün Windows pəncərələrinin tərtibatını (rəngini, menyunun şriftini və s.) dəyişmək olar.

Sazlama (Настройка) bölməsində sürüşdürücünü hərəkət etdirməklə ekranın rəng çalarını və işçi stolun ölçüsünü sazlamaq mümkündür.

Effekt (Еффекты)bölməsində işçi stolun üzərindəki standart nişanla

rın formasını və şəklini dəyiçmək olar. Bunun üçün standart nişanlardan

tələb olunanı seçib İkonanın dəyişdirmək (Сменить) əmrini yerinə yetirmək lazımdır.

Web bölməsində işçi stolu Web- səhifə kimi sazlamağa imkan verir.

5.Şriftin yüklənməsi

Komputerdə yeklənmiş şriftlərə baxmaq üçün kursoru şriftlər

(Шрифты) nişanın üzərinə qoyub siçanın sol düyməsini 2 dəfə sıxmaq gərəkdir. Açılmış pəncərədə şrifti seçib kursoru seçilmiş şriftin üzərinə gətirərək siçanın sol düyməsini 2 dəfə sıxmaqla şriftin formasına baxmaq olar. Yeni şrifti yükləmək üçün Fayl menyusuna girib Yeni şrift yükləmək əmrini(Установить новый шрифт ) yerinə yetirmək kifayətdir. Açılmış növbəti pəncərədə şriftin yerləşdiyi diski və ya qovluğu göstərib OK düyməsini sıxmaq lazımdır.

Dərsin möhkəmləndirilməsi üçün suallar:

1.Kompüterin işini sazlamaq üçün baş menyunun hansı bölməsindən istifadə edirlər?

2.Sazlama bölməsinin idarəetmə paneli hansı funksiyanı yerinə yetirir?

3.Tarix və vaxt bölməsi hansı funksiyanı yerinə yetirir?

4.Saat qurşağı bölməsi hansı funksiyanı yerinə yetirir?

5.Kor istifadəçilərin kompüterdə işləməsini asanlaşdırmaq üçün hansı nişandan istifadə edirlər?

6.Klaviatura dialoq pəncərəsi neçə bölmədən ibarətdir?

7.Surət bölməsi hansı funksiyanı yerinə yetirir?

8.Свойства:Мышь pəncərəsi ekrana necə açılır?

9. Свойства:Мышь pəncərəsi neçə bölmədən ibarətdir?

10.Указатель bölməsi hansı funksiyanı yerinə yetirir?

11.Kursorun hərəkətinin izini və yerdəyişmə surətini tənzimləmək üçün hansı bölmədən istifadə olunur?

12.Sistem nişanının dialoq pəncərəsi hansı funksiyanı yerinə yetirir?

13.Proqramların yüklənməsi və silinməsi dialoq pəncərəsi neçə bölmədən ibarətdir?

14.İşçi stolun fonunu dəyişmək üçün Свойства:Экран pəncərəsinin hansı bölməsindən istifadə edirlər?

15.Windows pəncərələrinin tərtibatını dəyişmək üçün Свойства:Экран pəncərəsinin hansı bölməsindən istifadə edirlər?

Ədəbiyyat:

1.M.S.Xəlilov “İnformatika” Dərslik.Bakı-2009

Səhifə 109- Səhifə 118

2.Əli Abbasov, Mətləb Əlizadə,Etibar Seyidzadə,Mahilə Salmanova “İnformatika və kompüterləşmənin əsasları”

Dərslik.Bakı-2005

Səhifə 231- Səhifə 246

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə