Kamran əLİyev əDƏBİyyat tariXİNƏ Bİr baxiş baki – 2013 amea folkor İnstitutu Elmi Şurasının



Yüklə 2.34 Mb.
səhifə14/17
tarix23.02.2016
ölçüsü2.34 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17

ГАЗАХ ХАЛГЫНА СОНСУЗ МЯЩЯББЯТЛЯ
Газахларла азярбайъанлылар ейни кюкя маликдир, икиси дя ислам динини гябул едиб. Адятляримиз, яняняляримиз арасында да чох йахынлыг вар. Азярбайъанда той мярасиминдя тязя эялинля бяйя хейир-дуа вериляндя дейилир:

Анам, баъым гыз эялин,

Ял-айаьы дцз эялин.

Йедди оьул истярям,

Биръя дяня гыз эялин.

Газахларда тязя эялин вя бяй щаггында да буна бянзяр хош сюзляр сяслянир. Азярбайъанда Новруз байрамы милли бай­рам кими гейд олунур. 1987-ъи илдян Газахыстанда да Новруз милли байрам кими гябул едилиб. Газахыстанын эюзял, сяфалы, мян­зяряли йерляри чохдур. Анъаг сусуз, ъансыхыъы, ялчатмаз гумлу сящралары да аз дейил. Бу йерлярин гышы ися чох сярт кечир. Сибирин уъгарларына гядяр узанан Газахыстан чюлляри бир за­ман­лар ясл ъящяннями хатырладырды. Бу сябябдян дя сийаси ъящятдян «етимада лайиг» олмайанлар, дювлятин дцшмяни щесаб едилянляр Газахыстанын дюзцлмяз йерляриня сцрэцнляря эюндярилдиляр. Бу сцрэцнляр совет дюврцндя даща мцтяшяккил шякил алмышдыр. Сцр­эцня эюндярилянляр газахларла щяр вахт цнсиййятдя олмушлар. Бяс газахлар дили бир, дини бир гардашлары неъя гаршыламыш, онлара неъя мцнасибят бяслямишляр? Бу суала тарих вя бядии ядябий­йатда ятрафлы вя дцзэцн ъаваб тапмаг чятиндир.

Азярбайъанда тякъя совет дюврцндя 300 миня гядяр ин­сан репрессийайа уьрамышдыр. Онларын чоху, ян ляйагятли ювлад­ларымыз Газахыстан торпаьына сцрэцн едилмишдир. Вердийимиз суала, йухарыда дейилдийи кими, тутарлы ъаваб тапмаг чятиндир. Бу да дцшцндцрцъцдцр ки, Азярбайъан халгынын ян эюркямли, ишыглы зяка сащибляри Газахыстанда сцрэцн щяйаты кечирмиш, бир чоху вятяндян узагда «Азярбайъан» дейя-дейя ъан вермиш, бир чоху белляри бцкцлмцш щалда вятяня дюнмцш, бир чоху ися газах торпаьында мяскунлашмышдыр. Сцрэцн едилянлярин щяр биринин щяйаты бир ясяр, бир гямли дастан олдуьу щалда, бу мювзуда демяк олар ки, санбаллы ясярляр йаранмамыш, йа да онлар бармагла сайылаъаг гядярдир.

Бир чох охуъуларын дедийи кими, ня йахшы ки Ъавад Ъа­вадлы вармыш. Бяли, он ики йашы тамам олмамыш балаъа Ъавад 1937-ъи илин декабр айында анасы Кейсу ханым, гардашлары Ся­фяр, Яли­щцсейн, баъылары Сякиня, Зейнябля бирликдя Газахыс­та­нын Гызыл гум сящрасына сцрэцн едилмишдир. Бу вахт ана 6-7 айлыг оьлан ушаьына щамиля иди. Дцнйа тарихиндя яриня эюря щамиля гадынын сцрэцня эюндярилмяси факты мювъуд дейил. Щяля чар Русийасы заманы сцрэцня эюндярилян декабристлярин арвад­ларынын онларла бирликдя эетмясиня чар мане олмушдур ки, бу инсанлыг цчцн, чар щакимиййяти цчцн тящгирдир. Совет дювляти, Сталин режими ися бундан бетяр, аъынаъаглы ямялляр тюрятмишдир. Ъавадын атасы, тя­биятян рущани, алим, мцяллим, яряб вя фарс дил­лярини эюзял билян, 30 иля йахын юз евиндя 7 кяндин йохсул ушаг­ларына йазмаг, охумаг юйрядян, колхозун ян фяал цзвц олан 57 йашлы Ялясэяр киши тарлада иътимаи якинляри суваран заман Дювлят Тящлцкя­сиз­лийи органлары тяряфиндян щябс едилмиш, Ар­ханэелск вилайятинин Пудожск дийарында Беломорканал тикин­тисиндя, 1938-ъи илин ок­тйабр айынын 17-дя щялак олмушдур.

Ъавад Ъавадлынын тякъя бядии ясярляриндян дейил, вердийи мцсащибялярдян дя айдын олур ки, сцрэцн едилянлярин мяскун­лашмасы, ишля тямин едилмяси цчцн щеч бир щазырлыг ишляри эю­рцл­мя­мишдир. Эцнлярля машынларда гум сящраларыны долашан биня­сиб инсанлар щеч йердя гябул едилмямишдир. Аълыг, ишсизлик, тибби йардымдан мящрум едилмяк, сойуг щава инсанларын милчяк ки­ми гырылмасына сябяб олмушдур. Бу сюзляри она эюря хатыр­ла­дырыг ки, бу аъынаъаглы щяйат балаъа Ъавадын гялбиня щопуб, ора­да дярин изляр салмыш, узун илляр йаддан чыхмайараг сонралар бядии ясяр мювзуларына чеврилмишдир.

Ялясэяр кишинин аиляси гыш эцнц мал-щейван вагонларында сцрэцня эюндярилмишдир. Гатарларда онлары мцшайият етмяк цчцн Азярбайъанда бир Мящяммяд щцммяти «тапылмамышдыр». Вагонларын ачары ермяни миллятиндян олан ганичян капитан Га­зарйана верилмишдир. Мцсялман, тцрк ганына сусайан Газарйан узун мцддят гапылары ачыб сцрэцня эедянлярин ичмяли су эютцр­мяляриня имкан вермямиш, сусузлугдан юлян ушагларын, защы га­дынларын, хястялярин, гоъаларын мейитляри эеъяйкян вагонлар­дан чюля атылмышдыр. О заман щеч кясин аьлына беля эялмязди ки, сусузлугдан пянъярянин гровуну йалайан Ъавад юлцмлярин эирдабындан хилас олаъаг, эюрдцклярини ня вахтса гялямя алаъагдыр.

Ъавад Ъавадлынын тяръцмейи-щалыны вараглайырыг. Сцрэцн­дя онун Якбяр адлы гардашы доьулмуш, амма ещтийаъ уъба­тын­дан ъями 2-3 айдан сонра щяйатдан кючмцшдцр. Бу, охшама­ларын йа­ранмасына сябяб олмушдур. Аиля щяр ан юлцм тящлцкяси гар­шысында галмышдыр. Савадсыз олса да, чох аьыллы, дюзцмлц, гочаг Кейсу ана-ата оъаьы сюнмясин дейя, бир няфярин саь галмасы ина­мы вя цмиди иля 12 йашы тязяъя тамам олан Ъавады сцрэцн­дян гачмаьа рущландырмышдыр. Буна наил олан Ъавад мяшяг­гятли йоллар кечяряк доьулдуьу Нахчыван Мухтар Рес­публикасы Шярур районунун Дямирчи кяндиня эялмишдир. Эеъя икян эизлиъя йашадыьы евин гапысыны ачаркян ону илк гаршылайан, узаг­дан онун ийини алан вя ушаглыгда достлуг етдийи ит – Алабаш олмушдур. Эизлин йашаса да, атасы 1938-ъи илдя щялак олса да, балаъа Ъавад 1939-ъу илдя йенидян сцрэцня эюндярилмишдир. Ам­ма он цч йашлы Ъавад йеня дя сцрэцндян гачмаьа мцвяф­фяг олмушдур. Эизли йашайа-йашайа, тяръцмейи-щалыны эизлядя-эизлядя Азярбайъанда илк жумалист няслиня мянсуб бир зийалы кими дювлят мятбуатында фяалиййят эюстярмишдир.

Китаблар вар ки, юз заманында охунур, севилир, сонралар унудулур. «Сцрэцн» китабы илляр, ясрляр кеч­дикъя даща бюйцк дяйяр газанаъаг, актуаллашаъагдыр. Она эюря ки, бу ясярдя йцз минлярля эцнащсыз инсанларын щяйаты, талейи ъанландырылыр.

«Сцрэцн» китабы бир чох мязиййятляря маликдир. Онлардан бири дя будур ки, Газахыстана сцрэцн едилян, бурада мяшяггятли эцнляр кечирян азярбайъанлылара газах халгынын мцнасибяти, севэиси, йардымы юз парлаг яксини тапмышдыр. «Сцрэцн» ясяриндя йадда галан, ядябиййатда аналогу олмайан мцсбят газах об­раз­лары вардыр. Онларын щеч бири йазычы тяхяййцлцнцн мящсулу дейил, ъанлы инсанлардыр. Мцяллиф инди дя онлары олдуьу кими ха­тырлайыр. «Сцрэцн»дя «Ъящяннямдян гачан ушаг» адлы мянзум роман, «Ата йурду», «Сцрэцндя эюрдцйцм аналар», «Зиндан­дан мяктуб, зиндана мяктублар», «Дцшмян ити», «Гейрят», «Ъанлы шящидляр», «Мясмя хала», «Аъы наьыл», «Иткин баъылар», «Ана юлцмц» адлы он поема, 432 байатыны ящатя едян «Анамын сцрэцн байатылары», чохлу аьылар, охшамалар, лайлалар, шеирляр топланмышдыр. Бу ясярлярдя мцхтялиф сяпкидя, характердя олан газах образлары вардыр. Газах гадынлары азярбайъанлыларын йас мярасиминдя фяал иштирак едир, онлар да аъы-аъы аьлайыр, ушаглара йемяк эятирир, гадынлара цряк-диряк верирляр. Йол бойу вагон­ларда сусузлуг чякян бинясибляря дямирйолчу буз парчасы верир, эянъ бир газах мцшайиятчилярля ялбяйаха олса да, сойдашларына йардым едир, диэяри ися сцрэцндяки азярбайъанлыларла кобуд ряф­тар едян, онлары инъидян рус мямуруну дюйцр, бир дя беля гя­бащятя йол верся, юлдцря биляъяйи иля щядяляйир. Ясярдя еля пар­­лаг образлар вар ки, онларын бязиляринин цзяриндя ятрафлы да­йанмаьа дяйяр.

«Гейрят» поемасында сцрэцня эюндярилянлярин гум сящ­расында, дюрд тяряфдян ачыг, тякъя цстц юртцлц чардагларда йа­шадыглары тясвир олунур. 12 йашлы Ъавад эюрцр ки, анасынын палтары кющнялмиш, йерийяндя дизляри эюрцнцр. Бу щягарятя, зиллятя дюзмяйян Ъавад ачылмамыш сцрэцн йериндян хялвят гачыр, пул газанмаьа, анасына палтар алмаьа йолланыр. 20-25 километр­ликдя олан каучук совхозуна эялир, ишлямяк истяйир. Ипяк кими чох назик лифляри олан каучуку йыьмаг цчцн дюшлцк лазымдыр. 35-36 йашлы Зейняб адлы гадын дюшлцйцнц Ъавада верир, юзцня башга дюшлцк тапыр. Ясярдя Зейняб ады чох мящяббятля щал­ландырылыр. Мцяллиф гейд едир ки, нянясинин, баъысынын, ямиси арвадларынын, ямиси гызларынын да адлары Зейнябдир. Нащар вахты Зейняб Ъавады зор-эцъля йемяйя дя гонаг едир. Ъавад да бир эцндя, бялкя, 10 адамын ишини эюрцр. Мцяллифин реал тясвириндян юйрянирик ки, еля щямин эцн тарлада каучук чякилиб тящвил ве­риляндя пулу да, йяни ямяк щаггы да орада юдянилир, бир арабада ися мцхтялиф парчалар эятирилиб сатылыр. Ъавад анасы цчцн эцллц сятин парча алыр. Поемада тясвир едилян Зейняб олдугъа фяда­кар, тяяссцбкеш, гайьыкеш, щяссас бир гадын кими тясвир едилмиш, онун бу алиъянаблыьы гятиййян йаддан чыхмыр, ъанлы, сянядли, характерик бядии образ сявиййясиндя диггяти ъялб едир.

Бу ъящятдян Бяхтиэцл образы да чох мараглы вя йадда­галандыр. Мцяллиф гейд едир ки, Бяхтиэцл гатарда йол бялядчиси ишляйян эянъ гадынын ясл адыдыр. Аь сифят, орта бойлу, хош ряф­тарлы, гара, гыйыг эюзлц газах гызы. Эеъя икян нящянэ чайы кечиб сцрэцндян гачан Ъавад, нящайят, чох чятинликля дямирйол ваьзалына эялир. Красноводска гядяр эедян гатарын эялмясини эюзляйир. Айагйалын, башыачыг, ъырым-ъындыр палтарда олан Ъавад цмуми вагона галхмаг истяркян йол бялядчиси Бяхтиэцл ону гялбя тохунан, кюнтюй сюзляр демякля дартыб йеря салыр. Адя­тян бу ъцр нязарятсиз ушаглар юзляриня мяхсус ъаваблар вер­мяк­ля узаглашырлар. Ъавад ися узаьа гачмыр. Мялул-мцшкцл да­йаныб, гямли, кядярли, чарясиз щалда Бяхтиэцля бахыр. Бу вя­зиййят щяссас гадынын диггятини ъялб едир. Ушаьа суаллар верир, алдыьы ъаваблар гадыны чох гящярляндирир, эюзляри йашарыр, яв­вялки ямялиндян пешман олур, юзц Ъавадын вагона чыхмасына кюмяк едир, ону билетсиз вагонда сахлайыр, чай-чюряк верир. Мцяллиф гейд едир ки, юмрцндя онун вердийи аь чюряк кими чюряк йемяйиб. Мянзил башына чатанда Бяхтиэцл Ъавады юзц иля апармаг истяся дя, Ъавад буна разылыг вермир. Хейирхащ га­дынын вердийи бир манат пулла Ъавад бир нечя эцн чюряк ала билир. Бяхтиэцл образы мянзум романда чох орижинал, ъанлы шякилдя верилмишдир.

Мцяллифин мящаряти ондадыр ки, тякъя ири щяъмли ясярдя де­йил, нисбятян кичик шеирлярдя дя цряйи тялатцмя эятирян, кюв­рял­дян, гящярляндирян, йадда галан газах образлары йарадыл­мышдыр. «Йолчунун дярди» шеириндяки газах миллятини эюйляря галды­раъаг гядяр бядии, тярбийяли, яхлаги ящямиййят дашыйыр.

Шеирдя тясвир едилир ки, сцрэцня эюндярилянляр бошалдылмыш бир щябсхананын бинасында йерляшдирилмишляр. Йахынларда йаша­йыш мянтягяляри йохдур. Щябсхананын гаршысындан кечян йол ишляк йол олса да, эцн ярзиндя бир-ики дам эюзя эюрцнцр. Он-он ики йашлы оьланлар, гызлар аъ олсалар да, щеч бир дярдляри, гямляри йохмуш кими дейиб-эцлцр, зарафатлашырлар. Ъавад да онларын ара­сындадыр. Бу заман узунгулагда эялян типик газах палтарында, саггаллы бир газах кишиси узунгулагдан дцшцр, ушаглара йахын­лашыр. Онун яйниндя рянэли парчадан сырынмыш палто вардыр. Азяр­байъанлылар цчцн беля эейим чох гейри-адидир. Бу рянэли палтону да ушаглар эцлцшля, тябяссцмля гаршылайырлар. 55-60 йашлы газах ушаглара суаллар верир, баша дцшмядикляри цчцн суал­лар ъавабсыз галыр, дярдли, гямли ушаглар ися эцлмякдян галмыр­лар. Бюйцк инамла демяк олар ки, бу газах тясадцфи йолчу дейилди. О, ушагларын щярясиня бир овуъ 10, 15, 20 гяпиклик аь пул пайлайыр. Бу вахт ушаглар ялляриндяки пуллара бахараг сц­кута гярг олурлар. О пулла щяр аиля 2-3 эцн йашайа биляр. Газах ъибиндяки кисяни чыхарыр, дилинин алтына насбай атыр (бу, папиросу явяз едир). Сонра аьлайа-аьлайа узунгулаьа миниб, йолуна давам едир. Бу хейирхащ газах кимдир? Сяняти нядир? Мялум дейил. О мялумдур ки, имканы дахилиндя сцрэцндя оланлара мадди йардым эюстярир. Бяс ня цчцн аьлайыр? Бах, бу суала ъаваб вермяк чох чятиндир. Щяр шейдян яввял о, аъиздир, чаря­сиздир. Газаьын эцъц эюз йашларына чатыр, о эюзйашлары щаг­сызлыьа, ядалятсизлийя, гейри-инсани мцнасибятляря, заманын зцл­мцня, мяшяггятиня цсйандыр. Балаъа Ъавад шащиди олдуьу щадисянин мащиййятини о вахт баша дцшя билмязди. Илляр кечян­дян сонра хейирхащ газах шаир Ъавадын гялбиндя щейкялляшир, «Йолчунун дярди» ясяри йарым ясрдян сонра йараныр. Йолчунун шяхсиййяти, ады она мялум дейил, онун алиъянаблыьы, тяяссцб­кеш­лийи ися данылмаздыр. Ады мялум олмайан бу газах образы га­зах ядябиййатыны зянэинляшдиряъяк гядяр ъанлы бир щяйат ща­дисясидир.

«Танымадыьым газах гызына» адлы шеир дя мювзусуна, гайясиня, мязмунуна эюря чох яламятдардыр. Шеирдя балаъа Ъавад ъырым-ъындыр палтарда, аъ-йалаваъ, аилядян хябярсиз, бир нюв дилянчи, сяфил вязиййятдя тясвир олунур. Гамышдан тикилян бир евин (ъомалаьын) йанында юз йашында олан газах гызына раст эялир. Гяшянэ палтарда олан гызын башында 30-40 щюрцйц вардыр. Азярбайъанда гызларын щеч вахт беля щюрцйц олмайыр. Щюрцкляр балаъа Ъавадын диггятини ъялб едир, аълыьыны да унудуб, гызын сачларына тамаша едир. Ону эюрян гыз ися еля билир ки, сцрэцндя олан, палтарындан ъин щцркян бу ушаг дилянчидир. Дярщал евляриня гайыдыб Ъавад цчцн исти бир чюряк эятирир. Аъ олдуьу цчцн о чюряйи гябул едир вя йемяйя башлайыр. Илляр кечяндян сонра да бу ящвалат шаири тярк етмир. Юзц йашда олан газах гызы онун гялбиндя цлвиляшир, поезийайа чеврилир. Шаир ялиндя чыраг узун иллярдир ки, щямин кювряк гялбли гызы ахтарыб тапмаг, вердийи чюряйин явязини чыхмаг истяйир. Беляликля, «Таны­мадыьым газах гызына» адлы шеир йараныр. Ъясарятля демяк олар ки, «Йолчунун дярди» вя «Танымадыьым газах гызына» адлы шеирляр Газахыстан вя Азярбайъан дярсликляриндя юзцня йер тутмаьа лайиг чох надир бир сянят нцмуняляридир.

Мялум олдуьу кими, сцрэцнлцк - мяшяггят, изтираб, мящ­румиййят, щясрят, аълыг, юлцм, эюз йашлары демякдир. Бу ъя­щятдян мцяллифин юз ясяриндя халг ядябиййатынын аьы, лайла, охшама, байаты, гошма кими нювляриндян эениш истифадя етмяси мювзуйа даща йени бир айдынлыг, тяравят эятирир, ясярлярин тясир эцъцнц артырыр, охуъу гялбиня тез йол тапыр. Бу ъящятдян «Сцрэцн» китабындакы байатылары бир даща хатырламаьа дяйяр. Китабда щяр ъцр мязмунда байаты вардыр. Он байаты газахларын мещрибанлыьына, гайьыкешлийиня, мадди йардымына, тяяссцбкеш­ли­йиня, азярбайъанлыларла дост, сирдаш олмаларына щяср олун­муш­дур. Газахларла баьлы даща бир сыра нцмуняляр эюстярмяк мцм­кцндцр. Ону да нязяря алмаг лазымдыр ки, бцтювлцкдя «Сцр­эцн» китабы совет идеолоэийасына зиддир. Ону йазылан иллярдя чап етмяк олмазды. Газахыстана, газах халгына щяср едилян ясярляр дя 50-70-ъи иллярин мящсулудур.

«Сцрэцн» китабында Газахыстанын еъазкар пейзажы, тябии мян­зяряляри дя чох мящарятля ишлянмишдир. Бу да айрыъа тядгигата лайигдир. Китабда тякъя сцрэцн щяйаты тясвир едилмир. Ъавад Ъавадлы ики дяфя Газахыстанда йарадыъылыг езамий­йя­тиндя олмушдур. «Рахим якя томбураны данышдыр» шеирини мцял­лиф езамиййя заманы алдыьы тяяссцрат ясасында йазмышдыр. Ъамбул вилайятинин Узунаьаъ кянд орта мяктябинин директору, халг истедады Рахим Даутов халг акыны Ъамбулун она баьыш­ладыьы томбураны гяфлятян сясляндиряндя Ъавадын балаъа икян сцрэцн илляриндя ешитдийи мелодийалар гялбини тялатцмя эятирир, эюзляри йашарыр. Бцтювлцкдя «Рахим якя томбураны данышдыр» шеири чох бюйцк бядии тясир эцъцня маликдир.

«Сцрэцн» тарихилик бахымындан да чох гиймятлидир, бура­да­кы ибрятамиз фактлары щяр ики халг щеч заман унуда билмяз. 1937-ъи илин бядии, тарихи салнамяси олан «Сцрэцн» китабы бц­тюв­лцкдя Газах вя Азярбайъан халглары арасында достлуьун, мя­дяни ялагялярин эенишлянмяси цчцн олдугъа гиймятли, явязо­лунмаз мянбядир. Цнванлары бялли олан, зянэин мянявиййатлы, ядяби-сянядли мцсбят газах образлары тякъя Азярбайъан ядя­биййатыны дейил, газах ядябиййатыны да зянэинляшдирир, газах халгынын мяняви ъящятдян бюйцклцйцнц сцбут едир.

Мян бу мягалядян яввял дя «Сцрэцн» китабы барядя йазмыш, фикирляр сюйлямишям. Демишям ки, ХЫХ ясрдя рус мядяниййятинин Азярбайъанда йайылмасы дащи Мирзя Фятяли Ахундову йетишдирди, милли драматурэийамыз йаранды. 1906-ъы ил Сяттархан ингилаби щярякаты Мирзя Ялякбяр Сабиря хялгилийи бяхш етди, реалист сатиранын ясасы гойулду. 1906-1920-ъи иллярин ингилаби-демократик щярякаты бюйцк Ъ. Мяммядгулузадяни щяйата эятирди, «Мола Нясряддин» кими милли мятбуатымыз йаранды. Биринъи дцнйа мцщарибясинин дящшятляри Азярбайъанда юлмяз сяняткар Щцсейн Ъавидин йаратдыьы мянзум фаъиянин йаранмасына эятириб чыхарды. Совет йюнцмц эюркямли драма­тург Ъяфяр Ъаббарлыны йетишдирди. 1930-ъу иллярин амансыз реп­рессийалары о иллярин шащиди олан Ъавад Ъавадлыны йетишдирмякля Азярбайъанда диссидент ядябиййатынын, йени бир ядяби мяк­тябин ясасы гойулмушдур.

Мян юз чыхышларымда да, мягаляляримдя дя «Сцрэцн» китабыны даща да тякмилляшдирмяйи мяслящят эюрмцшям. Ъавад мцяллим чох мяшяггятли йоллар кечян, чох дюзцмлц, фядакар, мящсулдар бир сяняткардыр. «Сцрэцн» китабы йаранмасайды, тарихимизин чох гиймятли, мараглы сящифяляриндян халгымыз хя­бяр­сиз галарды. Ъавад мцяллим ушаглыьында эюрдцйц щадисяляри гялбиня щякк едиб, узун иллярдян сонра ону поезийа ясярляриня чевирмишдир. Мян «Сцрэцн» китабынын тякмилляшдирилмиш варианты иля дя танышам. Мцяллиф чятинлик уъбатындан йаза билмядийи «Юлц­нцн дирилмяси», «Мящяббят вя эюз йашлары» вя «Ата щяс­ряти» поемаларыны йазмыш вя дюврц мятбуатда чап етдирмишдир. Бу поемаларын щяр бири щагда эениш бящс етмяк олар, шцбщясиз, онлары да Ъавад Ъавадлы эюрдцкляри щадисяляр ясасында гялямя алмышдыр. Бу йени поемалар китабы гат-гат зянэинляшдирир.

Бцтювлцкдя «Сцрэцн» китабында, демяк олар, йумор йохдур. Бурада мящрумиййятляр, эюз йашлары, аълыг, юлцм, вя­тян щясряти ясас йерляри тутур. «Юлцнцн дирилмяси» поемасында ися олдугъа мараглы эцлцш, йумор вардыр. Эюрцнцр, мцяллиф дя бу бошлуьу баша дцшмцш вя ону долдурмаьы баъармышдыр. 432 байаты 550-я чатдырылмышдыр. Сцрэцндяки щадисяляр Нахчывандан башлайыр. Чох-чох аилялярин фаъияси гялямя алыныр. Сцрэцнлцк щя­йаты да репрессийа иллярини эениш шякилдя яйани олараг ъан­лан­дырыр. Бяс о иллярдя Бакыда щансы щадисяляр баш вериб? «Ъя­щяннямдян гачан ушаг» мянзум романында о щагда гисмян бящс олунур. Анъаг бу мцяллифи гане етмир. «Етираф уьрунда гяддарлыг» адлы бюйцк бир щисся мящкямя сянядляри ясасында йазылараг чап олунмуш вя романа ялавя олунмушдур. «Дцшмян ити» поемасына бир щисся артырылмышдыр. Диггятдян кянарда галан, итмяси эцман едилян бир нечя шеир дя тапылыб китаба ялавя едил­мишдир. Бцтцн бу ялавяляр китабын дяйярини, санбалыны гат-гат артырыр.

Ону да хатырладаг ки, китабын няшриндян хейли вахт кечся дя, бу барядя Газахыстанын Азярбайъандакы сяфирлийи эеъ дя олса, хябярдар олмушдур. Сяфирликдя шаирля эюрцш кечирилмиш, сяфирлийин бцтцн ямякдашлары эюрцшдя иштирак етмишляр. Мяълисдя «Сцрэцн» китабы щаггында хош сюзляр дейилмиш, мцяллифя гий­мятли щядиййяляр верилмиш, ян щюрмятли гонаглар цчцн мцяййян едилян газах милли эейими - чапан Ъавад Ъавадлынын яйниня эейиндирилмишдир. Мяълисдя китабын тякмилляшдирилмиш вариантынын няшри, мцяллифин мяшяггятли сцрэцн щяйаты мювзусунда филм чякмяк мясяляляри дя нязярдян кечирилмишдир.

Бунлары демякля, щяр шейдян яввял, мян мцщцм бир мясяляни вурьуламаг истяйирям ки, «Сцрэцн» китабында о гядяр чох мцсбят газах образлары вардыр ки, бу айрыъа тядгигат мювзусу ола биляр. Беля гиймятли ясярин газах дилиня тяръцмя едилмясини ваъиб щесаб едирям.

Ядябиййат вя мятбуат сащясиндяки хидмятляриня эюря президент Ъавад Ъавадлыны «Тярягги» медалы иля тялтиф етмиш, ону президент фярди тягацдцня лайиг эюрмцшдцр.

Бу хидмятляриня, Газах вя Азярбайъан ялагяляриндя йени, мющкям, учулмаз кюрпц салдыьына эюря Ъавад Ъавадлыйа Газахыстанын халг шаири адынын верилмяси чох хейирхащ вя ядалятли бир иш оларды.



2008
TARAZLIQ ANI

(Anar. «Seçilmiş əsərləri», iki cilddə, Azərnəşr, 1988)
Anarın ikicildliyini yalnız özünün deyil, yeni problemlər qaldırmaq, həyat hadisələrini sürətlə qavramaq və dərk etmək baxımından bütöv bir yazıçı nəslinin hesabatı kimi qəbul etmək olar.

İkicildliyə Anarın hekayələri, povestləri və bir romanı daxildir. Onların ən başlıca cəhəti bundan ibarətdir ki, yazıçı­nın hekayə – povest – roman silsiləsi müəyyən struktur əlamət­ləri və bir-birini tamamlayan insan xarakterləri ilə tam və əha­tə­li təsir bağışlayır. Əsərlər arasındakı mövzu və janr fərqlə­rindən asılı olmayaraq, Onların hamısı üçün səciyyəvi bədiilik əlaqələri xasdır. Bu mənada aşağıdakı suallar çox təbiidir: Anarın əsərlərindəki obrazların bir-birinə münasibəti necədir? onların münasibətlərindəki harmoniyanın ömrü nə qədərdir? Obrazla obraz, obrazla həyat, yazıçı ilə obraz arasındakı tarazlığın nisbəti hansı səviyyədədir?

«Gürcü familyası» hekayəsi Oqtayla Əsmərin vida mah­nı­sıdır. Onlar uzun illər boyu gah bir-birinə yaxınlaşmış, gah da bir-birindən uzaqlaşmışlar. Hələ uşaq vaxtlarından Oqtay Əsmərgilin İçərişəhərdəki evlərinə tez-tez gedərdi. Əsmərin anası deyərdi ki, «evdə kişi olsaydı. Bu otağın divarını deşib küçəyə pəncərə açmaq olardı». Lakin Oqtay bu evdə kişi ola bilmədi, pəncərə yeri açılmadı və pəncərədən dəniz görünmə­di… Hətta Oqtayın Əsməri götürüb qaçırmaq arzusu da bircə anlıq ömür sürdü.

Əsmərlə Oqtayın arasında tarazlıq anı yalnız bir dəfə baş tutub. Oqtay o günü xatırlayıb deyir ki, «Mən maşın saxladım və ömrümüzdə bəlkə də ilk dəfə taksiya mindik».

Nəhayət, uzun ayrılıqdan sonra Əsmər Moskvadan Oqta­yın ad gününə gəlir. Onlar Bakını gəzirlər, keçmişi xatırlayır­lar. Nə qədər qeyri-adi görüş olsa da, həmin günün özü belə on­ları yaxınlaşdırmaqda, təəssüf ki, acizdir. Çünki Oqtayın və Əsmərin sevgi münasibətlərindəki tarazlıq artıq çoxdan pozulub.

«Ağ liman» povesti Anarın yaradıcılığında yeni bir səhi­fə­nin başlanğıcıdır. Adamların bir-birini yaxından tanımaq istə­yi bu əsərdə xüsusi yer tutur. Obrazlar özlərini də dərk etməyə xeyli dərəcədə meyillidirlər. Povestin qəhrəmanlarının düşüncə və davranışları bir-birindən tamamilə seçilir. Bu obrazlarla gerçəklik arasındakı mövcud müvazinətin itkisi onların gözləri qarşısında baş verir və yazıçı özü həyatdakı pozulan tarazlıqla üz-üzə dayanır. Bax, bu mürəkkəb vəziyyəti duyduğuna görə­dir ki, nemət «minlərlə adamın saat kimi dəqiq bir ritmlə tum çırtlaması»ndan zövq alır.

Ritm, ahəng, tarazlıq qanunu – bütün bunlar «Və liman»ın «sayıq gözətçi»lərinin ən böyük istək və arzularıdır.

Əsərdə Təhminə və Zaur həmkarlarından fərqlənirlər. On­la­rın mənəvi yaxınlığı, bir-birinə olan münasibətləri o qədər səmi­midir ki, Anar sonralar «Beşmərtəbəli evin altıncı mərtə­bəsi» adlı roman yazdı, bu obrazların taleyindəki yeni qatları açdı. Romanda oxucunu öz arxasınca aparan daha çox bu cəhətdir ki, Təhminə Zaurla münasibətindəki nikbinliyə çıxış yolu tapa bilmir və yalnız öz falına inanır. «Təhminə birdən-birə söndü, içinə çəkilib büzüşdü». Bu münasibətlərin axıra qədər getməyəcəyini və nə vaxtsa qırılacağını Təhminə Zaurun əlindəki xətlərə baxanda, elə onun özünə də açıqca deyir: «Bütün xətlər elə bil yarımçıqdır e, Zaurik».

Bu nəticəyə Təhminə Zauru yaxşı tanıdığı üçün gəlmişdi. Bəs, bu, hansı tanışlıq idi? Qəribədir, Zaur da buna mat qalmış­dı: «Mat qalmışdı ki, atası neçə illər bundan qabaq öz həyatını dəqiq qrafik üzrə qurduğu kimi, indi onu, Zaurun da həyatını bu cür dəqiq planlaşdırmışdı: ali təhsil, dissertasiya, mənzil, evlənmə, övlad…». Təhminəni isə Dadaş belə səciyyələndirir: «Onunçün heç bir qanun-kitab yazılmayıb, - kefi necə istəyir, elə də yaşayır. Dünya-aləm vecinə deyil. Axı, belə də olmaz… Qayda var, adət var!».

Sevgi onların təbiətindəki fərqi aradan götürür. Bir-birinə vurğunluğu heç bir maneə, heç bir tənə tanımır. Kinayələr də, hədələr də alovlanan sevgini söndürməkdə acizdir. Bu yolda Zaur ata-anasını tərk etməyə hazırdır və tərk edir. Beləliklə, Zaur «Mən, sən o telefon» hekayəsinin qəhrəmanına bənzəyir. Həmin obraz vaxtilə beləcə deyirdi: «Artıq mən heç bir şey edə bilməzdim. Hadisələr mənim nəzarətimdən, ixtiyarımdan çıxmışdır. Poçt qutusuna atdığın məktub kimi».

Təhminə əri Manafla vidalaşmaq istəyir və vidalaşır, çün­ki Təhminənin içində yeganə bir inam var: «Sevirəm səni, Zaurik… dəli kimi sevirəm». Zaurun da unudulmuş dünyası var və bu dünya onun ayaqları altındadır: «Ölürəm səninçün, Təh­minə… Bax, indi bu saat yıxılıb ölə bilərəm xoşbəxtli­yimdən».

Onların arasındakı fərq o zaman aradan qalxır ki, Zaur Moskvaya Təhminənin görüşünə gedir. Ayrı-ayrı istiqamətlərə uzanan yollar bir küçədə qovuşur: «Küçəni düz keçmədilər, mi­lis saxladı onları, üç manat cərimə elədi». Onlara edilmiş cərimə haqqında qəbz dünyanı unutmuş Təhminə və Zaurun birliyini təsdiq edən yeganə aktdır. Məhz buna görə Təhminə ölüm ayağında belə istəmişdir ki, Zaur həmin anı xatırlasın: «Mədinə otağa keçdi və bir azdan iki kiçik kağız parçasıyla qayıtdı. Kağızların biri qəbz idi, Zaur görən kimi xatırladı – Moskvada küçəni səhv keçdikləri üçün serjant Trofimov onları cərimə etmiş, qəbz vermişdi».

Təhminəni oxuculara sevdirən səbəb nədir? Hər şeydən qabaq, ondakı təbiilik tilsimi; Dadaşı da, Zauru da, Neməti də, Spartakı da, rejissor Muxtar Məhərrəmovu da, hətta Mədinəni də ovsunlayan məhz bu hikmətdir.

Təhminənin siması həyata, insanları münasibətdə daha mənalıdır. «Gözəl qadın da milli dəyərdir, nadir ağaclar kimi, faydalı qazıntılar kimi, tarixi abidələr kimi» - deyən Təhminə yaxşı bilir ki, onun əxlaq normaları barədəki düşüncələri ilə həyatdakı fəaliyyəti arasındakı tarazlıq itib. Zaurun onu tərk etməsi bu fikri daha da gücləndirir. Buna görə də Təhminəni öldürən Spartakın, Mədinənin dediyi kimi serroz deyil, onun üzləşdiyi mənəvi-əxlaqi sarsıntı, pozulan normalar idi.

Təhminə öz mərtəbəsində – altıncı mərtəbədə möcüzədir, adamların arasında – dünyanın pozulmuş tarazlıq orbitində isə «Qəlbin həqiqəti»ni axtaran məsum insandır. Bu tarazlıq itkisi o vaxtdan başlayıb ki, Təhminə Manafa ərə gedib və Manafa tuşlanan sözlər də bunu təsdiq edir: «Bizim evlənməyimiz bö­yük səhv idi. Hər halda mənim həyatımın ən böyük səhv idi».

«Dantenin yubileyi» povestinə gəldikdə isə burada obraz­ların, xarakterlərin arasındakı tarazlıq ahənginin pozulan məqam­ları daha çoxdur. Kəbirlinskinin arvadı Həcər qonşuları Anaxanımla özü arasında belə bir müqayisə aparır: «Topal Səftərin qızı elə dolansın, Dursun bəyin qızı belə». Məsələnin bu cür ikisi istiqaməti sadəcə olaraq maddi təminatlar arasın­dakı fərq səviyyəsində qalmır, eyni zamanda psixologiyanın, əhvali-ruhiyyənin özündə, ailə üzvünə, qonşuya münasibət əxlaqında reallaşır.

Povestdə tarazlığın ən güclü şəkildə pozulduğu andan birbaşa Feyzulla Kəbirlinski ilə bağlıdır. Kəbirlinski öz yerində olmayan və yerini itirmək təhlükəsinin ağrısını yaşayan obrazdır. O, səhnəni özünün həyatı sayır, səhnə isə onu qəbul etmir. Rejissor Səyavuş deyir: balam, səndən yaxşı pinəçi olar, çayçı, aşpaz, mən nə bilim, camadar, məsciddə mürdəşir olar, amma daha aktyor yox, atam, aktyor yox». Həm də bunlar sa­də­cə olaraq ayrı-ayrı peşələrin üz-üzə qoyulması deyil. başlıca fikir Kəbirlinskinin sevdiyi teatrın, kinonun, radionun, televi­zo­run, karamel fabrikindən dram dərnəyinin Kəbirlinskiyə qar­şı qoyulmasıdır.

Kəbirlinski ilə həyat arasındakı tarazlıq adamların boyun­dan yuxarıda görünən səhnədə yox, arvadı ilə eskalatorla düş­dü­yü metroda meydana çıxır: «Feyzulla arvadının təəccübün­dən daha da həvəslənir, təcrübəli bələdçi kimi metronun müx­təlif möcüzələrini Həcərə göstərir, danışır, izahat verirdi. Həcər də elə hər şeyə təəccüblənir, hər şeydən zövq alır, elə hey için çəkirdi».

«Macal» povestində də öncül yerdə dayanan iki obrazın təbiətcə ayrı-ayrı mövqelərdə durmasını müəllif özü belə ifadə edir: «Oqtayla Fuad başqa-başqa ritmlərdə yaşayırlar». Burada­kı ritm uyğunsuzluğu həyata fərdi münasibətdən yaranan uyğunsuzluqdur.

Əsərdə müəllifin başlıca məqsədi epiqrafdakı bir cümlə­də­dir: «Zen fəlsəfəsində sözlə fəaliyyət arasında uyğunsuzluq yoxdur». Yəni dünyanın mənası tarazlığın qorunub saxlan­ma­sında, tarazlığın təminatlılığındadır.

Fantastik povest kimi qələmə alınmış «Əlaqə» əsərində isə ev sahibəsinin tələbəyə verdiyi məsləhət-tapşırıqda açıq-aşkar iki qütb vardır: bərkidilmiş qapıya yaxınlaşıb onu açma­yın və hamamda gecələr işığı yandırın, o işıq dənizdən görü­nür. Beləliklə, bir tərəfdə uçurum, digər tərəfdə ümid. Sonda isə tələbənin niyyəti səbrə üstün gəlir, qapı açılır və tarazlın anı itir: «Qaranlıqda səmti dolaşıq salıram. Yuxarı hərəkət mənə enmək kimi gəlir». Ümumi ahəngin pozulması isə «oryentir hissinin itməsi» ilə nəticələnir.

«Yaxşı padşahın nağılı» hekayəsində, «Molla Nəsrəddin - 66» hekayələr silsiləsində də tarazlıq anı imtahan qarşısında qalır.

Bəs, tarixi bir əsər olan və ölməz abidəmizin motivləri əsasında yazılan «Dədə Qorqud» kino-dastanında tarazlıq ölçü­sü necədir? Bu suala cavab vermək üçün bəri başdan elə onu xatırlayaq ki, Turalı ölümdən Dədə Qorqud məsləhəti qurtarır: «Ana südü, bir də dağ çiçəyi onun yarasına məlhəmdi». Bu, insan ümidinin qığılcımı, doğma torpağa bağlanmaq amalının qönçəsi, birliyə çağırış nidası və ən başlıcası ağsaqqal öyüdü­nün nişanəsidir. Ana südü və dağ çiçəyi – Turalı yenidən həya­ta qaytaran bu qoşalığın ecazı, bu tarazlığın gücüdür.

Kino-dastanla Anar bir daha göstərir ki, tarazlıq anı ötən kimi faciə başlanır, kədər, dərd güc alıb yeriyir. «Alp Aruz atı tərsə nallayanda» tərəzinin şər gözü əyilir, bu əyilən gözü Yalıncaq öz xəyanəti ilə bir az da ağırlaşdırır.

Bu əsərdə yazıçının ən böyük ağrısı pozulan tarazlığın ağrısıdır: «O gün Oğuz ellərinin ağır günüydü. Oğuz oğulları bir-birinə qarşı qalxmışdı. Dost-dostla, qohum-qohumla cəng edirdi, qardaş qardaşdan, ata oğuldan ayrılmışdı».

Yazıçının yaradıcılığında tarazlıq anı məsələsi qabaqca­dan, məntiqi şəkildə düşünülmüş forma deyil, mövcud gerçək­lik­lə, müasir insanla əlaqə və təmasın təbii, həmçinin gözlə­nil­məz nəticəsidir. Çünki Anarın həyatı və dünyanı duymaq mə­ha­rəti ilə həmin duyğuların bədii inikas səviyyəsi arasındakı tarazlıq daha möhkəm, daha sabitdir.


1989


Yüklə 2.34 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   17




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin