Marağali məHƏMMƏDHƏSƏn xan etimadüSSƏLTƏNƏ xeyrati-hesanbaki – 2009 azərbayjan miLLİ elmlər akademiyasi




Yüklə 1.59 Mb.
səhifə8/8
tarix27.02.2016
ölçüsü1.59 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8

ZİBEYDƏ XANIM
Xaqan Fətəli şahın qızlarından olub, onun Mahafərin xanım adlı zövjəsindəndir. Aqil ariflərdən və kəramətli şair­lərdən hesab olunmuşdur. İzədüddövlə Sultan Əh­məd Mirzə onun tərjümeyi-halı ilə əlaqədar belə yazır:

«Zibeydə xanım öz əsrinin Zibeydəsi idi. O, mərhum Hajı Mirzə Əlinağı Həmədaninin müridlərindən olub, arif qadınlar jərgəsində seçilirdi. 60 yaşına qədər iyirmi dəfə Ətəbata, on dəfə Məşhədə getmişdir və heç bir zahiri ziynətdən istifadə etməmiş, müqəddəs Ətəbatda, İraq və İran ziyarətgahlarında olarkən, xəstə zəvvarlara, kasıb­lara göstərdiyi yardımı səxavətli olan bu xanımı məş­hur­laşdırmışdı. Hər il öz əmlakından əldə etdiyi mənfəətin müəyyən qədərini ehtiyajı olanlara bağışlayırdı. Onun xeyi­r­xahlığı barədə çox danışırlar və mən də müşahidə et­diyimi söyləmək istərdim. Bir dəfə Məşhədi-Müqəddəs ziyarəti zamanı bu xanımla yol-yoldaş idim. Hava çox isti idi. Yolda xəstə zəvvarlardan iki nəfərin buza ehtiyajı oldu. Mənim abdarımın yanında bir qədər buz vardı. Şah­zadə xanım xəbər göndərərək xəstələr üçün buz istədi. Bir qədər göndərdim. İkinji dəfə adam göndərib, yenə buz­dan istədikdə, dedim ki, hava istidir, buz özümüzə la­zımdır. Javab gəldi ki, buz xəstə yol yoldaşlarımıza va­jibdir, müzayiqə etməyin, sabah sizə xeyli buz çatajaq. Mən buzu verdim, lakin heç güman etmirdim ki, bu tez­liklə buz əldə olanajaq. Sübh tezdən Nəyyirüddövlə Pər­viz Mirzə /Səbzəvar hakimi/ bizim yanımıza gəlib, özü ilə xeyli buz gətirdi. Mə onun xeyirxah bir insan olduğunu yə­qin etdim, şahzadənin bu işinə heyrət etdim.

Bildim ki, bu qadın xeyirxah əməl sahibi olan insandır. Bir dəfə də Məşhəddə ziyarət etmək üçün onun hüzuruna getdim. Orada tənbəkinin keyfiyyətsiz, pis olduğunu gör­dük­də, bir kisə yaxşı tənbəki göndərdim. Üç gündən son­ra mərhum Asəfüddövlə vasitəsilə mənə üç kisə tənbəki göndərmişdi. Xülasə o, xeyixah əməlləri ilə tanınmış şah­zadə xanım idi. Oğlu Hüseyn xan Hüsamülmülk, İran döv­lətinin böyük əmirlərindən biridir və Kirmanşahın hakimi-Əmir-tuman /diviziya komandiri – H.T./ mənsəbindədir ki, Zibeydə xanımın həyat yoldaşı olan Rüstəm xan Qara­göz­lünün oğlu Əlixan Nüsrətülmülkdəndir. Onun xeyriy­yəçilik fəaliyəti Tajabad kəndində zəvvarlar üçün tikdir­di­yi karvansara binası, xəstələrə həkim göndərmək kimi iş­lə­rdə, Rəvan /İrəvan – H.T./ yaxınlığından axan böyük ça­yın üstündə bir körpü tikdirməsi, həmədanda Yəhya İmam­­zadəsini tikdirməsi, məşhur Baba Tahirin dəfn olun­duğu yerin işıqlandırılması və başqa işlərdə özünü gös­tərir. Zibeydə xanım hər il öz mülkü olan Laləçin kən­din­dən 2 danq /1 danq əmlakın altıda birinə bərabərdir – H.T./ vəqf edir, bundan hasil olan məbləği Kərbəlayi-Mü­əl­­lada təziyəyə sərf edirdi. Zibeydə xanım «Jahan» təxəl­lüsü ilə şeir yazırdı. Aşağıdakı şeirlər onun təbindəndir:
Qoftənd xoş dərquşi-del çun aşeqi, divane şou,

Gər vəsli-u xahi ze xod bigane şou, bigane şou.


Dər eşqe u gər sadeqi bayəd besuzi xiştən,

Dər şoleyi-eşqəş, dela pərvane şou, pərvane şou.

Əndəre del hər arefi zin mey bovəd meyxaneha,

Xahi, dela, aref şəvi, meyxane şou, meyxane şou.


Tərjüməsi:
Deyirlər, xoşdur aşiqsənsə, ürəyə qulaq asıb divanə ol,

Əgər onun vəslini istərsən, özündən biganə ol, biganə ol !


Onun eşqində sadiqsənsə, gərəkdir yanasan,

Ey ürək, eşqinin şöləsində pərvanə ol, pərvanə ol!


Hər bir arifin bu meydən qəlbi meyxanələrdir,

Ey ürək, arif olmaq istərsənsə, meyxanə ol, meyxanə ol !


Və yaxud:
Dər şəbi-hijran qodazəm həm, ço şəm,

Ruze vəslət sərəfrazəm həm, ço şəm.

Dər rəhət istadeəm əz ruyi-şövq,

Ta beyayi jan bebəzəm həm, ço şəm,

Əz qəmət ba atəşi-hijran həmi,

Ke besuzəm, ke besazəm həm, ço şəm.


Tərjüməsi:
Hijran gejəsi şam kimi yanıram,

Vüsal günü şam kimi şölələnirəm.

Yolunun üstündə şövqlə dayanmışam,

Ta ki, gələsən şam kimi əriyib yox olum.

Sənin qəmindən hijran odu ilə,

Şam kimi yanıb, şam kimi əriyirəm.

Və yaxud:
Xahəm əz saqi məhvəş ta nümayəd lütfi-amm,

Hər zaman rizəd bekam xoşki-mən jami digər.

Gər çe nətəvan ləngeləngan pa nəhəm dər kuyi-dust,

Lütfi-u gər şamil ayəd mey nəhəm kami digər.


Tərjüməsi:
Aya bənzər saqidən istərəm ki, insanlara lütf etsin,

Hər zaman mənim qurumuş boğazıma da mey töksün.

Dostun kuyinə axsaya-axsaya ayaq qoya bilməsəm də,

Onun lütfünə görə heç olmasa bir addım

getməyə çalışa­ram.
Və yaxud:
Dorr deh bemən, ey saqi, zan mey do-se peymane,

Kəz suze dərun quyəm şeri do-se məstane.

Xahəm ke dər in məsti xod niz rəvəm əz yad,

Qeyr əz to nəmanəd kəs, nə xiş və nə bigane.

Əz eşqi-ruxi-janan koşte əst jahane heyran,

Məstanə soxən quyəd in aşiqi-divane.


Tərjüməsi:
Ey saqi, o meydən iki-üç qədəh dürr ver mənə,

Ki, yana-yana iki-üç məstanə şeir deyəm.

İstərəm ki, bu məstlikdə özümü də unudam,

Nə özümü, nə özgəni, təkjə səni xatırlayam.

Heyran jahan jananın eşqi üzündən ölmüşdür,

Məstanə söz deyir bu divanə aşiq.


Müəllif deyir:
Zibeydə xanım bu kitabın yazıldığı vaxt, bu axır vaxt­larda /hijri 1305/1887/88/ vəfat etmişdir. Onun yaxşı adı və xeyirxah əməlləri isə yaşayır. Allah ona rəhmət eləsin !
ZİBEYDƏ İSTAMBULİ
«Tarixe Muradi»də yazıldığı kimi bu qadın Əsəd əfən­di ibn İsmayıl əfəndi Şeyxülislamın qızı və İstambulun məş­hur xanımlarındandır. Fiqh elmində, lüğət və ədəbiy­yatda bajarıqlı idi. Farsja və türkjə gözəl şeirlər söylə­yirdi və hijri XII əsrdə yaşamış sultan və vəzirləri mədh edirdi. Çox vaxt mütaliə ilə məşğul olurdu. Öz şeirlər di­vanını tərtib etmişdir. Atası Əsəd əfəndi və qardaşı Şey­xül­islam Şərif əfəndi de şeir yazdıqları üçün onların da divanlarını öz «Divan»ı ilə birlikdə tərtib edərək, bir jilddə birləşdirmişdi. Ata, oğul və qızın kitabı kalliqrafik xətlə ya­zılmışdır. Əvvəljə Əsəd əfəndinin sözləri, sonra Şərif əfən­­dinin beytləri, axırda isə Zibeydənin «Divan»ı veril­mişdir. Müşarüleyhəni dövrünün qabaqjıl adamlarından olan Dərviş əfəndiyə ərə vermişdilər. Oğlu «Fitnət» təxəl­lüslü olub, o da məşhur şairlərdən sayılır. Bu qadın hijri 1194-jü ilin zülqədə ayında vəfat etmişdir və Eyyub qəbi­ristanında /1780, oktyabr/ dəfn olunmuşdur.

Zibeydə İstambuli haqqında «Tarixe Muradi» əsərinin yazdığı bu qədərdir. Amma ədibi-fazil Məhəmməd Zehni əfəndinin, «Məşahirün nisa» kitabının müəllifinin əqidə­sinə görə «Fitnət» həmin Zibeydənin özüdür, Zibeydənin oğlu deyil. Tərtib olunmuş «Divan»lar isə mübahisəlidir.


ZİBÜNNİSƏ BƏYİM
Zibünnisə Bəyim Hindistan padşahı Teymurilərdən olan Aləmgirin qızıdır. Anası Şahnəvaz xan Səfəvinin qızı olmuşdur. Hijri 1048-ji /1638/39/ ildə anadan olmuşdur. Ərəb və fars elmlərini mükəmməl öyrənmiş, Allahın kəla­mı olan Qurani-məjidi gözəl nəstəliq, şikəstə və nəsx xət­ləri ilə bir neçə nüsxə yazaraq hifz eləmişdir. O, gözəl xət­tə sahib idi. Elm və fəzilət əhli ona ehtiram bəsləyirdi, onun adına bir çox risalə və kitablar yazılmışdır. Mü­şarileyhə hijri 1113-jü /1701/02/ ildə rəhmətə getmişdir. Deyirlər ömrünün axırınadək tək yaşamışdır, ərə get­mə­miş­dir. Bir divan bitirmişdir. Bu bir neçə şeir həmin divan­dandır, onun təbindədir:
Xiz-o gereşme riz kon,

Nərgisi-nimməstra.

Əz təha jam jore dəh,

Saqiyi-meypərəstra.

Bəhre şəhadət jahan,

Yek niqahi-to bəs bud.

Qormi-qəzəb çe mikoni,

Qəmzeyi-tizdəstra.

Tab mədəh be torreat,

Bər del movkere məzən.

Bidəti-tazeyi-məne,

Qaedeyi-şekəstra.


Tərjüməsi:
Gəl ki, məstanə gözlərinlə,

Zərif baxışlarını səp.

Meypərəst saqiyə də,

Jamın dibində bir qurtum ver.

Sənin birjə baxışın,

Bütün jahana dəyər.

Sənin qəmzən qarşısında,

Qəzəb qədəri heç nədir.

Qıvrım tellərə toxunaraq,

Ürəyi injitmə…


Və yaxud:
Əlaje təşnegiyəm key şəvəd ze atəşi-eşq,

Bovəd bərabər yek qətre rudi-Nili-məra.

Kojast jezbeyi-eşqi ke əz diyari-xerəd,

Konəd birun, bin, ey Mahizər, meyli-məra.


Tərjüməsi:
Nə vaxt eşq atəşindən,

Yanğıma əlaj olajaq?

Mənə Nil çayının bir qətrəsinə bərabər olar.

Hardadır o eşq jazibəsi ki,

Ey Mahizər, ağıl diyarından

Məni çıxarsın.


ZİVƏR
Zivər şirin ləhjəli şairə olmuşdur. Əsli Şamlu tayfasın­dan olub, Əli Şükür vilayətinə köçərək orada məskən sal­mış­dır. Qəzəl və heja vəznində lirik şeirlər yazırdı. Şeir xə­zi­nəsi zəngin olmuşdur. Amma onun vətən əhli təmiz ol­madığından bunlar arada itmişdir. Bu iki-üç şeir onun­dur:
Dur bad əz tən səri ke arayəşdari nəşod,

Kur be çeşmi ke ləzzəti-bin didari nə şod.

Heyf əz əmmameyi-zahid ke ba səd piç o tab,

Reşteyi-təzvir kəşt o tari-zünnari nəşod.

Dər diyari-dusti biqədriyi-Zivər, bebin,

Pir şod Zibünnisa u ra xiridari nəşod.


Tərjüməsi:
O baş bədəndən ayrı olsun ki, onu bəzəmək

mümkün deyil,

O göz kor olsun ki, görmək qabiliyyəti yoxdur,

Heyf zahidin əmmaməsinə ki, yüz dəfə dolanır,

Bu isə onun yalançı olmasına dəlalət edir.

Dostluq diyarında, Zivər, ədalətsizliyə bax,

Zibünnisə qojaldı, onu alan olmadı.
ZÖHRƏBƏYİ AĞA
Səmərqənd valisi, Mirzə Sultanəli Gürganinin anası­dır. Bu qadın Məhəmməd xan Şeybaniyə aşiq olubmuş. Ona görə də bəhanə etdi ki, güya oğlu Sultanəli ağıldan zəif ol­duğundan Səmərqəndi döyüşsüz-filansız Məhəm­məd xan Şeybaniyə təslim etmişdir. Amma Şeybani xanın bu qadında gözü olmadığı üçün əlinə bəhanə düşdü və hüjum edərək Mirzə Sultanəlini öldürdü. Sonra Səmər­qən­din nüfuzlu adamlarını, o jümlədən Xajə Qütbəddin Yəhya və başqalarını əsir edib öldürdü. Arzusuna çatma­yan Zöhrəbəyi Ağa yenidən Səmərqəndə sahib oldu.


ŞƏXS ADLARI GÖSTƏRİJİSİ
Abbas Mirzə Naibüssəltənə – 21, 40

Afaqi – 11

Ağabajı – 11, 12

Ağabəyim – 14

Ağa Bikə – 14

Ağa Kuçek – 15

Ağbaş – 15

Ağbəyim – 15

Ağ Quri Bəyim – 11

Ağsoltan Xanbikə – 16

Aişə bint Məhəmməd – 16

Aişə Hübbi – 16

Aişə Səmərqəndi – 18

Ani Fatimə xanım – 19

Aramjan Bəyim – 20

Arslan Xatun – 20

Asiyə xanım – 20, 21

Azdeh Xatun – 21

Bağdad Xatun – 21

Bədrnisə xanım – 22

Bəhruzə xanım – 22

Bəyim Dəhləvi – 23

Bəyim Rəşheyi-Kaşani – 23

Bəyimjan xanım – 24

Bəzmi-Aləm – 25

Bibi – 25

Binti Xudaverdi – 26

Jahan – 26

Jahan xanım – 26

Jahan Xatun – 27

Jahanara Bəyim – 27

Jahani – 28

Janan Bəyim – 28

Janfəda Qadın – 29

Jəmilə – 29

Dilrəs Banu Bəyim – 30

Dilşad – 30

Dilşad Ağa – 30

Dilşad Xatun – 31, 32

Dövlət Banu Bəyim – 33

Dövlət Xatun – 33

Dürri-Şahvar xanım – 33

Ədhəm Jasi – 33

Əfaf – 34

Əkə Bikə (Əmir Teymurun qızı) – 34

Əkə Bikə (Uluq bəy Gürganinin qadını) – 35

Ələmşah Bəyim – 35

Ərjümənd Banu Bəyim – 35

Əsma İbrət – 36

Fatimə Ani – 36

Fatimə binti-İbrahim – 36

Fatimə əl-Fəqihə – 37

Fatimə xanım – 38

Fatimə Şəbsəfa Qadın – 39

Fəxri – 39

Fəxrijahan xanım – 40

Fəxrüddövlə – 40, 41

Fəxrülmüluk – 41

Fəridə şairə – 41

Fitnət – 42

Fitnəm xanım – 43

Gövhər bəyim Azərbayjani – 44

Gövhər xan Sultan – 45

Gövhər xanım – 45

Hajı Gövhər xanım – 46

Hajı Qadın – 47

Həbibə xanım – 48

Həlimə Binti-Məhəmmədsadiq – 48

Həliməbəyi Ağa – 49

Həmidəbanu Bəyim – 49

Həyat xanım – 50, 51

Həyatünnisə Bəyim – 51

Hübbi Qadın – 51

Xanzadə – 52

Xatun – 52

Xazənüddövlə və ya Gülbədən bajı – 53

Xədijeyi-bintül-məlik – 54

Xədijeyi-Səljuqiyyə – 54

Xədijə xanım – 53, 54

İffət – 55, 56

İffət, ya İffəti – 56

İffətüssəltənə – 56

İslam Ağa – 57

İsmət – 57, 58

İsmət bəyim – 58

İsmət, ya İsməti – 58

İsməti – 59

Qadınjıq Ana – 59

Qaziyə Xatun – 59, 60

Qəmər – 60

Qonjişk – 60

Qürrətüleyn – 61

Lalə Xatun – 61, 62

Leyli – 63

Leyli xanım – 64

Mahçiçək Bəyim – 65

Mahəm Ana – 64

Mahimülk Xatun – 65,66

Mahpeykər Sultan – 66-67

Mahtaban xanım – 67-69

Mehri Xatun – 69, 70

Mehrmah Sultan – 70, 71

Məal Xatun – 71, 72

Məhsəti – 72-75

Məxfi – 75-77

Mələk – 77

Məliki-Ustə – 77-79

Mərd Xatun – 79

Məsturə – 80

Misirli xanım – 80, 81

Nəfisə Sultan – 81, 82

Nəsiba – 82

Nihali – 82-83

Nilüfər xanım – 83-85

Nurbanu – 85

Nurjahan Bəyim – 85-87

Padşah Xatun – 87, 88

Pərixan xanım – 88

Pərtov Piyalə – 89

Rabiyeyi-Jilaniyyə – 89, 90

Rəvidə xanım – 90

Sahibə – 90-91

Seti Xatun – 91

Setitə Xatun – 91, 92

Seyyidə – 92-93

Səfiyyə – 93, 94

Səfiyyə Xatun – 94, 95

Səfiyyəyi-Zahidə – 95

Səfvət – 95, 96

Sərvijahan xanım – 96

Sidqi Ümmətullah Qadın – 96

Sirri xanım – 97-99

Sittul-üləma – 99, 100

Sultan – 100, 101

Sultanbəxt – 101

Sultan Rəziyyə – 101, 102

Sultan şah – 104, 105

Şahbaz – 102, 103

Şahjahan – 103, 104

Şah Sultan – 104, 105

Şəjərəddürr – 105-112

Şəhrəbanu xanım – 113

Şəkərparə – 114

Şərahə – 112

Şərəf xanım – 112, 113

Şərifə xanım (Buşnaq) – 113

Şişəd – 115

Şükuhüssəltənə – 115

Tajlı xanım – 115

Tavus xanım – 116-120

Teyyibə – 121, 122

Tərxan Xədijə Sultan – 122

Tuti qadın – 122, 123

Türkan Xatun – 123

Türkan Mələki – 123

Ümmətullah – 123, 124

Ümmi Sultan – 125, 126

Vəfa – 126

Yasəminə əs-Siravəndiyyə – 126, 127

Zeyfə Xatun – 127

Zeynəb bint əl-Məlik – 128

Zeynəb Xatun – 128, 129

Zəfər xanım – 129

Zibeydə Ağayi Jəlair – 129

Zibeydə xanım – 129-133

Zibeydə İstambuli – 133

Zibünnisə Bəyim – 133, 135

Zivər – 135, 136

Zöhrəbəyi Ağa – 136
JOĞRAFİ ADLAR GÖSTƏRİJİSİ
Amasiya – 128

Anadolu – 67, 83

Avropa – 68

Azərbayjan – 106

Bağdad – 31, 99, 101

Beynültaqeyn – 82

Bəhriyyə – 109

Bəlx – 32

Bəstam – 113

Bxopal – 103

Buxara – 65

Bursa – 71, 85, 124

Bürji-Əhmər – 111, 112

Bürujerd – 77

Jəbəl (qala) – 108, 125

Çaldıran – 22, 115

Çin – 78

Davud paşa (məhəllə) – 105

Darülxülafə – 67

Darüssəltənə – 111, 116

Dehli – 27, 28, 34, 101, 102

Dəməşq – 32, 60, 79, 106, 107

Dəmiyat – 106, 109

Diyarbəkir – 70, 97, 99

Eyyub – 105

Ədirnə qapısı – 71, 96

Əkbərabad – 35

Ərdəbil – 49

Əskidar – 67, 71, 85, 94

Ətəbat – 20, 99, 129

Fars – 121

Fransa – 106, 107

Herat – 14, 25

Hələb – 37, 38, 127

Həmədan – 29, 93, 112, 126, 130

Hindistan – 27, 33, 35, 65, 75,

101, 103, 134

Hüma – 59

Xani-Validə – 114

Xorasan – 20, 55,65,123

Xürrəmabad – 33, 87

İbrim – 114

İraq – 93, 99, 129

İraqi-Əjəm – 14

İran – 16, 30, 68, 102, 129

İrəvan – 130

İsfahan – 116

İskəndəriyyə – 26

İslambəkirşah – 103

İsmailiyyə – 38

İspaniya – 129

İstanbul – 16, 19, 25, 29, 36, 41,

43, 67, 69, 82, 89, 94,

95, 96, 99, 105, 122,

123, 133

İstifun (dağ) – 78

Kabil – 65

Kaşan – 37

Kazimeyn – 22

Kərbəlayi-Müəlla – 69,131

Kərduçin – 87

Kirman – 61, 87, 89 ,90, 113,

115

Kürdüstan – 92



Qahirə – 109

Qarabağ – 11, 12

Qara dəniz – 67

Qəltə – 124

Qəndəhar – 65

Qəstimun – 128

Qəznə – 65

Qəzvin – 88

Qobur üs-Salehin – 38

Qum – 11, 14, 90

Qüdsiyyə – 34

Laləçin – 130

Mədineyi-Münəvvərə – 94

Məkkeyi-Mükərrəmə – 29

Mənsurə – 107, 108, 109

Mərv – 65

Məşhəd – 129, 130

Mosul – 123

Misir – 26, 52, 80, 81, 105,

106, 107-111, 125, 128

Nəjəfi-Əşrəf – 31, 69

Osmanlı dövləti – 59,113

Rey – 92

Rəvan – 130

Rövzə (qala) – 108

Rum – 16


Saqqız adası – 114

Salihiyyə – 107

Səmərqənd – 18, 56, 58,136

Siravənd – 126

Sudan – 81

Şam – 60, 82, 91, 99, 105,

107, 110, 135

Şamaxı – 121

Şiraz – 34

Tajabad – 130

Taj-Mahal – 36

Tehran – 26, 116, 118

Təbriz – 26

Trabzon – 43

Vəqvaq (ada) – 78

Yengi Jame – 124

Yengi Şəhr – 19

Yəmən – 105



QEYDLƏR


  1. Ətəbat – İraqda yerləşən beş müqəddəs şəhərə deyilir. Bunlar Ətəbə, Samirə, Kərbəla, Nəjəf, Kazimeyin­dir.

  2. Nəxli-ərğə. An, xurma ağajı, qırmızı gül adı.

  3. Əkrə /Aqra/ - XVI –XVII əsrlərdə moğollar impe­riya­sının paytaxtı olmuşdur.

  4. Qəhqəhə qalası – İran Azərbayjanının Qaradağ ma­ha­lında /Ərdəbildən təqribən 150 km. Şimali-Qərbdə/ orta əsr müdafiə istehkamıdır.

  5. Bu barədə dürüst məlumat üçün bax: S.M. Onul­lahi. Tajlı Xanım – Azərbayjan SSR EA Xəbərləri. Ədə­biy­yat, Dil, İnjəsənət, 1981 № 1, s. 44-51.

  6. Dürri-şahvar-iri mirvari deməkdir.

  7. Teymurtaşlar – İranda /əsasən Gürgan əyalətində/ ya­şayan türkdilli tayfa, qajarların bir qoludur.

  8. Sultan Üveys /? – 1374/ Jəlairi hökmdari olmuş­dur.

  9. Hijri qəməri 757-ji il rəjəb, m. 1356-jı il iyun ayı­na bərabərdir.

  10. Jəlairilər-jəlairi hökmdarları sülaləsi /1341-1431/ jəlairi tayfasından idilər. Banisi Şeyx Həsən Jəlairidir.

  11. Kətm – sirr saxlama.

  12. Darusar – əjzaçı

  13. Siyər – həyat tərzi, hərəkət tərzi.

  14. Məmlu – dolu.

  15. Səmm – zəhər.

  16. Səla – dəvət, çağırış.

  17. Şeir h. 1300-jü /1882/ ildə İstanbulda çapdan çıx­mış «İslam xanımları» kitabında dərj olunmuşdur.

  18. Deyləm İranda yaşayan türk tayfasının adıdır. Əha­lisi ölkənin şərqində məskundur. İran şahlarından biri is­lamdan əvvəl mövjud olan bu tayfanı Deyləm dağla­rın­da yerləşdirmişdir. Qədim Yunan və Roma yazıçılarının Dey­ləm tayfası haqqında məlumatları olmuşdur.

  19. Məlik Saleh Nəjməddin Eyyub Misirdə hakimiy­yətdə olmuş Eyyubi sultanı Məlik əl-Kamilin böyük oğlu­dur.

  20. Bəhriyyə Uçok özünün türkjə yazdığı «İslam dev­letlerinde kadın hükmüdarlar» əsərində /rus dilinə tərjü­mə­si akademik Ziya Bunyadovundur/ Şəjərəddürrün öldürülməsi tarixini hijri 655-ji il 11 rəbiülaxir /1257, 28 aprel/ kimi göstərmişdir.

  21. Fətin osmanlı şairlərindən olub, 1135-1270-ji /1722-1853/ illərdə yaşayıb-yaratmış şairlərin tərjümeyi-halını əhatə edən «Xatimətül-əşar» adlı təzkirə yazmışdır. Bu təzkirə «Fətin təzkirəsi» kimi məşhurdur. 1855-ji ildə «İstehkam alayları» litoqrafiyasında çap olunmuşdur.

  22. Lubin Bosniyada Herseqovina sanjağına aid olan Mustarın 48 min gəz /1 gəz 94 sm. dir/ jənubi-şərqində yerləşən qəsəbənin adıdır.

  23. İbn Həjər Əbülfəzl Şəhabəddin Əhməd ibn Əli Əsqilani /1371-1449 miladi/ şafei təriqətli mühəddis və fəqih alim, Misir tarixçisidir. İbn Həjər 1423-jü ildə Qazilər Qazisi adını almışdır. O, mühəddislik etmiş, 150-də artıq əsəri vardır.

  24. Şəmsəddin Sami «Qamusül elam» məlumat en­sik­lopediyasında və Rzaəddin ibn Fəxrəddin «Məşhur xatunlar» əsərində Səfvətin hijri 1253-jü /1837/38/ ildə vəfat etdiyini yazırlar.

  25. Xəlvətiyyə – Sufilər və dərvişlərin bir silsiləsinin adıdır. Osmanlı ölkəsində və onun ətrafında geniş yayıl­mış sufi firqələrindən biridir. Şeyx Osman əfəndi və İs­mayıl Həqqi bu firqənin başçılarındandır.

  26. Zöhd – Dinin qadağan etdiyi şeylərdə çəkinmək.

  27. Səlah – yaxşılıq, sülh və asayiş.

  28. Xatun /xatın/ - türkdilli xalqlarda hökmdar arvadına və şahzadə qızlara verilən addır.

  29. Qurab – qarğa.

  30. Rzaəddin ibn Fəxrəddin – Məşhur xatunlar, B., 1993.

  31. Təkəllüf – nəzakət.

  32. Təqərrüb – yaxınlaşma.

  33. İldırım Bayazid /1354, yaxud 1360-1403/ Osmanlılar sülaləsinin türk sultanıdır.

  34. Əfaf – mənəvi təmizlik, əxlaqi saflıq.

  35. Əsfərain – Xorasanda şəhərdir.

  36. Ələmşah bəyimi bəzən Aləmşah kimi yazırlar.

  37. Əyyubilər Yaxın Şərqdə sülalədir. Əsasını 1171-ji ildə Səlahəddin qoymuşdur.

  38. Fitva – fətva, bir məsələ haqqında mütfi, ya qazi tərəfindən şəriətə müvafiq verilən hökm, qərar deməkdir.

  39. Meykədə – meyxanə

  40. Jürə – qurtum.

  41. Zəmm – eybini söyləmə.

  42. Əhibba – dostlar.

  43. Xətt – yeni çıxmağa başlayan saqqal.

  44. Fərr – işıq, nur.

  45. Pirəhənvəş – köynək kimi.

  46. Löbət – oyunjaq.

  47. Çənbər – doğanaq.

  48. Tinət – təbiət.

  49. Navək – ox.

  50. Səqqa – suçu.

  51. Danq – ölçü vahidi, daşınmaz əmlakın 1/6 – idir.

  52. Səfdi Dəməşqi – Seyid Əhməd Dəməşqidir. Ə. Deh­xudanın verdiyi çox qısa məlumat onun dövrünün görkəmli şairi olduğunu göstərir.

  53. Xülq – təbiət, xasiyyət.

  54. Həmid – bəyənilmiş, seçilmiş.

  55. Həjm – ulduz.

  56. Səid – xoşbəxt.

  57. Nəzir – tay, bənzər.

  58. Zəhr – gül, çiçək.

  59. Səd – uğurluluq, bəxtiyarlıq.

  60. Sultan Sənjər ibn Məlik şah Qərbi Asiyada hakimiyyətdə olmuş /1037-1300/ türk hökmdarlarından, Səljuq padşahlarındandır.

  61. Ke – kiçik.

  62. Mələkülmövt – ölüm mələyi, Əzrail.

  63. Mədovv – adlandırılan.


MÜNDƏRİJAT

Məhəmmədhəsən xan Etimadüssəltənənin

həyatı və «Xeyrati-hesan» əsəri 3
«Xeyrati-hesan» (iqtibaslar) 11
Şəxs adları göstərijiçi 137
Joğrafi adlar göstərijisi 142
Qeydlər 146


1 Жямшидов Ш. Китаби-Дядя Горгуд. Б., «Елм», 1977, 176 с.

2 Мящяммяд Зещни яфянди. Мяшащирцн-ниса. Жилд 1. Истанбул, «Дарцлтя­ба­йи-Амиря, 1295 щ.г. (1878), 27 с. тцрк дилиндя.

3 Рзаяддин ибн Фяхряддин. Мяшщур хатунлар. Оренбург, 1904, 448 с. татар дилиндя.

4 Етимадцссялтяня М. Хейрати-щесан. Ж. 1-3, Тещран, 1886-1888, фарс ди­линдя.

5 Бахрие Учок. Женщины-правительнищы в мусульманских госу­дарствах. Тцрк дилиндян тяржцмя едяни акад. З.М. Бунйадовдур. М., «Наука», 1982, 176 с.

66. Мещди Бамдад. Тарихи-рижали-Иран. Жилд 3. Тещран, Чапханейи-Бан­эи-Базярганийи-Иран, 1966, с.330.

7. Жуковский В.А. Мухаммад Хасан Хан Этимадос-салтане. – Записки Восточного отделения Императорского русского общества. Вып 1-4 Спб, 1896 с. 186-191; Крачковский И.Ю. Избранные сочинения, т. 4. М-л, 1957, с. 539; Ян Рипка. История персидской и таджикской литературы. М, 1970, с. 317; Хан Мялик Сасан. Сийасятэярани-доурейи-Гажар. ж. 2. Тещран, 1346/1967, с, 169-184; Йящйа Арийянпур. Яз Сяба та Нима, ж. 1 Тещран, 1356/1978, с. 264-271; Ящмяд Эцлчин Мяани. Тарихи-тязкирещайи-фарси. ж. 1. Тещран, 1348/1969, с. 610-616; Ч.Стори. Персидская литература, т. 1, М., 1972, с. 491.

8 Ящмяд Эцлчин Мяани. Тарихи-фязкирящайи-фарси, 2 жилддя, ж. 1. Тещран, 1348/1969, с. 610.

9 Мящяммядщясян хан «Хейрати-щесан» жилд 1, с. 2-3.

10 Онуллащи С.М. Тажлы ханым. – Азярбайжан ССР ЕА хябярляри, Ядя­биййат, дил вя инжясянят серийасы, 1981, №1, с. 44-51.

11 Ящмяд Эцлчин Мяани, Эюстярилян ясяри, Жилд 1, с. 610

1212. Ящмяд Эцлчин Мяани. Жилд 1, с. 611

13.Мящяммядщясян хан Етимадцссялтяня. Рузнамейи-хатерати-Етима­дцс­сялтяня. Тещран: Мцяссисейи-интишарати-Ямири-Кябир, 1377/1988,с.767.



13


* Аьабажы кими танынмыш Аьабяйим (1782-1832). Гарабаь ща­кими Ибращимхялил ханын бюйцк гызы олуб, Фятяли шащын он икинжи зюв­жяси иди вя яввялжя онун сиья иля, сонра ися шащын дюрд кя­бинли гадынларындан бири, Мящяммяд хан Гажаргованлынын гызы, Аьа Мящяммяд шащын халасы, Сцлейман хан Етизаддцдювлянин бажысы, Ибращимхан Зящирцддювлянин вя Мящяммядгулу Мцл­ка­ранын анасы Асийя ханым Мазандаранда вяфат етдикдян сонра Фятяли шащын гануни зювжяси олмушдур. О, Гумда йашамыш вя 1832-жи илдя вяфат етдикдя орада дяфн олунмушдур.

1   2   3   4   5   6   7   8


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə