Mahatma Qandi Bütün insanlar qardaşdır Bakı 2011




Yüklə 0.93 Mb.
səhifə4/11
tarix24.02.2016
ölçüsü0.93 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

həqİqət və məzhəb
Məzhəbdən danışdığımda məqsədim rəsmi və ya yayğın məzhəb olmamışdır. Bütün məzhəblərin əsasını və ruhunu təşkil edən məzhəbi nəzərdə tuturam. Bizi yaradanımızla üz-üzə gətirən məzhəb.

Düşüncəmi açıqca demək istəyirəm. Başqa məzhəblərlə müqayisədə daha çox diqqətimi çəkmiş Hind məzhəbi ilə bağlı olan məsələ deyildir. Hind məzhəbindən də daha üstün olan məzhəbi nəzərdə tuturam. İnsanın təbiətini yumşaldan və içəridən sıxca həqiqətlə bağlayan məzhəb. İçəridə sürəkli insanın arınmasına səbəb olan məzhəb. Bu, insanın varlığında yerləşmiş olan və ruhu sürəkli hərəkətə gətirən əbədi bir ünsürdü. Bu ünsür insanın özünü tanımasına və Tanrı ilə sevincli əlaqəyə girməsinə yardımçı olur.

Mən Tanrını görməmiş və Onu tanımamışam. Bütün dünya insanlarının inandığı kimi mən də inanmaqdayam. İnancım sarsılmaz olduğundan onu təcrübi sınaqlar kimi saymışam. İnancı təcrübə kimi sınamaq həqiqətin təhrifi kimi anlaşıla bilər. Ən doğrusu budur ki, mən Tanrıya inanışı anlatmaq üçün uyğun sözləri tapa bilmirəm. Bunu anlatmaq üçün sözlər yetərli deyildir.

Tanrı hər şeydə, hər yerdə olan sonsuz və sirli tükənməz gücdür. Mən Onu hiss etsəm də görmürəm. Bu görünməz olan güc özünü hiss etdirdiyi halda dəlillə sübut ediləsi deyildir. Çünkü öz hisslərimlə anladıqlarımın çox ötəsindədir. Hətta hisslərimlə anladıqlarıma bənzəri də yoxdur. Tanrı olaraq bilinən bu sonsuz güc insan hissiyyatının və idrakının ötəsindədir. Ancaq qəlbin dəlilləri ilə bəlli ölçüdə Onun varlığını qəbul etmək mümkündür.

Bəlirsiz biçimdə ətrafımda olanların sürəkli dəyişimə uğradıqlarını hiss edərkən, onların fənaya doğru hərəkətlərini də hiss edirəm. Bütün bu dəyişimlərin ötəsində dəyişməyən canlı bir güc var. O, bütün varlıq arasında əlaqə qurur, yaradır və yox edir. Bu güc və ya özünü bu şəkildə göstərən ruhun adı Tanrıdır. Hisslərimlə anladıqlarım nə varsa, fani olduqlarından, yalnız O, əbədidir.

Bu güc xeyirsevərdir, yoxsa pisliksevər? Mən onu mütləq yaxşılıq və gözəllik olaraq bilirəm. Çünkü ölüm və həyat arasında yalnız Onun canlı olduğunu və canlı qaldığını görürəm. Yalan-doğru, qaranlıq-aydınlıq arasında yalnız O, var olandır. Bu üzdən də Tanrının həyat, doğruluq və aydınlıq qaynağı olduğunu düşünürəm. O, mütləq məhəbbətdir.

Bütün gücümlə və hətta həyatımın bahasına pisliklərlə savaşmasam, Tanrını tanıya bilməyəcəyəm. Sınırli və kiçik təcrübələrim məni bu yolda daha da sarsılmaz etməkdədir. Nə qədər təmiz və arınmış olsam, bir o qədər Tanrıya yaxınlaşmış oluram. Tanrıya olan inancım ondan bağış diləmək üçün deyildir. Tanrıya olan inancım Himalay dağları kimi vüqarlı və onun zirvəsindəki qar kimi parlaqdır.

Tanrıya inanmaq əqli dəlillərlə ölçülə bilməz. Qavrama yoluyla var olan Tanrı bir inancın ünsürüdür. Tanrı isə, bunların çox fövqündədir. Kim öz əskikliklərinin, zəifliklərinin ötəsinə çıxa bilər? Düşünürəm ki, Tanrını cismi həyatımızla anlaya bilməmiz qeyri-mümkündür, lazım da deyil. Yalnız sarsılmaz bir inanc ruhi kamala çatmaq üçün yardımçı ola bilər. Tanrı bizim torpaqdan yaradılmış vücudumuzun fövqündədir. Bu nədənlə bu yöndə sınaqlar və isbatlar mümkün olsa da, faydasız və gərəksizdir. Biz Onu hisslərimizlə anlamaqda hər zaman başarısız olacağıq. Çünkü o, hissiyyatın ötəsindədir. İstərsək, onu hiss edə bilərik, ancaq hisslərimizlə deyil. Tanrının musiqisi sürəkli olaraq içimizdə səslənməkdədir. Hisslərimizin hay-küyləri bu incə və sevimli musiqinin səsini boğur. Çünkü bu könülaçan musiqi hissiyyatla qavranılan musiqinin çox fövqündədir. Bu musiqi ruhun qidasıdır.

Tanrı bizim ağlımızı razı salacaq bir varlıq deyildir. Tanrı könüllərin hakimidir. O, özünü ona inananların həyatında göstərmiş olur. Bu, tam bir qavrayış və hissiyyat ilə mümkündür. Bu da bizim beş duyğumuzun fövqündədir. Duyğularımızın anladıqları bizim üçün gerçəkçi görünsə də yanlış ola bilər. Çünkü duyğular aldanmağa müvafiqdirlər. Ancaq duyğuların ötəsində qavranılanlar yenilməz gerçəklər olurlar. Bu kimi hisslər müşahidə ilə isbat edilməzlər. Bu hisslər Tanrını öz içində hiss edərək əxlaqi gəlişmələrlə gerçəkləşər. Bütün uluslarda və tarixdə olan peyğəmbərlərin və böyük insanların təcrübələri bu türdəndir. Bu gerçəyi danmaq, əslində öz varlığımızın gerçəyini danmaqdır.

Mənim görüşümdə Tanrı həqiqət və məhəbbətdir. Tanrı əxlaq və yaxşılıqdır. Tanrı qorxmazlıqdır. Tanrı aydınlığın və yaşamın qaynağıdır. Ayrıca, bunların fövqündədir həm də. Tanrı vicdandır. Hətta inancsızlıq və məzhəbsizlik də tanrıdır... Tanrı söz və ağıl sınırlarının dışındadır. Onun şəxsi vucuduna ehtiyacı olanlar üçün özəl bir Tanrıdır. O, əsərlərin ən təmizi, ən arınmışıdır. O, yalnız Onun varlığına inananlar üçün vardır. Bütün insanlar üçün O, hər şeydir. O, bizim içimizdə, eyni zamanda bizdən üstündür. Bizim fövdümüzdədir. Tanrı əzab çəkmək deməkdir. O, dözümlü həm də vəhmlidir... Onunla bağlı cəhalətin bir anlamı yoxdur. Son dərəcə bağışlayandır. Çünkü sürəkli bizə tövbə qapısını açıq qoymuşdur. O, dünyanın tanıdığı ən böyük demokratdır. Çünkü O, bizi azad yaratmışdır. Yaxşılıq və pislik seçimində O, bizi sərbəst buraxmışdır. O, ən böyük zalımdır. Bizi öz iradəmizdə azad buraxsa da çox dar bir meydan önümüzə açmışdır. Yalnız Onun sevinci üçün işlər görməmizə imkan yaratmışdır. Bu üzdən də Hind məzhəbində bütün bunlar Tanrının atmacaları kimi tanınmaqdadır.

Bütün varlığı doldurmuş olan o həqiqətin ruhunu görmək üçün ən dəyərsiz yaradılışı da özümüz qədər sevməliyik. Bu biçim arzusu olan bir adam özünü həyatın heç bir cilvəsindən uzaqda tuta bilməz. İştə həqiqətə olan sevgim üzündən siyasət dünyasında da fəaliyyət göstərmək istəmişəm. Məzhəbin siyasətdən ayrı olduğunu müdafiə edənlərin yanıldıqlarını böyük bir əminliklə söyləyə bilərəm.

Öz nəfsimizi təmizləmədən özümüzü bütün canlılarla bərabər tutmamız mümkün deyildir. Bu iç təmizlənmə olmadan “ahimsa” anlamsız röyadan başqa bir şey olmayacaqdır. Arınmış bir iç dünyadan məhrum olan adam heç bir zaman Tanrını anlaya bilməz. Nəfsin arınmışlığı həyatın bütün sahələrinə yansımalıdır. Nəfsin arınmışlığı yolxucu olduğundan istər-istəməz mühiti də təsirləndirəcək və mühit də təmizlənəcəkdir.

Nəfsi arındırma çox çətin və enişli-yoxuşlu yoldur. Arınmışlığın zirvəsinə çatmaq üçün insan düşüncədə, davranışdasözdə hər tür şəhvətdən azad olmalıdır. Məhəbbət- nifrət kimi təzadların ötəsinə yüksəlməlidir. Ancaq bütün çalışmalarıma baxmayaraq mən bu üç arınmışlıq zirvəsinə çatmış deyiləm. Bu üzdən dünyanı öymək mənə təsir etmir və əslində məni incitmiş olur. Mənə görə, incə və üsyankar şəhvət duyğularına qalib gəlmək silahla bütün dünyaya qalib gəlməkdən daha çətindir.

Mən öz mücadiləmdə düşüncədə, davranışda və sözdə arınmışlığın zirvəsinə çatmağa can atan zəif bir varlığam. Mütləq həqiqət olaraq düşündüyüm bu məqsədlərə çatmaqda sürəkli uğursuzluğa uğrayıram. Arınmışlığın zirvəsinə doğru bu hərəkət çox çətin və əzablı imiş. Ancaq bu çətinlik içimdə sevinc doğurur. Yüksəldiyim hər addımda özümü çox güclü hiss edirəm. Bir sonrakı addımım üçün içimdə böyük güc hiss edirəm.

Mən xalqa və bəşəriyyətə xidmət edərək tanrını görmək istəyirəm. Çünkü tanrının nə göylərdə, nə də yerin altında olduğuna inanıram. Tanrının insanın içində olduğuna inanıram.

Bizim hər bir davranışımızda məzhəbin təsiri olmalıdır. Burada məsələ məzhəbi bir firqənin, ya da xas bir dini təlimlərin əmrlərində deyildir. Söhbət varlığa hakim olan əxlaqi bir düzənə inanmaqdır. Bu məzhəb gözlə görünmədiyi üçün həqiqətsizlik sayıla bilməz. Bu məzhəb şamançılıq, islam, xristinalıq, yəhudilik və induizm kimi bütün dinləri ehtiva etməkdədir. Onların heç birini danmaz. Onların hamısını bir-biri ilə uyumlu duruma gətirər. Onların anlamlarını gerçəkləşdirər.

Məzhəblər bir tək nöqtəyə doğru hərəkət edən müxtəlif yollardır. Biz hamımız bir nöqtəyə doğru hərəkət etdiyimizdə yolların fərqli olmasının önəmi olmaz. Əslində məzhəblərin sayı dünyada var olan insanların sayı qədərdir.

Kimsə öz məzhəbinin həqiqətinə varmış olursa, digər məzhəblərin də həqiqətlərini anlamış deməkdir.

Müxtəlif məzhəblər durduqca, hər kəsin fərqli rəmzlərə ehtiyacı ola bilər. Bu rəmzlər bütə dönüşüb və özünü digər məzhəblərdən üstün bilərsə, o zaman onun heç bir dəyəri olmaz.

Çoxlu araşdırma və sınaqlardan sonra bu sonuca varmışam:

Bütün məzhəblər haqlıdırlar.

Hər məzhəbin əskiklikləri var.

Bütün məzhəblər öz məzhəbim olan Hind məzhəbi kimi mənim üçün əziz və dəyərlidir. Bütün insanların mənim üçün vətəndaşlarım qədər əziz olduqları kimi. Bütün məzhəblərə öz məzhəbim kimi sayğılı davranıram. Kimsə mənim bir məzhəbi başqa məzhəbə görə üstün bildiyimi sanmasın. Bir gün bir məzhəbdən başqa bir məzhəbə keçə bilərəm.

Tanrı bütün məzhəbləri özü yaratmışdır. Çünkü bütün məzhəblərdə Tanrıya doğru-dürüst inanan insanlar var. Başqa bir məzhəbin mənim məzhəbimdən daha aşağı olduğuna nə gizlində, nə də aşkarda inanmışam. Kiminsə öz məzhəbini buraxıb mənim məzhəbimə gəlməsini heç bir zaman ağlımdan keçirməmişəm. Yalnızca hər kəsin öz məzhəbində arınmışlığın zirvəsinə çatması üçün dua etmişəm. Tanrının evində müxtəlif bölmələr var. Bu bölmələrin hamısı qutsaldır.

Kimsə düşünməməlidir ki, başqa bir məzhəb haqqında araşdırma aparmaq insanı öz məzhəbindən caydıra bilər. Hind fəlsəfi sisteminə görə bütün məzhəblər bir olan həqiqətin müxtəlif ünsürləridir. Bu üzdən Hind fəlsəfəsi bütün məzhəblərə sayğı ilə yanaşar. Şübhəsiz ki, bu əməl ilk öncə öz məzhəbinə sayğıdan qaynaqlana bilər. Başqa məzhəbləri öyrənməyə çalışmaq bu sayğını azaltmamalıdır. Tam tərsinə bu sayğını daha da gücləndirməlidir.

Sözlər deyil, həyat şəklimiz bizim gerçək kimliyimizi göstərməldir. Tanrı, yalnızca 1900 il öncə Hz. İsa örnəyində öz xaçını daşımamışdır. Bu gündə onu daşımaqdadır. Hər gün ölüb yenidən dirilir. Dünya və bəşəriyyət üçün xaç olayını sadəcə 2000 il öncəyə dayandırmaq çox yanlış bir tutumdur. Bu üzdən də tarixin tanrılarını moizə etməyin. Onu bu gün də sizin içinizdə, sizin aranızda yaşayan kimi göstərin.

Öz məzhəblərini təbliğ edib başqalarını bu məzhəbə dəvət edənlərin fəaliyyətlərinə dəyər vermərəm. Məzhəb və inanc söz deyil, əməldir. O zaman hər kəsin əməli onun məzhəbinin təbliğatçısı olur.

Tanrı bilgisi kitablarla əldə edilməz. Bu bilgini insan özündə aramalıdır. Ən yaxşı şəkildə kitablar sadəcə yardımçı ola bilərlər. Bir çox hallarda da bu kitablar həqiqətə əngəl olurlar.

Mən dünyanın bütün böyük dinlərində olan əsas həqiqəti qəbul edirəm. Onların hamısının Tanrı tərəfindən göndərildiyinə inanıram. Bu məzhəblər o iqlimlərdə yaşayan millətlər üçün lazım olduğundan Tanrı qatından göndərilmiş. Biz məzhəblərin kitablarını onlara inananlar kimi oxuyacaq olsaq, bütün məzhəblərin əsasda eyni olduqlarını görərik. Bütün məzhəblərin bir-birini tamamladıqlarını anlarıq.

Tanrıya inanmaq bütün məzhəblərin təməl daşıdır. Gələcəkdə yer üzündə yalnızca bir tək məzhəbin olacağını ön görmək mümkün deyildir. Nəzəri baxımdan Tanrı bir olduğu üçün bir məzhəbin də olması gərəkir. Ancaq gerçəklikdə iki adamı belə, təsəvvür etmək olmaz ki, tanrı ilə bağlı eyni təsəvvürlərə sahib olsunlar. Bu üzdən də iqlimlər arası fərqliliklərə cavab vermək üçün məzhəblər arası fərqlərin davam edəcəyi təbii görünür.

Bütün dünya məzhəblərinin aşağı-yuxarı haqlı olduqlarına inanıram. “Aşağı-yuxarı” deyirəm. Çünkü bəşər fərdləri kamil deyillər və bəşərlə bağlı olan heç bir şey də kamil olmayacaqdır. “Kamal” Tanrıya məxsus olan bir sifətdir. Bu sifət də şərhə və bəyana sığmazdır. Hər bir bəşər fərdinin, hətta Tanrı səviyyəsində kamala çata biləcəyinə inanıram. Bizim üçün gərəkli olan kamal arxasınca yorulmadan yürüməkdir. Ancaq bu ruhani hala vardıqdan sonra onu anlatmaq mümkün olmaz.

Məbədlər, kilsələr, camilər... Tanrının evi olduqlarından dolayı ayrı-seçkilik göstərməzlər. Bütün bunları bəşər inancları bu şəkildə yaratmışdır. Müxtəlif məzhəblərin memarlıq sənətində görüntülənməsidir. Bu əsərlər gözə görünməyən Tanrıya varmaq üçün insanın yaradıcılıq duyğularına verilən cavabdır.

Dualar mənim həyatımı xilas etmişdir. Bu dualar olmasaydı, dəli olardım. Özəl və ümumi həyatımda məni ümidsiz edən çox acı təcrübələrim olmuşdur. Bu acı və ağrılı ümidsizliklərə qalib gəlməyimin səbəbi dualarım oldu. Duaları həyatımın “həqiqəti kimi” saymıram. Onları ruhi ehtiyacımdan dolayı edirdim. Çünkü bəzən özümü elə bir durumda hiss edirdim ki, dua etmədən sevincli ola bilmirdim. Zaman keçdikcə Tanrıya olan inancım da möhkəmlənirdi. Duaya da ehtiyac gündən-günə artırdı. Dualarsız həyat mənim üçün soyuq və boş bir şey olurdu. Güney Afrikada olduğumda xristianların dua törənlərinə qatılırdım. Ancaq bu dua törənləri mənim içimi rahat etmirdi. İçdən onlarla birlikdə ola bilmirdim. Onlar Tanrının qarşısında nalə edib ağlayırdılar. Mən bunu edə bilmirdim. Bu durum məni duadan və Tanrıdan uzaqlaşdırdı. Bir müddət həyatımda heç bir əskiklik hiss etmədim. Ancaq bir zaman gəldi hiss etdim ki, bədənin yeməyə ehtiyacı olduğu kimi ruhun da duaya ehtiyacı var. Əslində ruhun dualara ehtiyacı olduğu qədər bədənin yeməyə ehtiyacı yoxdur. Çünkü bir çox hallarda sağlığımızı qorumaq üçün ac qalmağı təcrübə etməli, yemək yeməkdən imtina etməliyik. Ancaq dua etməklə bağlı belə imtinalara yer yoxdur. Duada ifratçı olmaq mümkün deyildir. Budda, İsa və Məhəmməd kimi dünyanın üç böyük öyrətməni danılmaz təcrübələr miras buraxmışlar. Onlar dualarla könüllərini aydınlığa qovuşdurmuşlar. Duasız bu işin gerçəkləşməsi mümkün olmaya bilərdi. Milyonlarca hindu, xristian və müsəlman üçün həyatın tək ümid qaynağı dualardı. Bəlkə siz bu milyonlarca insanı yalançı adlandıra bilərsiniz. Ancaq həqiqətin tərəfdarı olan mənim üçün bu “yalan”nın özəl bir cazibəsi var. Bu dualar mənim üçün boğularkən, əl atılan gerçək qurtuluş ipi olmuşdur. Onlarsız yaşaya bilməzdim. Siyasi həyatımda rastlandığım bütün cərəyanlara və ümidsizliklərə baxmayaraq, iç güvənliyimi əsla pozmadım. Mənim iç güvənliyimin həsrətini çəkən bir çox adama həyatım boyunca rast gəldim. Məndəki bu iç güvən duaların hesabına oluşmuşdu. Mən elm adamı deyiləm, ancaq böyük bir alçaqkönüllülüklə dua əhli olduğumu iddia edə bilərəm. Duanın və ibadətin zahiri mənim üçün önəmsizdir. Bu haqda hər kəsin özünə görə bir üsulu var. Ancaq bəzi konkret qaydalar bəllidir. Dünyanın böyük öyrətmənlərinin müəyyənləşdirdiyi üsullardan yararlanmaq məncə, daha yaxşı olar. Mən öz şəxsi təcrübələrimdən danışıram. İnsanlar sürəkli dualarla gündəlik həyatlarına yeni şeylər artıra bilərlər.

İnsanın ən ulu hədəfi Tanrını anlamaqdır. Bu üzdən də hər kəsin siyasi, toplumsal, mədəni və məzhəbi fəaliyyətləri bu hədəfə xidmət etməlidir. Bu şəkildə bütün bəşərə xidmət etmək insanın şəxsi görəvinin önəmli bir parçası olur. Tanrını tanımanın tək yolu Onu yaratdıqlarında aramaqdır. Bu da, yalnız öz ölkəndə xalqına xidmət etməklə mümkündür. Mən bütündən bir zərrəyəm. Tanrının varlığını bəşər toplumunun dışında təsəvvür edə bilmirəm. Yurddaşlarım ən yaxın qonşularımdır. Vətəndaşlarım o qədər yoxsul və çətin durumdadırlar ki, bütün həyatımı onlara həsr etməliyəm. Himalay dağlarında bir mağarada tərki- dünyalıq yolu ilə Tanrını tapacaq olsaydım, bunu kəsinliklə edərdim, ancaq Tanrını tanımanın yolunu özüməməxsus şəkildə Hindistanın qurtuluş savaşına qatılmaqda gördüm..

Məzhəbi sadəcə içkini yasaqlayan bir yasaqlayıcı kimi görmək gerçəkdən böyük faciədir. Bundan daha böyük cəhalət olmaz. Kimin hansı ailədə doğulması və ailə özəlliklərinə sahib olması ona üstünlük gətirməz. Yalnız insanın etik özəllikləri ona kimlik qazandırar. Tanrı kimsənin köksünə üstünlük möhürü yapışdıraraq yaratmamışdır. Bəşər növlərini aşağılayan heç bir qutsal kitab qəbul edilə bilməz. Çünkü böylə bir tutum Tanrı doğruluğunu danmaqdır.

Dünyanın bütün məzhəblərinin haqlı olduğuna inancım tam və sarsılmazdır. Bütün məzhəblər dəyişik iqlimlərdə insan topluluqlarını doğruluğa yönləndirmək üçün göndərilmişdir. Dünyada bir tək məzhəbin hakim olacağına inanmaq doğru deyildir. Bir baxımdan indinin özündə də dünyada bir tək məzhəbin olduğunu söyləmək mümkündür. Ancaq təbiətdə doğru bir xətt mövcud deyildir. Məzhəb çoxlu budaqları olan ağaca bənzər. Məzhəb ağacının bir tək gövdəsi olsa da, bir çox budaqları vardır.

Tutalım ki, bir xristian mənim yanıma gəlmiş və “Mən “Bhaqvad Qita”nı oxuduqdan sonra Hind məzhəbinə inanmaq istəyirəm” deyir. Mən ona söylərəm: Gərək deyil. Bhaqvad Qitanın sənə verdiklərini İncil də verə bilər. Ancaq Bhaqvad Qitanın sənə verdiyini İncildən çıxarmağa çalışmamısan. Doğruca bir xristian olaraq qalıb və “Bhaqvad Qita”dan aldıqlarını İncildən almağa çalışman daha yaxşıdır.

Bəşərin müxtəlif fəaliyyətlərindən birinin də məzhəb olduğuna inanmıram. Bir inanan və bir inanmayan hər ikisi bənzər fəaliyyətlərdə buluna bilərlər. Mənə görə məzhəbli olmaq üzündən siyasətdən uzaqlaşmaq doğru deyildir. Düşünürəm ki, mənim ən dəyərsiz fəaliyyətlərim də məzhəb adlandırdığım mənəviyyatın təsiri altındadır.

Görünən varlıqlarda bir qanunun hökm sürdüyü bəllidir. Kimsə iddia edə bilər ki, qanun yazan olmasa da qanun ola bilər. O zaman mən söyləyəcəyəm ki, qanunun özü həm də qanun yazanın özüdür və o da tanrıdır. Biz qanundan bir şey gözləyiriksə, bunun ən bəsit anlamı odur ki, biz qanunu tanıyıb ona tabe olmağa çalışırıq. Əslində biz hər zaman istəklərimizə bənzəyirik. Duaların bu üzdən önəmi çoxdur. Çünkü Tanrını istəyib ona bənzəmək ən doğru olandır.

Bizim indiki yaşamımız keçmiş yaşamlarımızın təsiri altındadır. Səbəb-nəticə qanununa görə gələcək həyatlarımız da indiki həyatımızın təsiri altında olmalıdır.* Bu səbəblə də dəyişik mövzularda iki və ya bir neçə yol ayrıcında qaldığımızda ən yaxşı yolu seçməliyik.

“Pislik nədir?”, “nədən pislik vardır?” kimi sorular bizim sınırlı ağlımızın dışında olan sorulardı. Yaxşılıq və pisliyin hər ikisinin də olduğunu bilməmiz yetərlidir. Ümumiyyətlə, biz yaxşılıqla pisliyi bir-birindən ayırd edə biləcəyimiz qabiliyyətə sahib olduğumuzdan dolayı, bunun birini seçib digərini buraxmalıyıq.

Tanrının öndərliyinə inananlar özləri üçün ən doğru yolu seçmişlər. Heç bir zaman peşman olmazlar. Günəşin düzənli hərəkətindən yorulub usandığını təsəvvür etmək olmaz. Günəş kimi yorulmadan öz inancında kim dayanaqlı ola bilər? Nədən günəşin canlı olmadığına inanmalıyıq? Günəşlə insan arasında bəlkə bu fərq var ki, günəşin seçim haqqı yoxdur. Ancaq insanın seçim və fərqli davranış haqqı var. Bu haqda da çox danışmağa gərək yoxdur. Bizim üçün önəmli olan budur ki, günəşi öz inancı yolunda yorulmayan bir örnək kimi görürük. Biz özümüzü tam olaraq Tanrının yüksək iradəsinə buraxib “sıfır” və heç olarsaq, bu durumda könüllü olaraq seçim haqqımızdan vaz keçərik. Artıq heç bir təəssüfə, güvənsizlik və rahatsızlığa yer qalmaz.

Bəli, bəzi mövzular var ki, onu ağıl vasitəsilə anlamamız mümkün olmaz. Yalnız inanc yolu ilə onları qəbul edərik. Bu durumda inancla ağıl qarşı-qarşıya gəlməz. İnanc ağlın ötəsində durar. İnanc bir cür altıncı hissdir ki, ağıl və məntiq sahəsinin dışında hərəkət edər. Bu ölçülərə uyarsaq, məzhəb tərəfindən edilən iddiaların qəbulunda sorun ortaya çıxmayacaq.

Beləcə Tanrının tək oğlunun İsa olduğuna inanmaq mənə görə ağıl dışıdır. Çünkü Tanrının evlənib övlad sahibi olması mümkünsüzdür.

Burada “oğul” sözü zehni bir qavram və təsəvvür olaraq anlaşıla bilər. Bu anlayışa görə də hər bir fərd İsanın yerində Tanrının övladı ola bilər. Bir şəxs mənəvi baxımdan yüzlərcə ağac bizdən öndə olursa, onun bir türlü Tanrı övladı olduğuna inanmaq olar. Bir halda ki, bütün bəşər ümumiyyətlə Tanrının övladıdır. İsanın yaşam biçimi Onun Tanrı ilə çox yaxın olduğunu göstərsə də, ancaq bu yaxınlığı cismani şəkildə maddi yaşamda qəbul etmirik, rədd edirik.

Tanrı şəxs deyil... Tanrı gücdür. O, yaşamın ruhu və mayasıdır. O, arınmış vicdandır. O, əbədidir, ancaq şaşırdıcı olan budur ki, insanlar Onun hər yerdə olduğunu görüb Ondan yararlana bilmirlər. Onun hər yanı əhatələmiş kölgəsinə sığınmırlar.

Elektrik güclü bir axımdır. Hər kəs hər yerdə ondan yararlana bilməz. Bu enerjidən yalnız müvafiq qaydalarla istifadə etmək olar. O, cansız bir enerjidir. Ancaq insan zəhmət çəkib onun istifadə qaydalarını öyrəndiyində, ondan yararlana bilir. Tanrı adlandırdığımız canlı enerjini də qavramaq mümkündür. Bunun üçün içimizdə sirli biçimdə yerləşdirilmiş Tanrını anlama yasalarını kəşf etməliyik. Bu kəşfdən sonra o yasalara uyğun şəkildə davranaraq Tanrıya yaxınlaşa bilərik.

Tanrını aramaq üçün müqəddəs məkanların ziyarətinə getməyə, şam yandırmağa gərək yoxdur. Heç bir təzahürlərə gərək yoxdur, çünkü Tanrı bizim qəlbimizdədir. Cismi varlığımıza diqqətimizi tam olaraq ortadan qaldırarsaq, Tanrı ilə qarşılaşa biləcəyik.

Davranış haqda nəzəri bilgilərimiz və təsəvvürlərimiz olmazsa, heç bir arama da mümkün olmayacaq. Biz inanmadığımız bir şeyi tapa bilmərik. Varlıq ilk yarandığı gündən bu əqlilik üzərində qurulmuş ki, əgər biz varıqsa, Tanrı da var, yoxuqsa, Tanrı da yoxdur. Tanrıya inanc bəşərin var olmasından başladığından, Tanrının varlığı günəş gerçəkliyindən də daha görünür olmuşdur. Bu canlı və güclü inanc yaşamın bir çox müəmmalarını çözmüşdür. İnsanın bədbəxtliklərinin yükünü azaltmışdır. Həyatı məzmunlu etmiş, ölərkən də təskinlikdə bulunmuşdur. Həqiqəti arama da bu ilginc inanc üzündən olmuşdur. Doğruluq Tanrıdır. Tanrı var, çünkü doğruluq vardır. Biz araşdırırıq, çünkü həqiqətin varlığına inanırıq. Ardıcıl araşdırma sonucu və bəlli prinsiplərə riayət edərək həqiqəti tapa bilərik. Tarix bu aramanın sonucsuz qalmadığını göstərməkdədir. Tanrının varlığına inanmayan məzhəbsizlər belə, həqiqətin var olduğuna inanmışlar. Onlar sadəcə Tanrıya yeni ad taxırlar ki, bu da yeni bir ad deyildir. Onun minlərcə adı var. Həqiqət ona veriləcək ən böyük, ən yaxşı addır. Tanrı ilə keçərli olan nə varsa, bütün əxlaqi dəyərlərin əsasını oluşduran həqiqətin təsəvvürü üçün də keçərlidir. Ancaq bir az daha aşağı səviyyədə. Çünkü Tanrıya aidlik həqiqəti də içinə almaqdadır. Bu məsələni görməzlikdən gələnlər öz aramalarında bir çox çətinliklərə və müsibətlərə qatlaşmış olurlar. Bir inanca görə davranarkən, ortaya çıxan sorunları inancsızlığın sorunları ilə bütünləşdirmək yanlışdır. Himalay zirvələrinə yüksəlmək istəyən bir heyətin yolun çətinlikləri haqqında öncədən təsəvvürləri olmalıdır. Bu çətinliklərə görə davranmalıdır. Yolda mövcud olan çətinliklər heyətin hərəkətini mümkünsüz etməz. Tam tərsinə, zirvəyə çatmanın həyəcanını artırmış olur. Tanrını aramanın və ona qovuşmanın həyəcanı Himalay dağlarının zirvəsinə yüksəliş həyəcanından minlərcə dəfə üstündür, çətindir və çəkicidir. Belə bir ruhani səfərə həvəsimiz yox isə, bu, inancımızın zəifliyindən dolayıdır. Ümumən gözlərimizlə gördüklərimiz gerçəklik kimi görünür və gördüklərimizə inanırıq. Əşyanın zahiri görünümünün aldadıcı olduğunu bilməmizə baxmayaraq, zahiriliyin aldadıcılığını qəbul edib ona razılaşırıq. Ancaq bu zahiriliyin dəyərsiz aldadıcılığını olduğu kimi görsək, öz savaşımızda uğurumuzun yarısını qazanmış oluruq. Belə bir yanaşma Tanrını və ya həqiqəti aramanın üsulunu təşkil edər. Biz özümüzü bu aldadıcı zövqlərin əsarətindən qurtarmadıqca, hətta Tanrını və həqiqəti aramağa vaxt tapa bilməyəcəyik. Belə böyük və önəmli aramanı aldadıcı zahiri şeylərə fəda etmək doğrudurmu?

Tanrı ilə bağlı bir çox adlar var. Çünkü tanrı sonsuz biçimlərdə cilvələnər. Bu adlar məni şaşırdır. Hətta bəzən şaşqınlıqdan az qalıram bayılım. Ancaq mən Tanrını, yalnızca həqiqət olaraq qəbul edirəm. Mən Onu hələ tapmasam da, sürəkli arayıram. Ona varmaq üçün ən əziz nəyim varsa, fəda etməyə hazıram. Hətta canımın bu yolda fəda edilməsi istənilirsə, umarım buna da hazırlığım olur. Ancaq bu mütləq həqiqəti tapmadığım halda, nisbi həqiqəti anladığım şəkli ilə vəfalı olmalıyam.

Öz inkişaf yollarımda Tanrı olaraq bildiyim mütləq doğruluqla çox keçici qısa görüşlərim olmuşdur. Gün keçdikcə bu görüş məndə daha da möhkəmlənir ki, yalnız O, gerçəkdir və Onun xaricində heç bir gerçəklik yoxdur. Bu inancın məndə necə gəlişdiyini bilmək istəyən varsa, mənim sınaqlarıma qatılmalıdırlar. Başarsalar, mənim inancıma da şərik olmalıdırlar. Ayrıca, bu inanc gün keçdikcə məndə daha da möhkəmlənir. Mənim üçün mümkün olan, hətta bir çocuq üçün də mümkün ola bilir. Bu sözümün isbatı üçün möhkəm dəlillərim var. Həqiqəti arama vasitələri çətin olduqları qədər də asandır. Təkəbbürlü birisi üçün bəlkə də qeyri-mümkün görünə bilər. Ancaq məsum bir çocuq üçün bu, çox asandır. Həqiqət arxasınca yürüyən insan, hətta bir toz zərrəsindən də sadə və alçaqkönüllü olmalıdır.

Həqiqətin görüşünə tam olaraq vara bilsəydik, artıq onu aramağa gərək qalmazdı. Birbaşa Tanrıya qovuşardıq. Çünkü həqiqət tanrıdır. Ancaq yaradılış etibarı ilə həqiqəti arayanlar olduğumuzdan dolayı öz qeyri-kamil olmağımıza görə, aramalarımıza davam edərik. Özümüz qeyri-kamil isək, təsəvvürümüzdə olan məzhəb də qeyri-kamil olacaq. Biz məzhəbi var olduğu kimi tam olaraq anlamırıq. Necə ki, Tanrını da olduğu kimi anlamırıq. Məzhəb bizim təsəvvürümüzdə olduğu kimi qeyri-kamil isə, demək ki, məzhəb də şəxsin gəlişməsinə uyğun şəkildə gəlişib dəyişə bilər. İnsanlar tərəfindən yaradılan bütün məzhəblər qüsurlu isə, onların hansının üstün olduğunu müqayisə etmək doğru olmaz. Bütün məzhəblər həqiqətin görünümündən bir parçadır. Ancaq bütün məzhəblər qüsurlu və əskikdirlər. Başqa məzhəblərə olan sayğımız onların qüsurlarını görməmizə əngəl olmamalıdır. Ayrıca, biz öz məzhəbimizin də əskikliklərini görməliyik. Bu əskikliklərdən dolayı da öz məzhəbimizdən uzaqlaşmamalıyıq. Bu qüsurlara qalib gəlməliyik. Bütün məzhəblərə bir gözlə bərabərcə baxarsaq, heç şübhəsiz ki, başqa məzhəblərdə olan yaxşı nə varsa, alıb öz məzhəbimizlə iç-içə edəcəyik.

Ağacın bir tək gövdəsi və bir çox budaqları olduğu kimi, həqiqi məzhəb də bir təkdir. Bu bir tək olan məzhəb bəşər fərdləri tərəfindən mənimsənildiyində müxtəlifləşir. Doğru məzhəbin sınırları dilə və bəyana sığmaz. Bütöv olmayan insanlar bu tək məzhəbi bütöv olmayan dilləri ilə bəyan edirlər. Onların danışdığı sözləri digər bütöv olmayan şəxslər açıqlamağa çalışırlar. Belə bir durumda hansı açıqlamanı dürüst və mötəbər saymaq olar? Hər kəs öz baxışınca bir şeylər söyləməyə çalışır. Hər kəs də haqlı ola bilər. Bu üzdən başqalarının inancına da xoşgörü ilə baxmaq gərəkir. Başqalarının məzhəbləri qarşısında dözümlü olmaq öz məzhəbini gözdən salmaq anlamında deyildir. Öz məzhəbinə çox sağlıqlı biçimdə bağlı olanlar başqa məzhəblər qarşısında dözümlü olurlar. Dözüm, açıq intiusiya imkanlarını genişləndirir. Quzey qütbün Güney qütbdən uzaq olduğu qədər aydın intuisiya da təəssübdən uzaqdır. Məzhəblə gerçək anlamda tanışlıq dinlər arasındakı sınırların və divarların uçurulmasına səbəb olur.

Adamlardan qorxma duyğusundan uzaqlaşıb, yalnız doğrunu aramağa özümüzü həsr etdiyimizdə hər bir fərdin Tanrının elçisi olma ehtimalı mümkün ola bilər. Mən öz yaşamımda yalnız doğrunun doğruluğunu aradığıma inanıram və adamlardan da qorxmuram.

Tanrı iradəsi ilə bağlı heç bir özəl kəşfim yoxdur. Tanrının hər gün insanlara göründüyünə inanıram. Ancaq biz qulaqlarımızı içimizdəki “sükunətli incə səs”ə qapadır və gözlərimizi “alov dirəkləri”nə yumuruq.

Mənim gerçək ağam və yönləndiricim olan Tanrı ilə həmsəfər olmağa qərar verdim. O çox qısqanc bir ağadır və kimsəni öz mülkünə şərik etməz. Bu üzdən də hər kəs boş əllərlə, təslim ruhla və arınmış niyyətlə Onun hüzuruna getməlidir. O zaman dünyanın qarşısında güclü olmanız üçün O, sizə yardımçı olacaq. Bu durumda O, sizi bütün bəlalardən qoruyacaqdır.

Tanrının varlığını içimdə hiss etməsəydim, hər gün qarşılaşdığım minlərcə müsibətlərin qarşısında dəli olardım. Sonunda özümü Huqli çayına atıb intihar edərdim.

Elmi baxımdan yaxşılığın və pisliyin dərinliyində tanrı vardır. Tanrının yönləndiriciliyi doktorların bıçağında olduğu qədər adam öldürənlərin qılıcnında da vardır. Ancaq bu yaxşılıqlar və kötülüklər insanlıq ölçüləri ilə dəyərləndirildiyindən bir-biri ilə anlaşa bilmədən uzaqdırlar.

Bir otaqda mənim yanımda oturan adamı gördüyümdən daha çox Tanrının varlığına inanıram. Havasız və susuz yaşaya biləcəyimi qəbul edə bilərəm, ancaq tanrısız yaşaya bilmərəm. Kimsə mənim gözlərimi söküb yerindən çıxara bilər. Gözlərimin sökülməsi məni öldürməz. Ancaq mənim Tanrıya olan inancım əlimdən alınsa, mən ölü kimi bir şey olaram. Kimsə mənim bu söylədiyimi xürafat kimi qəbul edə bilər. Bu xürafatın məni canlı və həyəcanlı tutduğunu söyləməliyəm. Çocuqluq çağlarımdan təhlükə ilə qarşılaşdığımda Tanrının adlarından biri olan “Ram” sözünü dilimə gətirərdim. Bunu mənə yaşlı bir dayə (baxıcı qadın) öyrətmişdi.

Özümüzü heç səviyyəsinə endirmədiyimiz müddətcə, içimizdə olan pislikləri boğa bilmərik. Tanrı bizə bağışladığı böyük azadlıq nemətinin qarşısında mütləq bir təslim tələb etməkdədir. İnsan özünü heçlik səviyyəsinə endirdiyində dərhal özünü bütün canlı varlıqların xidmətində görər. Bu özündən yox olub heçləşmə insana içgüvən və yeni həyat duyğusu gətirər. Bu mərhələdən sonra insan yeniləşir və Tanrının yaratdıqlarına xidmət etməkdən yorulmur.

Həyatda elə mərhələlər ortaya çıxır ki, ən güvənilir dostların belə, səninlə gəlməz olsalar da, təkbaşına hərəkətə keçib irəliyə doğru yürüməlisən. Bir neçə vəzifə eyni anda qarşımıza çıxdığında “içimizdəki sakitləşdirici incə səs”in söylədiklərinə inanmalıyıq.

Bir saniyə belə, məzhəbsiz yaşaya bilmərəm. Bir çox siyasi dostlarım mənim durumumdan dolayı rahatsız olub ümidsizliyə qapılırlar. Çünkü onlar deyirlər ki, mənim siyasi davranışlarım məzhəb kökənlidir. Doğru söyləyirlər. Mənim siyasətim və digər bütün davranışlarım inancımdan qaynaqlanmaqdadır. Çünkü mənə görə məzhəb, yəni sürəklilik, yəni Tanrının hər nəfəsimizə hakim olmasıdır.

Məncə məzhəbdən ayrılmış siyasət uzaq durmamız gərəkən bataqlıqdır. Siyasət millətlər üçündür. Millətlərin rifah və asayişi ilə bağlı olan siyasət, doğrunu məzhəb yolu ilə arayan insanların da razılığını qazanmalıdır. Mənə görə tanrı və doğruluq (həqiqət) eynimənalı (sinonim) sözdür. Kimsə isbat edərsə, Tanrı əyriliyin, işkəncənin də Tanrısıdır, mən Tanrıya tapınmaqdan çəkinərəm. Bu səbəblə də siyasətin dürüst olması üçün Tanrının orda hiss olunması gərəkməkdədir.

Mən özümü bütün bəşər toplumu ilə bütünləşdirmədən məzhəbi bir yaşama sahib ola bilməzdim. Bunun üçün də siyasətlə məşğul olmam gərəkirdi. Bu gün insan oğlunun fəaliyyətləri bir-birinə bağlı vahid kimi bölünməz bir bütün oluşdurmaqdadır. Toplumsal, iqtisadi, siyasi və məzhəbi işləri bir-birindən ayrı parçalara bölmək mümkün deyildir. Mən bəşər fəaliyyətinin xaricində heç bir məzhəb tanımıram. Digər fəaliyyət sahələri üçün məzhəb əxlaqi zəmin oluşdurmaqdadır. Bu zəmin olmazsa, həyat heç bir anlamı olmayan qarma-qarışıq boğuntu ortamına dönüşər.

Bizi həyatın fırtınalı dənizlərində yönləndirən gücün adı inancdır. Bu inanc iç Tanrıya yönəlmiş olan oyaq vicdandan başqa bir şey deyildir. Bu inanca varmış olan insan heç bir istəkdə bulunmaz. Onun bədəni xəstələnsə də ruhu sağlam olur. Maddi baxımdan yoxsul olsa da, ruhi zənginliyin içində özünü hiss edər.

Zahiri görünüm müxtəlifdir. Ancaq bu müxtəlifliyə ilham verən ruh birdir. Bu birlik hər şeyin əsasını və xarici müxtəlifliyin hamısını içərdiyindən yüksəklik və aşağılıq kimi anlayışlar orda anlam daşımaz. Bu birlik gündəlik yaşamımızda hər gün rastlandığımız gerçəklikdir. Bütün məzhəblərin məqsədi bu birliyi təmin edə bilməkdir.

Gəncliyimdə mənə Tanrının min adını əzbərləməmi öyrətmişdilər. Ancaq bu min ad Tanrının bütün sifətlərini əhatə etmirdi. Məncə, Tanrının bütün yaradılmışlar qədər adı var. Bu bir gerçək olduğundan “tanrının adı yoxdur” deyirik. Tanrının müxtəlif surəti olduğundan onu şəkilsiz və surətsiz olaraq bilirik. Dəyişik dillərdə danışdığından onu danışmaz olaraq bilirik. İslam üzərinə araşdırma aparanda gördüm ki, İslamda da bu şəkildədir və İslamda da tanrının bir çox adları var.

Mən “Tanrı sevgidir” deyənlərə qatılıram. Öz içimdə bunu da deməyə alışmışam ki, “Tanrı məhəbbətdir, ancaq həm də məhəbbətin ötəsidir, həqiqətdir.” Mən böylə bir sonuca varmışam ki, sözlərlə Tanrını anladacaq olursaq, “Tanrı həqiqətdir” demək gərəkir. İki il öncə bundan da daha irəliyə gedərək “həqiqət Tanrıdır” dedim. “Tanrı həqiqətdir” və “həqiqət tanrıdır” anlayışları arasında çox incə bir fərq var. Mən əlli illik həqiqəti arama çabalarımda belə bir qərara gəldim ki, həqiqətə qovuşmanın ən yaxın yolu eşq və məhəbbətdir. Ancaq eşq və məhəbbətin də dillərdə dəyişik anlam daşıdığına şahid oldum. Şəhvani anlamında eşq və məhəbbət çox təhlükə yarada bilər. Anladım ki, “ahimsa” anlamında məhəbbətin dünyada çox az tərəfdarı var. Ancaq həqiqətlə bağlı ikili anlama rast gəlmədim. Tanrıya inanmayan məzhəbsizlər də həqiqətin gücünü inkar etmirlər. Bu üzdən də belə qərara gəldim ki, “Tanrı həqiqətdir” söyləmi yerinə “həqiqət Tanrıdır” söylənilsin. Başqa bir problem da var. Milyonlarca insan Tanrının adını çəkərək aqressiv davranırlar. Alimlərin həqiqətin kəşfi yolunda aqressiv davrandıqları kimi.

Hind inancında deyilir ki, yalnız Tanrı var və ondan başqa heç bir şey yoxdur. Bu mətləb İslamda da israrla “la ilahə illəllah” şəklində ortaya çıxmışdır. Anlaşıldığı kimi, İslamda da deyilir ki, yalnız Tanrı var və tanrının başqa heç bir şey yoxdur. Sanskrit dilində həqiqət anlamı daşıyan “sat” sözünün dəqiq mənası “var olan” deməkdir. Bu və digər dəlillərdən dolayı anladım ki, “həqiqət Tanrıdır.”

Bu təbir məni daha çox razı salmaqdadır. Həqiqəti Tanrı olaraq tapmaq istədiyinizdə onun tək yolu məhəbbət, yəni qeyri-aqressivlik olacaqdır. Məqsəd və vasitə qavramlarının incələnməsində bunları sinonim sözlər olaraq qəbul etdiyimdən dolayı açıqca və daxili inamla “Tanrı məhəbbətdir” söyləyə bilərəm.

Mütləq həqiqət açısından bədən də bir tür mülk sayılır. Bu, doğrudur ki, deyirlər ruhun ləzzətə meyllənməsi cismi yaratmış olur. Ruhun bu təmayülü ortadan qalxarsa, cismə də ehtiyac qalmaz, insan doğum-ölüm dönüşümündən qurtulmuş olur. Ruh çox geniş varlıqdır. O zaman nədən ruh bədəndə məhbus qalmalı, ya da bu qəfəsi qorumaq üçün başqa canlıları da öldürməlidir? Yemək-içməklərimiz, yalnızca xidmət üçün olmalıdır. Bu tip düşüncə sevincə səbəb olar və belə bir sevincli duyğu oluşdurar ki, həyat boşuna bir şey deyildir, onun mənası vardır.

Həqiqət nədir? Bu, çox çətin bir sualdır. Bu sorunu mən bu biçim çözmüşəm ki, həqiqət insanın iç səsinin çağrılarıdır. O zaman belə bir soru ortaya çıxa bilər ki, nədən müxtəlif insanlar həqiqətləri dəyişik və təzadlı olaraq düşünürlər? İnsan şüurui sonsuz biçimlərdə davrandığından dolayı biri üçün həqiqət olaraq görünən bir başqasına həqiqət dışı görünə bilər. Bu nədənlə də bu haqda təcrübələr etmək istəyənlər təcrübələr üçün xüsusi şərtlərin yaradılması nəticəsinə gəlirlər. Hər kəs haqq azadlığı, vicdan və inanc azadlığından danışmaqdadır. Belə bir durumda bir cür intizam olmazsa, həqiqətsizlik bu qarmaşıq dünyanı başına alar. Mənim görüşlərimə görə insanlıqdan bütöv bir hiss daşımayan adamlar üçün həqiqətin anlamı yoxdur. Həqiqətin sonsuz dənizində üzmək istəyən hər kəs ilk öncə özünü sıfıra çatdırmalı, heç olaraq görməlidir.

Həqiqətin hər insanın qəlbində yuvası var. Hər kəs həqiqəti bu yuvada gördüyü kimi aramalıdır. Ancaq kimsə başqalarını onun həqiqətini qəbul etməyə zorla­ma­malıdır.

Həyat diləklər yolunda çabalamalardan ibarətdir. Həyatın görəvi insanın nəfsini tanıyıb kamala doğru hərəkətindən ibarətdir. Əskikliklər üzündən bu idealdan vaz keçib başqa hədəflərə yönəlməmək gərəkir. Mən böyük acı duyğusu ilə öz əskikliklərimi anlayıram. Hər gün içimdən səssiz “yardım et!” hayqırtıları həqiqətə doğru yüksəlmədədir. Bu əskikliklərimin əlindən qurtulmaq üçün doğruluğun (həqi­qətin) mənə yardım etməsini diləyirəm.

Mənim yazılarımda doğrusuzluğa (həqiqətsizliyə) və yalana yer yoxdur. Çünkü həqiqətin xaricində heç bir məzhəbin olmadığına inancım sarsılmazdır. Bu üzdən doğruluqdan vaz keçərək qazanacağım hər şeyi rədd edirəm. Dünyanın məhəbbət üzərində qurulduğuna olan inancımdan dolayı yazılarımda kimsəyə qarşı nifrət və kin yoxdur. Yalnız məhəbbət olan yerdə həyat var. Məhəbbətsiz həyat ölümdür. Bir tərəfi məhəbbət olan sikkənin digər tərəfi həqiqətdir. Düşünürəm ki, doğruluq və sevgi ilə bütün dünyanı fəth etmək mümkündür.

Mən yalnız həqiqət yolçusuyam. Həqiqətin xaricində heç bir intizam tanımıram.

Həqiqət aranması gərəkən ilk şeydir. Həqiqəti aradığınızda gözəllik və yaxşılıq öz-özünə sizə tərəf gələcək. Bu, Hz. İsanın “Dağın zirvəsində moizə”sinin öyrətilərindən başqa bir şey deyildir. Məncə İsa və Məhəmməd böyük sənət adamı idilər. Çünkü onlar həqiqəti görürdülər. Araşdırmaçıların söylədiklərinə görə Quran ərəb ədəbiyyatının ən üstün kitabıdır. İsa və Məhəmməd böyük bir sənət əsəri yaratmaq istəmirdilər. Ancaq hər ikisi həqiqət arxasınca olduqlarından sözün də lətafəti öz-özünə ortaya çıxırdı. Mənim də arxasınca olduğum və uğrunda canımı verə biləcəyim həqiqət də budur.

Tanrı ilə bağlı belə bir sorun var ki, Onu bəyan etmək olmur. Ancaq həqiqəti vəsf etmə hər bəşərin qəlbində var. Həqiqət bu an haqq sandığınızdır və bu Tanrıdır. Kimsə bu nisbi həqiqətə inansa, əmin olmalıdır ki, zaman axışı içində mütləq həqiqətə də çata bilər.

Mən həqiqətin yolunu tanıyıram. Düz və incədir. Sanki kəsici bir qılınc kimi. Bu yolda yürüməkdən zövq alıram və sapdığımda açıqca ağlayıram. Tanrı “Çalışan kimsə heç bir zaman həlak olmaz” deyir. Mən Tanrının bu çağırısına içdən inanmışam. Əskikliklərimdən dolayı min kərə yenilsəm də inancımı itirmərəm. Cismimi tam olaraq kontrol etdiyim zaman Tanrı işığını içimdə görəcəyimə inanıram.

Mən həqiqət arayan biriyəm. Ona doğru bir yol bulmuşam və durmadan sürəkli olaraq ona tərəf yürüməkdəyəm. Ancaq hələ ona varmadığımı anlayıram. Həqiqətə qovuşmaq üçün insan özünü və taleyini yaxşı bilməlidir, yəni kamil olmalıdır. Nə yazıq ki, mənim əskikliklərim var. Bütün çabalarım bu əskiklikləri ortadan qal­dırmağa yönəlib. İnsan öz əskikliklərini istisna durumlarda görə bilir.

“Çevrəmi sarmış olan qaranlıqda” həqiqətə doğru uzanan yolu görürəm. Ümumiyyətlə, çox yanılıram, hesablarım yanlış nəticə verir. Tək inancım Tanrıyadır. İnsanlara olan inancım da Tanrıya olan inancımdan qaynaqlanmaqdadır. Tanrı adında istinadgahım olmasaydı, insanlara nifrət edərdim.

Mən “Qutsal adam paltarında siyasətçi” deyiləm. Həqiqətə inanmaq ağıllılığın zirvəsi olduğundan, bəzən davranışlarım yüksək siyasi ustalıq kimi görüntülənir. Həqiqət və “ahimsa” xaricində heç bir siyasət izləməmişəm. Hətta vətənimin qur­tuluşu adına da həqiqət və “ahimsa”dan vaz keçmək istəmirəm. Ayrıca, həqiqət və “ahimsa”dan vaz kəçərək vətənimin qurtuluşuna da inanmıram.

Düşünrəm ki, həqiqət məfkurəsini “ahimsa”dan daha yaxşı anlayıram. Təcrübələrim göstərmişdir ki, həqiqətdən vaz keçsəm, “ahimsa” bilməcəsini çözə bilməyəcəyəm. Bəlkə yolu düzcə getmə cəsarətim yoxdur. Bunların hər ikisi öz dərinliklərində eyni məna daşımaqdadır. Şübhə inancın köksüzlüyündən və ya olmamasından qaynaqlanar. Gecə - gündüz “Tanrım, mənim inancımı möhkəm et” deyə dua edirəm. Aşağılanmalarda, uğursuzluqlarda və fırtınalı yaşamımda öz güvənimi, sarsılmazlığımı qoruyuram. Bu da tanrıya olan sarsılmaz inancımdan dolayıdır. Tanrını milyonlarca surətlə təqdim edə bilərik. Ancaq mən “həqiqət tanrıdır” düşüncəsini qəbul etmişəm.

Daxili bir yönləndiricimin, ya da yanlış ilhamlarımın olduğunu heç bir zaman iddia etməmişəm. Təcrübələrimə dayanaraq söyləyə bilərəm ki, bəşərin özünü səhvsiz sanması yanlışdır. İlham, bəlkə insanı təzadlardan azad etmək üçün ola bilər. Çünkü insan hər dəqiqə təzadlarla qarşı-qarşıyadır. Bu nədənlə də səhvsizliyi iddia etmək çox təhlükəlidir.

Ancaq bu, içimizdə bir tür ilham və yönləndiricinin olmaması anlamına gəlməz. Dünyanın ağıllı insanlarının təcrübələrinə baxmaq lazımdır. Gələcəkdə bu təcrübələrdən yararlanmaq lazım olacaq. Ayrıca, təməl həqiqətlər müxtəlif formada deyillər, yalnız bir tək həqiqət var. Bu bir tək olan həqiqət də “ahimsa”, yəni qeyri aqressiv davranmaqdır. Bəşər fərdləri sınırlı imkanları ilə sonsuz olan məhəbbət və həqiqi kamala çata bilməz. Ancaq bu yolda yönləndirildiyimiz ölçüsündə irəliləmək mümkündür. Təbii olaraq həqiqətə əməl etməkdə səhvlərə yol verəcəyik. Ara-sıra bu səhvlərimiz çox böyük də ola bilər. Ancaq insan özünə hakim olan bir varlıqdır. Öz nəfsinə hakim olan insan yanıldığı ölçüdə öz yanlışlıqlarını düzəltmə imkanlarına da sahibdir.

Mən dəyərsiz bir şəxs kimi görünə bilərəm. Ancaq doğruluq mənim vasitəmlə, məndə yuvalanaraq dil açıb danışdığında yenilməz və dəyərli oluram.

Həyatım boyunca dəyərsiz və hədəfsiz bir söz söyləməmişəm. Mənim təbiətim hər şeyin qəlbinə diqqət edəcək formadadır. Bu yolda tam olaraq uğurlu olmamışamsa da, doğruluğun (həqiqətin) özünü eşitdirəcəyini bilirəm. Bu, mənim təcrübələrimdə çox kərə ortaya çıxmışdır.

Doğruluq arayan kiçik biri olsam da yolumda çox iradəliyəm. Özümü ararkən, mənimlə yoldaşlıq edən tərəfdarlarıma güvənirəm. Bu, onların köməyi səhvlərimi görməyimə səbəb olur. Eyni biçimdə onlar da mənim vasitəmlə yanlışlıqlarını görmüş olurlar. Öz intiusiyamda və mühakimələrimdə çox kərə yanıldığımı etiraf etməliyəm. Hər sahədə vardığım yollara tənqidi baxdığımdan bənzər zərərlərlə qarşılaşmamışam. Tam tərsinə, qeyri-aqressivliyin təməl həqiqəti daha da açıqca görüntülənmişdir. Ölkəm mənim bu fəaliyyət tərzimdən heç bir zaman zərər görməmişdir.

Mən gözəlliyi doğruluqda (həqiqətdə) görmüş, ya da doğruluq vasitəsilə mənimsəmişəm. Yalnızca düşüncədə olan doğruluq deyil, həqiqətlə iç-içə olan çöhrələr, səslər, təsvirlər çox gözəl olurlar. Çox zaman insanlar həqiqətin gözəlliyini görə bilməzlər. Adi bir şəxs həqiqətdən qaçar və onun gözəlliyi qarşısında kor olar. İnsanlar həqiqətin gözəlliyini görməyi başardıqlarında gerçək sənət o zaman başlayacaq.

Gerçək bir sənət adamının görüşündə zahiri gözəlliyin ötəsində ruhi gözəlliyi də yansıdan üz gözəl sayılır. Həqiqətdən ayrı heç bir gözəllik mövcud deyildir. Bəzən həqiqət, zahiri gözəl olmayan biçimdə görünə bilər. Bilindiyi kimi Sokrat öz zamanında ən dürüst və doğrunu söyləyən şəxs olmasına baxmayaraq, çox çirkin görünüşlü sifəti var imiş. Mənə görə Sokrat dünyanın ən gözəl insanı imiş, çünkü bütün gücü ilə həqiqəti aramışdır. Zahirən çirkin görünməsi heç də Fidyasın qürurla həqiqətin gözəlliyinə tərif deməsinin qarşısını almamışdı. Fidyas bir sənətçi kimi gözəl üzləri görməyə alışsa da, bu həqiqətin də gözəlliyini görə bilmişdi.

Öz fani varlığımızda əsir kimi bulunduğumuz müddətcə, bütöv həqiqəti görmə mümkünsüzdür. Biz onu yalnız öz təsəvvürümüzdə ölçə bilərik. Fani və davamsız olan bədənimizlə əbədi həqiqətlə qarşılaşmamız qeyri-mümkündür. Bu üzdən də son çarə şəxsin imana və inanca tapınmasında ortaya çıxar.

Tanrının mənə bağışlarda bulunduğu iddiasında olmamışam. Peyğəmbərlik iddiam da yoxdur. Mən, yalnızca həqiqəti arayıb tapmağa çalışan kiçik və sadə bir insanam. Düşünürəm ki, Tanrı ilə qarşılaşmaq üçün heç bir fədakarlıqdan vaz keçilməməlidir. İctimai, siyasi və insansevərlik olaraq adlandırılan mənim bütün fəaliyyətlərim bu məqsədə xidmət etmişdir. Tanrını, yalnızca ən böyük əsərlərində deyil, ən kiçik olaraq yaratdıqlarında da görmək mümkündür. Mən bu kiçik və düşkün varlıqların köməyilə Tanrını anlamağa çalışıram. Onlara xidmət etmədən bu mərhələyə çata bilmərəm. Aşağı siniflərə xidmətetmə həvəsim burdan qaynaqlanır. Siyasətə qatılmadan bu xidmətləri edə bilməyəcəyimdən, siyasətə qatılmaq zorunda qaldım. Bu üzdən də mən ağa və ərbab deyil, xidmət etməyə həvəsli olan bir şəxsəm. Vətənim Hindistana xidmət yoluyla bütün insanlığa xidmət etməyə çalışıram.

Həqiqət və dürüstlüyün xaricində heç bir məzhəb yoxdur.

Gerçək məzhəblə gerçək əxlaq ayrılmaz biçimdə bir-birinə möhkəm bağlarla bağlanmışlar. Əxlaq üçün məzhəb tarlada toxumu suvaran su kimidir.

Ağılla üst-üstə düşməyən, əxlaqla ziddiyyətdə olan hər tür məzhəbi rədd edirəm. Əxlaqa zidd olmadığı ölçüdə ağıl dışı məzhəbi duyğular qarşısında dözə bilərəm.

Əxlaq ölçülərini itirdiyimizdə, artıq əxlaqlı biri ola bilmərik. Əxlaqı ayaqlar altına alan məzhəb ola bilməz. Məsələn, həqiqətdən çox uzaq olan bir şəxs rəhmsiz və qəddarca davranaraq, Tanrının onunla olduğunu iddia edə bilməz.

Bizim istəklərimiz iki bölümə ayrıla bilər: eqoist və altruist. Bütün eqoistl istəklərimiz qeyri-əxlaqi ikən, özümüzü gəlişdirmə və başqalarına yararlı olma kimi təmayüllərimiz əxlaqidir. Ən yüksək əxlaqi ölçü budur ki, hər zaman insanlığa xidmət etməyə hazır olmalıyıq.

Ruhani olduqlarını iddia etdiyim davranışlarım əməldə yararlı olmursa, mənim üçün böyük məğlubiyyətdir. Məncə ən ruhani davranışlar, ancaq əməldə yararlı olanlardır.

Qutsal kitablar ağlın və həqiqətin tərsinə ola bilməz. Onlar ağlı dərinləşdirmək, ağlın önündəki maneələri ortadan qaldırmaq və həqiqəti aydınlatmaq üçün gəlmişlər.

Qutsal kitablar bağışlanmanı ön görsələr də, yanlışlıqları görməzlikdən gəlmək olmaz.

Əyrilik haqqında nə qədər təbliğat edilsə də, həqiqətin yerini ala bilməz. Həqiqəti kimsə görməsə də, heç bir zaman əyrilik kimi görünməz.

Nəyinsə daha əski və qədim olduğundan dolayı yaxşı olacağına inanmıram. Tanrının verdiyi ağıl nemətini əski gələnəklərə fəda etmək istəmirəm. Hər hansı bir gələnək nə qədər əskilərə dayansa da, əxlaqla uyğunluq içində deyilsə, yer üzündən silinməlidir. Xalqın bir qismini nəcis görmək bəlkə çox əski bir gələnəkdir. Çocuqların evləndirilməsi də çox əski bir gələnəkdir. Bu kimi bir çox gələnəklərin kökü çox əskilərə dayanır. Əlimdən gələrsə, bütün bu gələnəkləri tarixdən silərəm.

Bütlərin məndə heç bir duyğu oyandırmamasına baxmayaraq, bütlərə sitayiş etməyə, bütpərəstliyə pis baxmıram. Çünkü bütpərəstıiyin də insan təbiətinin özəlliyi olduğunu düşünürəm. Biz insan olaraq zahiri şeylərə və rəmzlərə də ehtiyacımız vardır.

Dua vaxtı bütlərdən və təsvirlərdən yararlanmağı yasaqlamıram. Ancaq Tanrıya heç bir vasitə olmadan tapınmanı qəbul edirəm, bəlkə mənim bu seçimim doğru deyildir. Bir şey bəzən bir adam üçün uyğun görünərkən, eyni şey bir başqası üçün uyğunsuz görünə bilər. Bu iki adamın hansının haqlı olduğunu söyləmək çətin işdir. Onların durumlarını müqayisə etmək olmaz.

Mən belə bir inama varmışam ki, sözlər də bəşər övladı kimi, məna və məzmun baxımından mərhələ-mərhələ gəlişmişlər. Məsələn çox dərin mənası olan “Tanrı” qavramı hər kəs üçün eyni anlam daşımaz. Bu qavram şəxsi təcrübələrimizə və daxili-mənəvi gəlişmələrimuizə görə dəyişib yeni anlam daşıyar.

Mən həyatda nə bir təzad görürəm, nə də dəlilik. Doğrudur, insan öz başının arxasını görə bilmədiyi kimi, öz qüsurlarını da görə bilməz. Ancaq ağıl iddiaçıları məzhəb böyüklərini dəliliklə suçladıqlarından dolayı, mən öz haqqımda belə düşünürəm ki, böyük ehtimala görə mən dəli deyiləm. Sadəcə mən gerçək məzhəbi bir adamam. Ancaq gerçəklik, yalnız ölümümdən sonra bəlli olacaq. Bunlardan hansına aid olduğumu ölümüm isbatlayacaqdır.

Bir başqasının yanlışlıqlarını gördüyümdə, düşünürəm ki, mənim də buna bənzər yanlışlıqlarım olmalıdır. Şəhvət düşkünü birini gördüyümdə, öz keçmişimi xatırlayıram və “mən də belə idim” deyirəm. Bu şəkildə bütün dünya insanları ilə bir türlü bağlar, bağlantılar qurmuş oluram. Düşünürəm ki, dünyada ən aşağı olaraq görünən bir insan da rahat olmadıqca, mən rahat ola bilmərəm.

Kiminsə haqqını olduğu qədər verməsəm, Tanrı qarşısında cavab verməliyəm. Ancaq əminəm ki, haq vermə məsələsində nə qədər əliaçıq olsam, tanrı bir o qədər məni öz mərhəmətinə tuş edəcək.

Sürəkli iş ortamında yaşamaq sevinc deməkdir. Sabahın mənə nələr gətirəcəyini bilmədiyimdən dolayı, özümü azad bir quş kimi hiss edirəm. Öz istəklərimə qarşı şərəfli savaş düşüncəsi məni sağlıqlı saxlamaqdadır.

Özümün də mənsub olduğum bəşər cinsinin bütöv olmadığı fikrindəyəm. Bu üzdən də kimsənin davranışından əsla incimirəm. Harda pislik və yanlışlıq görsəm, onu kimsəyə zərər vermədən təmir etməliyəm deyə düşünürəm. Çünkü məncə günahkarı deyil, günahı ortadan qaldırmağa çalışmalıyıq. Çünkü öz xətalarım üzün­dən incimək istəmədiyim kimi, başqası da incimək istəməz.

Mən çox nikbin adamam. Ancaq bu, özümü doğru bildiyimdən dolayı deyildir. Bəlkə doğruluğun uğur qazanacağına olan inancımdan dolayıdır. Bizim ilhamlan­mağımız, ancaq doğruluğun uğur qazanacağına olan inancımızdan qaynaqlana bilər. Hər fərdin istedadının bir sınırı var. Ancaq kimsə istedadına görə təkəbbürlü olarsa, tanrı onun təkəbbürünü qıracaq gücə sahibdir. Bu mövzuda özüm haqda bunları deyə bilərəm: xoşbəxtlikdən mənə o qədər alçaqkönüllülük verilmiş ki, çocuqlar və südəmər körpələr də mənə yardımçı ola bilərlər.

Dənizdən bir damlacıq, tam olmasa da, dənizin özəlliklərini bəlli ölçüdə daşımaqdadır. Ancaq bu damlacıq dənizdən ayrıldığında buxarlanıb yox olmağa məhkumdur. Bu üzdən “həyat coşqun bir dənizdir” deyimi yanlış bir deyim deyildir.

Mən özümə güvəndiyimdən dolayı nikbin bir adamam. Mənim bu söylədiyim bir az təkəbbürlü görünə bilər, ancaq elə deyildir. Çünkü böyük bir alçaqkönüllülüklə Tanrının tükənməz gücünə inanıram. Həqiqətə inanıram. Bu üzdən də ölkəmin və bəşərin gələcəyi ilə bağlı çox nikbinəm.

Mənim məzhəbim daşlaşmış və məhdud məzhəb deyildir. Çünkü mənim inancımda Tanrının ən aşağı yaradılışına da yer var. Ancaq mənim inancım hər tür pisliklərə, irqi üstünlüyə, rənglər ayrımına qapalıdır. Çünkü mənim inancımda bütün insanlar qardaşdır.

Yer üzündə, yalnızca bir tək məzhəbin hakim olacağına inanmıram və olmasını da istəmirəm. Bu üzdən də bütün məzhəblərin ortaq yönlərini bulmağa çalışıram. Düşünürəm ki, bütün məzhəblər bir-birinə qarşı dözümlü davranmalıdırlar. Heç bir din digərindən üstün deyildir.

Ruhi kamala çatmaq üçün sözdə, düşüncədə və davranışda doğruluğa əməl edilməlidir. Belə kamil şəxsiyyətlərdən məhrum olan uluslar çox yoxsuldurlar.

Tanrının gözündə suçlu və suçsuz eynidir. Hər biri bir tür mühakimə ediləcək. Hər biri üçün irəliləmək və ya geriləmək fürsəti tanınmışdır. Özünü suçlulardan daha üstün bilən ərdəmli (fəzilətli) bir kişi öz ərdəmini itirər, Tanrı yanında hörməti yox olar. Belə davranış ərdəmli adamı suçlu adamın da səviyyəsindən aşağı düşürər.

Biz genəldə ruhani bilgilərlə ruhani qazanımları bir-birinə qarışdırırırq. Ruhani qazanımlar qutsal mətnləri oxumaqla və fəlsəfi bilgilərlə bağlı deyildir. Burada mətləb mənəvi tərbiyədir. Ruhani qazanımlar üçün gərəkən ilk şey bilgidən ziyada qorxmazlıqdır. Qorxaq adam əxlaqlı birisi ola bilməz.

Şəxs çox böyük bir həvəslə Tanrı məxluqlarının hamısının güvənliyini istəməlidir. Belə bir gücə sahib olmaq üçün sürəkli dua edər. Belə bir adamın şəxsi səadəti başqalarının səadəti ilə eyniləşər. Yalnız özünün və çevrəsinin mutluluğunu istəyən adam eqoist biridir o, hətta özünə də yararlı ola bilməz.

Mən Tanrının mütləq birliyinə inandığımdan bəşəriyyətin də birliyinə inanıram. Ayrı bədənlərimiz olsa da, ruhlarımız birdir. Günəş işığı parçalandığında bir neçə rəng oluşdurar. Ancaq bütün bu rəngli işıqların qaynağı birdir. Bu üzdən də ən ərdəmli insanlarla olan bağlarımı görməzlikdən gələ bilmədiyim kimi, ən pis ruhlu adamlarla da özümü ayrı tuta bilmərəm.

Mən diktator olsaydım, məzhəblə siyasəti ayırd edərdim. Mən məzhəbimə güvənirəm, ona and içirəm və onun üçün ölməyə hazıram. Ancaq bütün bunlar mənim özəl sahəmdir. Dövlət buna qarışmamalıdır. Dövlətin görəvi ümumi rifahı bərqərar etmək, sağlıq sorunlarını həll etmək, xarici əlaqələri yoluna qoymaq və iqtisadi rifahı təmin etməkdən ibarətdir. Dövlət məzhəb işlərinə qarışsa, durum yaxşı olmaz. Məzhəb məsələsi hər kəsin özəl sahəsidir. Dövləti maraqlandırmaz.

Mən anlamsızlıq və həqiqətsizliklərlə çevrələnmişəm. Bütün çalışmalarıma baxmayaraq, həqiqətin harda olduğunu bilmirəm. Ancaq Tanrıya və həqiqətə yaxınlaşdığımı sanıram. Bu uğur bir çox köhnə dostlarımdan vaz keçərək, onlardan aralanaraq mümkün olsa da, buna təəssüflənmirəm. Müxtəlif qarmaşıq sorunlarla bağlı sadə bir şəkildə danışıb yaza bilirəmsə, aşırı müxalifətlərə qarşı, hər kəslə danışa bilirəmsə, özümlə bağladığım on bir əhdə əməl edə bilirəmsə, bütün bunlar Tanrıya yanaşmağımın göstəricisidir. Altmış illik sürəkli çalışmalarım sonucunda ən az özüm üçün aydınlaşdırdığım həqiqəti dərk etdiyimi düşünürəm.

Şəxs öz görəvini icra etməli və sonucunu Tanrıya buraxmalıdır. İnsanın öz taleyinə hakim olduğu sanılır. Bu, çox məhdud biçimdə doğrudur. Bütün məqsədləri və planları bilmiş olan o böyük güc izn verdiyi ölçüdə insan öz taleyinə hakim ola bilər. Çünkü gerçək planın izləyicisi olan o böyük gücdür. Mən bu gücü Tanrı olaraq tanımıram. Onu həqiqət olaraq tanıyıram. Bütün həqiqət bu böyük gücün bağrında təcəssüm olur. Bu da həqiqətin özüdür.

Suçsuzları və suçluları Tanrı adına cəzalandırmaqdan daha böyük bir suç tanımıram.

Mən bir tərəfdən öz aşağılanmamı düşünüb, digər tərəfdən də məndən olan gözləntiləri göz önümdə tutduqda bir an gicəlmiş kimi oluram. Daha sonra anlayıram ki, bu gözləntilər təzadlı özəlliklərdən oluşan “mən”dən deyildir. Bu bəklənti həqiqət və qeyri-aqressivliyin tərkibi olan mənim varlığımdandır. Doğrudur, mən bu iki sahədə tam kamilləşmiş biri deyiləm. Ancaq başardığım qədəriylə onları içimdə gəlişdirməyə çalışmışam.

Vətənim yolunda fəda edə bilməyəcəyim heç bir şeyim yoxdur. Yalnız iki şey var ki, onları vətənimə fəda etmərəm. O da həqiqət və “ahimsa”dır*. Bu iki varlığı bütün dünyaya da fəda etmərəm. Çünkü mənə görə həqiqət Tanrıdır və ona qovuşmanın da tək yolu “ahimsa”dır. Mən Tanrı və ya həqiqəti fəda edərək Hindistana xidmət etmək düşüncəsində deyiləm. Çünkü həqiqəti danmış olan kimsə, vətənini də asanca dana bilər.





  • * *

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə