İstiqamətin şifri və adı: İİM 010000 İqtisadiyyat İxtisaslaşmanın şifri və adı: İİM 010027 İqtisadi kibernetika




Yüklə 354.69 Kb.
səhifə4/4
tarix23.02.2016
ölçüsü354.69 Kb.
1   2   3   4

Məsrəflər(xərclər) və resurslar – proqram icrasına yönəldilən pul vəsaitləri və digər resurslardır.Məsələn,pul məsrəfləri ,işçilər və onların iş vaxtı,könüllülər sərf etdiyi zaman, avadanlıq ,texnika,binalar,material( o cümlədən yanacaq,enerji və s.) məsrəfləri və s.;

Fəaliyyətlər – proqramın məqsədinə nail olmağına yönəldilmiş və proqram üçün ayrılmış resurslar hesabına həyata keçirilən tədbirlərdir.Fəaliyyətlərə proqramın icrasının metodologiyasında nəzərdə tutulmuş bütün addımlar – strategiyanın işlənilməsi, xidmətlərin göstərilməsi, proseslərin reallaşdırılması və s.daxildir.;

Birbaşa (aralıq) nəticələr (output) – proqram üzrə həyata keçirilən fəaliyyətdən bilavasitə yaranan məhsullardır.Məsələn,Azərbaycanda 1 ildə 500 yeni məktəb tikilib,800 məktəb yenidən qurulub,1000 km magitral yollar rekonstruksiya edilib,10 diaqnostika mərkəzi tikilib,aqrar sektora 1000 taxılyığan yeni kombayn alınıb və s.Bütün bunlar hökumətin büdcə vəsaiti hesabına göstərdiyi xidmətlərin (gördüyü işlərin) həcmini (kəmiyyətini) ifadə edir.

Sosial əhəmiyyətli son nəticələr – proqramın həyata keçirilməsindən cəmiyyətin (insanların) rifahında baş verən dəyişikliklərdir.Son nəticə kimi:

  • Insan inkişafı ilə bağlı proqramlar üçün - proqram iştirikçılarının (benefisiarların) yaşam və fəaliyyət şərtlərində,davranışlarında,bilik və bacaeıqlarında,dünyagörüşlərində və mənəvi dəyərlərində baş vermiş dəyişikliklər;

  • Səhiyyə proqramları üçün - əhalinin sağlamlığında baş vermiş yaxşılaşmalar;

  • ətraf mühitin mühafizəsi proqramları üçün - ətraf mühitin xarakteriskalarında baş verən dəyişikliklər;

  • nəqliyyat proqramları üçün – insanların və əmtəələrin daşınması üsullarında baş vermiş dəyişikliklər;

  • iqtisadi inkişaf proqramları üçün – bu və ya digər ərazilərin iqtisadi vəziyyətində baş vermiş dəyişikliklər çıxış edir.

Son nəticələrin başlıca təyinatı proqramın icrasından əldə edilmiş dəyişiklikləri əks etdirmək,cəmiyyətin rifahının yüksəlməsinə onun töhfəsini göstərməkdir.Başqa sözlə,sosial əhəmiyyətli son nəticələr müəyyən proqram çərçivəsində həyata keçirilmiş proses və fəaliyyətlərin proqramda bəyan edilmiş məqsəd (lər)in nail olunmasına imkan vermə (təsir) səviyyəsini səciyyələndirir.Bunlar hökumət qurumlarının (yəni büdcə vəsaitləri sərəncamlarının) konkret dövr ərzindəki fəaliyyətindən cəmiyyətin (yaxud ayrı-ayrı sosail qrupların) əldə etdiyi effekti, yəni rifah səviyyəsindəki dəyşikliyi qiymətləndirməyə imkan verir.Deməli, son nəticələr mahiyyətcə əldə edilmiş faktiki nəticələrin məcmusunu və bunların cəmiyyətin durumunda əks olunan təsirini xarakterizə edir.

Sosial əhəmiyyətli son nəticələrin qiymətləndirilməsi zamanı müəyyən çətinliklər də ortaya çıxa bilər.Belə ki,əksər hallarda sosial-iqtisadi proqramların icrasından heç də yeganə bir son nəticə deyil,bir sıra son nəticələr alınır ki,bunlar bir-birini ardıcıl tamamlayaraq (biri digərindən yaranaraq) proqramın məqsədlərinin reallaşmasına gətirib çıxardır.Buna görə də əksər hallarda proqramların icrasında əldə olunmuş son nəticələrin bir –birini qarşılıqlı tamamlayan ardıcıl bir neçə səviyyəni fərqləndirir.Ayrı-ayrı mənbələrdə (ədəbiyyatlarda) son nəticələr üzrə səviyyələrin sayı və izahları ilə bağlı fərqli yanaşmalar olsa da,əksər hallarda 3 səviyyə fərqləndirilir:


  • Son nəticələrin ilkin səviyyəsi (outcome) – bunlar öz-özlüyündə proqramın qarşısında duran son nəticə hesab olunmur.lakin qarşıya qoyulmuş məqsədə çatmaq yolunda zəruri oriyentir rolunda çıxış edir;

  • Son nəticələrin aralıq səviyyəsi (short-term impact) – ilkin səviyyə nəticələri ilə uzunmüddətli son nəticələr arasında əlaqəni təmin edir;

  • Uzunmüddətli son nəticələr (long-term impact) – proqramda məqsəd kimi qoyulmuş və məhz proqramın icrası nəticəsində cəmiyyətin nail olduğu,lakin zaman baxımından bir qədər gec özünü göstərən müsbət dəyişiklikləri əks etdirir.

Lakin mahiyyət etibarı ilə ,sosial əhəmiyyətli son nəticələrin bu cür bir neçə səviyyədə fərqləndirilməsi şərti xarakter daşıyır: bəzi hallarda əldə olunmuş son nəticələrin belə fərqləndirilməsi son dərəcə mürəkkəb olur,bəzi hallarda isə bir proqram üçün aralıq səviyyəni ifadə edən son nəticə başqa bir proqram üçün uzunmüddətli nəticə ola bilər.

İndi də büdcə xidmətləri üzrə fəaliyyətləri və onların nəticələrini səciyyələndirən effektivlik göstəricilərinə diqqət yetirək.Büdcə xidmətləri üzrə fəaliyyətləri,nəticələr və bunları səciyyələndirən effektivlik göstəriciləri arasında əlaqəni sxematik olaraq aşağıdakı kimi göstərmək olar.





Sxemdə istifadə olunan göstəricilər aşağıdakılardır:



  • Məsrəf göstəriciləri proqramın icrasına (prosesə),fəaliyyətlərə və tədbirlərə yönəldilən pul və digər resursların həcmini səciyyələndirir.Bu göstəricilər dövlət büdcəsindən konkret bölmələr (məsələn,”Təhsil ”,”Səhiyyə”,”Sosial müdafiə və sosial təminat” və s.),köməkçi bölmələr (məsələn,”Məktəbəqədər təhsil”,”Ali təhsil”,”Xəstəxanaalr”,”Poliklinika və ambulatoriyalar”,),paraqraflar,ayrı-ayrı nazirliklər və dövlət qurumları,iqtisadi xərc maddələri (məsələn,əməyin ödənilməsi,mal və xidmətlərin alınması,dərman alınması,ərzaq alınması və s) üzrə ayrılan və istifadə olunan vəsaitlərin məbləğini,konkret fəaliyyətin yerinə yeirilməsi zamanı sərf olunan maliyyə və digər resursların həcmini (məsələn,konkret fəaliyyətin yerinə yetirilməsində iştirak edən işçilərin sayı,iş günlərinin sayı,yükdaşımaya cəlb edilən avtomobillərin sayı,sərf olunan yanacağın həcmi,əkilən torpaq sahəsi vəs.) əks etdirir.Bu göstəricilər planlaşdırılmış və faktiki ola bilər.Hər növbəti ilin dövlət büdcə layihəsi ilə birlikdə Azərbaycan hökumətinin Milli Məclisə təqdim etdiyi büdcə zərfində,habelə büdcənin icrası barədə hesabatda olan məlumatların əksəriyyəti bu tip göstəricilərdir.

  • Birbaşa (bilavasitə) nəticə göstəriciləri prosesin,proqramın yaxud tədbirlərin yerinə yetirilməsi nəticəsində əldə edilmiş iş və xidmətlərin həcmini və keyfiyyətini,yəni ümumən görülmüş işləri səciyyələndirir.Bunlar yerinə yetirilən işlərin keyfiyyət və kəmiyyətini səciyyələndirir.Məsələn,il ərzində tikilən yeni məktəblərin,xəstəxanaların,yol ötürücülərinin sayı,alınmış komputerlərin və komputerləşdirilmiş məktəblərin sayı,alınmış insulinlərin və insulin almış xətələrin sayı,işsizlik müavinəti alanların sayı,ünvanlı sosial yardım verilmiş ailələrin sayı və s. Kimi məlumatlar yerinə yetirilmiş işlərin kəmiyyətini əks etdirir.Birbaşa nəticələrin keyfiyyət göstəriciləri büdcə fəaliyyətlərinin əhatə dairəsini,etibarlılığını və tamlığını əks etdirir.Məsələn,işsizliyə görə müavinət alanların sayının qeydiyyata alınmış bütün işsizlərin ümumi sayında payı,insulin almış xəstələrin insulinə ehtiyacı olan bütün xəstələrin sayında payı,ünvanlı sosial yardım almış ailələrin belə yardım üçün müracət etmiş ailələrin sayında payı vəs.Birbaşa nəticə göstəriciləri orta ifadəli ola bilər.Məsələn,ölkə üzrə orta aylıq pensiyanın məbləği,minimum əmək haqqının məbləği,orta hesabla bir ailəyə verilmiş ünvanlı sosial yardımın məbləği və s.Hökumətin illik fəaliyyəti barədə Milli Məclisə təqdim etdiyi hesabatlarda olan məlumatların əksəriyyəti bu qəbildəndir.

  • Resurslardan istifadənin effektivlik göstəriciləri əldə edilmiş birbaşa yaxud son nəticələrin hər vahidinə sərf efilmiş resursların yaxud xərclərin həcmini dəyər və natural ifadədə səciyyələndirir.

  • Qənaətlilik göstəriciləri istifadə olunmuş resursların dəyərini qiymətləndirməyə imkan verir və istifadə olunmuş resurs vahidinin dəyərində ifadə olunur.Məsələn,əmək haqqının orta ölçüsü.Bu göstəricilər istinasız olaraq dəyər ifadəsində olur.

  • Nəticəlilik göstəriciləri konkret dövr ərzində planlaşdırılmış bu və ya digər xidməti hasil etməklə qarşıya qoyulmuş məqsədə nail olunma səviyyəsini (dərəcəsini) əks etdirir.

  • Son nəticə göstəriciləri xidmətlərin göstərilməsinin sosial əhəmiyyətli nəticələrini,məsələn,konkret sosial problemin vəziyyətinə onun təsirini səciyyələndirir.

  • Məsrəflərin effektivlik göstəriciləri əldə edilmiş son nəticələrlə bunların əldə olunmasına sərf edilmiş pul resurslarının nisbətini ölçür.

Hökumətin büdcə fəaliyyətinin nəticələrinə aydınlıq gətirilməsi ilə bağlı bir misala baxaq.Son zamanlar Bakı şəhərində avyomobil yollarında tıxacların aradan qaldırılması,yolların buraxılış imkanlarının arttırılması və yol qəzalarının azaldılması məqsədi ilə büdcə vəsaiti hesabına yol ötürücüləri (körpülər) tikilir.Aydındır ki,bu hal da özlüyündə körpünün tikilməsi məqsədi deyil, qarşıya qoyulmuş məqsədlərə çatmaq vasitəsidir.

Fərz edək ki,layihə smetasına əsasən konkret körpünün tikintisi üçün dövlət büdcəsindən 10 mln manat ayrılır.Körpünün tikintisi faktiki olaraq 15 mln manata başa gəlir.Burada körpünün tikilməsi büdcə fəaliyyətinin bilavasitə nəticəsidir.tikintinin 10 mln əvəzinə 15 mln manata başa gəlməsi istehsalın(resurslardan istifadənin) səmərəliliyini (bu halda artıq xərcləməni ) əks etdirir.

Əgər körpünün istifadəyə verilməsindən sonra həmin yerdə tıxaclar müəyyən qədər (məsələn,15% ) azalıbsa, yolun buraxılış qabiliyyəti artıbsa (məsələn, 20%) və qəzalar tam və ya qismən aradan qalxıbsa (məslən 50%),bunlar fəaliyyyətin son nəticələrini göstərir.yəni bu fəaliyyətdən sosial əhəmiyyətli son nəticələr alınıb və qarşıya qoyulmuş məqsədlərə tam və ya qismən nail olunub – bu ,büdcə fəaliyyətinin sosial effektivliyini,təni nəticəliliyini əks etdirir.

Əgər körpü istifadəyə veriləndən sonra yolun həmin hissəsində ciddi dəyişiklik olmazsa,yəni tıxaclar və qəzalar əvvəlki səviyyədə qalarsa(hətta durum bir qədər də ağırlaşarsa),onda fəaliyyətin sosial nəticəsi olmur və məqsədə nail olunmur.Bu,həyata keçirilmiş fəaliyyətin sosial səmərəsizliyini xarakterizə edir.

Əgər körpü nəzərdə tutulduğu kimi 1 Mln manata,yaxud bundan az xərclə başa gəlibsə (yəni,istehsalın səmərəliliyi təmin olunubsa), bununla belə,sosial əhəmiyyətli son nəticələrə (məqsədlərə) nail olunmayıbsa (yolun buraxılış qabiliyyətində dəyişiklik yoxdursa..),onda istehsalın iqtisadi səmərəliliyinin də heç bir əhəmiyyəti olmur.Bu halda da büdcə vəsaitlərinin lazımsız şəkildə xərclənməsi baş vermiş olur.

Buradan da belə bir mühüm nəticə hasil olur ki,istehsalın (iqtisadi) effektivliyinə nail olunması son nəticənin əldə olunması (problemin həllinə nil olunması) üçün kifayət deyildir.

Büdcə vəsaitlərinin səmərəli istifadəsi dedikdə qarşıya qoyulan vəzifənin yerinə yetirilməsinin və ya hər hansı bir problemin həllinin mümkün (təklif edilən) bir neçə variantından ən yaxşısının seçilməsi başa düşülür.Bu halda ən yaxşı variantaların reallaşmasına sərf edilən vəsaitləri səmərəli istifadə edilmiş hesab etmək olar.Lakin səmərəlilik və nəticəlilik göstəriciləri heç də həmişə üst-üstə düşmür.Onların qiymətləndirilməsinin aşağıdakı variantları mümkündür:




  1. Birinci variant – səmərəli və nəticəli (problemin həllinin optimal yolu seçilib,büdcə vəsaitlərinin effektiv istifadəsi prinsipinə əməl olunub;)

  2. Ikinci variant – səmərəli,lakin lazımi nəticəsiz (xərclərin minumumlaşdırılması baxımından səmərəli variant seçilib,lakin problemin həllində arzulanan nəticə əldə olunmayıb,yəni büdcə vəsaitlərinin effektiv istifadəsi prinsipinə əməl olunmayıb);

  3. Üçüncü variant – qeyri-səmərəli,lakin lazım olan nəticəli (problemin həllinin seçilmiş yolu çərçivəsində büdcə vəsaitinin nəticəli istifadəsi baş verib,bunun səmərəlilik baxımından ən yaxşı yol olduğunu söyləmək mümkün deyil);

  4. Dördüncü variant – səmərəsiz,həm də lazımi nəticəsiz.

Effektivlik nöqteyi nəzərdən dövlət büdcəsi vəsaitlərinin istifadəsini qiymətləndirərkən bu mövqelər üzrə təhlillərin aparılması zəruridir.

Dünya təcrübəsini və nəzəri yanaşmaları ümumiləşdirsək,”büdcə xərclərinin səmərəliliyi” prinsipi özündə aşağıdakı elementləri birləşdirir:





  1. büdcə öhdəlilərinin tam icrası;

  2. büdcə xərclərinin qarşıya qoyulmuş sosial-iqtisadi nəticələrin əldə olunmasına yönəldilməsi;

  3. iqtisadi siyasətin strateji istiqamətlərini əks etdirən ortamüddətli büdcə prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsi;

  4. büdcə xərclərinin müsabiqə əsasında bölüşdürülməsi;

  5. büdcə xərclərinin açıqlığı və bütün xərc əməliyyatları ilə bağlı məlumatlara ictimaiyyətin əlçatanlığı;

  6. əsaslandırılmamış və az səmərəli büdcə öhdəliklərinin məhdudlaşdırılması.

Hazırda dünyada büdcə xərclərinin effektivliyini artırmaq üçün müxtəlif istiqamətlər üzrə siyasət tədbirləri (məqsədli büdcə proqramlarının,dövlət satınalınmaların mexanizminin,nəticələrin qiymətləndirilməsi sisteminin tətbiqi və s.) reallaşdırılır.bununla yanaşı,İEÖ-də hökumətin bütün strukturları konkret göstəricilər əsasında öz fəaliyyətlərinin qiymətləndirilməsini həyata keçirir və bunun əsasında illik hesabatlar hazırlayır.Lakin belə hesabatların peşəkarlığı üçün həlledici şərt büdcə proqramları üzrə effektiv monitorinq və qiymətləndirmə sisteminin mövcudluğudur.fəaliyyətin planlaşdırılması və fəaliyyət üzrə hesabatlılıq hökümətin xərcləri necə planlaşdırması və necə icrası ilə birbaşa bağlıdır.

2.3.Dövlət büdcə xərclərinin təhlili və qiymətləndirilməsi problemi və onun həlli yolları.

Hələlik Azərbaycanda büdcə xərclərinin səmərəliliyini ölçmək üçün nə qanunvericilikdə,nə də təcrübədə heç bir real mexanizm yoxdur.Hətta büdcə sisiteminin fəaliyyətini tənzimləyən hüquqi aktlarda büdcə sisteminin ən vacib prinsipi kimi “xərclərin səmərəliliyi” anlayışı təsbit olunmayıb.Büdcənin proqramlar əsasında tərtibi və icrası sahəsində zəif də olsa atılan addımlar sistemsiz xarakter daşıyır.

Son illər Büdcə xərcləmələrində müəyyən proqramlar tətbiq olunsa da,belə xərclər büdcədə cuzi paya malikdir.Hər il maliyyə ili üzrə parlament müzakirə çıxarılan büdcə paketinə sosial-iqtisadi sfera ilə bağlı müxtəlif proqramlar daxil edilsə də,həmin sənədlərdə büdcə vəsaitlərinin sərəncamçılarının konkret öhdəlikləri,həmin proqramın reallaşmasında dövlətin strateji məqsədləri,həmin məqsədə çatmaq üçün vasitələr (həmçinin fəaliyyətlər),məqsədə nail olmanı müəyyənləşdirməyə imkan verən indikatorlar,proqramın maliyyə ehtiyacları bir-birilə əlaqələndirilmiş şəkildə əks etdirilmir.Daha dəqiqi proqramın məqsədi və ümumi fəaliyyət istiqamətləri sadalansa da,yuxarıda qeyd olunan sxem üzrə öhdəliklər,vasitələr,ölçü indikatorları və maliyyə vəsaitlərinin həcmi ümumiyyətlə göstərilmir.

Büdcənin tərtibi zamanı xərclərin səmərəliliyini qiymətləndirmək üçün mexanizmlərin yoxluğu eyni dərəcədə xərcləmələrə dair hesabatlılıqda da özünü göstərir.”Büdcə sistemin haqqında” Qanunun 20.3-cü maddəsinə əsasən hökumət növbəti ilin mayın 15-dən gec olmayaraq əvvəlki maliyyə ili üzrə dövlət büdcəsinin icrasına dair hesabatı Milli Məclisə təqdim etməlidir.Təcrübədə hökumətin həmin hesabatı vaxtında parlamentə təqdim etməsində problem yoxdur.Amma bu hesabatın strukturu və təqdim olunma forması büdcə xərclərinin səmərəliliyini qiymətləndirmək nöqteyi-nəzərdən ən sadə standartlara belə cavab vermir.Belə ki:



  1. Hesabat müzakirə olunmur,yalnız sənəddə əks olunan məlumatlar maliyyə naziri tərəfindən millət vəkillərinin diqqətinə çatdırılır (halbuki sənəd yazılı olaraq əvvəlcədən də deputatlara paylanılır).Son illərin təcrübəsi göstərir ki,hesabatın təqdimatı orta hesabla 2-3 saat davam edir.

  2. Hesabatda büdcə xərcləri ilə bağlı yalnız ümumi statistik mənzərə təqdim olunur.Sənəd ən yaxşı halda (büdcə vəsaitləri hesabına görülmüş iş və xidmətlərin həcmi) üzrə müəyyən məlumatlar əldə etməyə imkan versədə,burada da məlumatların dolğunluğunda ciddi problemlər var.Məsələn,infrastruktur layihələri çərçivəsində sərf olunan xərclərin ümumi məbləğin hesabına görülən işlərin həcmi göstərilir,amma ümumiləşdirilmiş şəkildə.Konkret misala diqqət yetirə:


Nümunə 1.”2006-cı ildə infrastruktur təyinatlı layihələrin maliyyələşdirilməsinə 574 mln manat xərclənib.Öz növbəsində 162.5 mln manat hesabına 885 km respublika əhəmiyyətli şəhərdaxili və kəndlərarası yolların tikintisi və əsaslı təmiri,müxtəlif rayonlarda 13 körpünün inşası həyata keçirilmişdir ”.Əslində bu məlumatı dolğun “aralıq nəticə” kimi qəbul etmək olardı.Amma bunun üçün yeni tikilən və əsaslı təmir olunan yolların uzunluğu (şəhər və kənd yolları üzrə ayrılıqda),yeni tikilən və əsaslı təmir olunan yollar sərf olunan vəsaitlərin cəmi (hər biri üzrə ayrılıqda),körpülərə sərf olunan vəsaitləri ümumi məbləği hesabatda öz əksini tapmalı idi.

Nümunə 2.” 2006-cı ildə əhalinin içməli su ilə təminatı və kanalizasiya sisteminin tikintisinə və yenidən qurulmasına,o cümlədən su sayğaclarının quraşdırılmasına ,28 rayonda içməli su ilə təminatı və kanalizasiya sisteminin tikintisinə və yenidən qurulmasına 43.2 mln manat ayrılıb”.Burada nə qədər sayğac quraşdırıldığı,onlara sərf olunan vəsaitin həcmi,yenidən qurulan su xətlərinin,yeni çəkilən su xətlərinin,yenidən qurulan kanalizasiya xətlərinin,yeni çəkilən kanalizsiya xətlərinin uzunluğu,onların hər biri üzrə ayrılıqda çəkilən xərclərin həcmi barədə məlumatlar yoxdur.

Təhsil,səhiyyə,sosial müdafiə kimi vacib xərclərlə bağlı aralıq nəticələrə dair hesabatda səhih məlumatlat tapmaq ümumiyyətlə mükün deyil.Məsələn,təhsil xərclərinin artımı hansı aralıq nəticələrlə ölçülə bilər?Əmək haqlarının artımına təhsil üzrə məcmu xərclərin artımının hansı hissəsi yönəldilib,öz növbəsində onların hansı hissəsi pedoqoloji,nə qədər hissəsi texniki personalın məvacibinə təsir göstərib,artımın təsirinə düşən hər iki heyətin sayı,kapital yönəldiyi təhsil obyektlərinin ümumi sayı,əsaslı təmir olunan,yeni tikilən və cari təmir olunan təhsil obyektlətinin hər birinin ayrılıqda sayı,onların hər biri üzrə sərf olunan büdcə vəsaitlərinin həcmi və s.təhsil xərcləri üzrə aralıq nəticə hesab oluna bilər.Eyni qaydada səhiyyə,mədəniyyət,sosial müdafiə və təminat xərclərinin aralıq nəticələr üzrə qiymətləndirilməsi üçün məlumat bazası formalaşdırmaq mümkündür.

Hesabatda müxtəlif istiqamətlər üzrə hökumətin strateji məqsədlərinə uyğun olaraq son nəticənin qiymətləndirilməsi üçün hər hansı müqayisəli və analitik göstəricilər ümumiyyətlə təqdim olunmur.Məsələn,təhsil xərclərinin artımının orta məktəblər üzrə şagird nailiyyətlərinə təsiri bir neçə indikatorla ölçülə bilər-əvvəlki illərlə müqayisədə orta məktəbləri başa vuran məzunların hər 100 nəfər hesabı ilə ali məktəblərə qəbulunda artım baş veribmi,ölkə üzrə orta keçid balından aşağı bal toplayan məzunların ali məktəbə ərizə verən məzunların sayında xüsusi çəkisi azalıbmı, əvvəlki illərlə müqayisədə beynəlxalq test proqramlarının nəticələrinə əsasən ölkənin orta təhsilinin səviyyəsinə görə dünya ölkələri arasında reytinqində irəliləmə olubmu?yaxud içməli su təchizatı üzrə xərclər nə qədər insanın (ev təsərrüfatının,fermerin) içməli və ya suvarma suyuna əlçatanlığını təmin edibmi,yaxud onların fasiləsiz su təchizatına çıxışını təmin edib,nə qədər ev təsərrüfatının kanalizsiya xətlərinə çıxışını təmin edib?

Xərc prioritetlərinə əsasən hökumətin fəaliyyətinin qiymətləndirilməsi büdcə təhlili təcrübəsində geniş tətbiq olunur.Belə yanaşma büdcənin funksional bölmələri əsasında hökümətin ümumi və konkret fəaliyyət istiqamətlərinin qiymətləndirilməsini nəzərdə tutur.Məsələn,əgər hökumətin sosial siyasətinə qiymət vermək zərurəti yaranırsa,təhsil,səhiyyə,sosial müdafiə,idman və mədəniyyət büdcəsini,infrastruktur siyasətinə qiymət verdikdə nəqliyyat və rabitənin inkişafı ilə bağlı büdcəni təhlil etməklə mənzərini aydınlaşdırmaq mümkündür.

Hazırda qüvvədə olan qanunvericiliyə əsasən Azərbaycan dövlət büdcəsi 13 funksional bölmədən (ümumdövlət,müdafiə,məhkəmə-hüquq mühafizə,təhsil,səhiyyə,sosial müdafiə,mədəniyyət və idman,mənzil-kommunal,nəqliyyat və rabitə,kənd təsərrüfatı,sənaye və tikinti,iqtisadi fəaliyyət,əsas bölmələrə aid edilməyən xidmətlər) ibarətdir.Bu tədqiqat çərçivəsində büdcənin təhsil xərcləri üzrə səmərəlilik göstəriciləri əsasında indikatorların işlənməsi nəzərdə tutulur.

Təhsil xərclərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilməsi indikatorları.Təhsil xərcləri dövlət büdcəsində ən yüksək paya malik olan funksional bölmələrdən biridir.2003-2008 –ci illərdə təhsil xərclərinin mütləq ifadədə məbləği 4 dəfə artsada (241 mln manatdan 975 mln manata çatıb),bölmə xərclərinin dövlət büdcəsinin məcmu xərclərində xüsusi çəkisi 19 %-dən 10%-ə enib.

Müxtəlif ölkələrin təcrübəsinə baxdıqda istənilən ölkədə hökümətin təhsil siyasəti ilə bağlı 2 mühüm hədəfinin olduğunu görə bilərik:



  1. Əhalinin həyat səviyyəsini və yaşayış keyfiyyətini yüksəltmək

  2. Ölkənin davamlı və dinamik inkişafının aparıcı elementi kimi millətin intelektual potensialının inkişafını təmin emək.

Bu hədəflərə yetişmək üçün dövlət qarşısına aşağıdakı məqsədləri qoya bilər:

  1. Cəmiyyətdə sosial-iqtisadi differensasiyanın azaldılması və sosial mobilliyin əsası kimi əhalinin bütün təbəqələrinin keyfiyyətli təhsilə çıxışının təmin edilməsi;

  2. İqtisadiyyatın və sosial həyatın zəruri peşəkar kadrlarta cari və perspektiv ehtiyaclarının ödənilməsi,fasiləsiz təhsilin inkişafı üçün şəraitin yaradılması;

  3. Təhsil (tərbiyə) alan uşaq və gənclərin cəmiyyətin sosial,iqtisadi və mədəni həyatına fəal qoşulması üçün hərtərəfli şəraitin yaradılması;

  4. Ölkənin elmi-texniki potensialının inkişafı və səmərəli istifadəsi üçün zəruri şəraitin yaradılması;

  5. İnnovasiya fəaliyyətin genişləndirilməsi üçün əlverişli mühitin formalaşdırılması.

Ayrı-ayrı hökumətlər yuxarıda təqdim olunan missiya və məqsədlərə uyğun olaraq təhsil sisteminin inkişaf etdirilməsi və özünün təhsil siyasətinin reallaşdırılması üçün müxtəlif fəaliyyətlər həyata keçirə bilərlər.Bu fəaliyyətlərin çeşidi və tərkibi isə adətən hər bir hökumətin fərdi peşəkarlığı,ölkədə elm və təhsilin inkişaf tarixi,ictimai-siyasi və iqtisadi –sosial şəraitlə bağlı olur.Amma fəaliyyətlərin tərkibi,sayı,reallaşdırm atexnologiyaları nə qədər bir-birindən fərqlənsə də,onların yönəldiyi hədəf və məqsədlər (bax:yuxarıda qeyd oluna 2 hədəf və 5 məqsəd) inkişaf səviyyəsindən və çoğrafi mövqeyindən asılı olmayaraq oxşar olur.Məhz buna görə də həmin fəaliyyətlərin nəticələrini ölçmək üçün istifadə oluna göstəricilər sistemi də bir-birindən fərqlənmir.Müxtəlif ölkələrin,həmçinin təhsil sahəsində tədqiqatlar aparan ayrı-ayrı beynəlxalq təşkilatların təcrübəsini ümumiləşdirərək aşağıda təhsil xərclərinin səmərəliliyinin qiymətləndirilmək üçün iqtisadi-sosial səmərəlilik göstəriciləri təqdim olunur.




























NƏTİCƏ

Azərbaycanın Respublikasının dövlət büdcə xərclərinin optimal idarə edilməsi məsələləri mexanizmində mövcud durum ilə bağlı dissertasiya işində apardığımız müxtəlif istiqamətli təhlillər göstərir ki, milli iqtisadi potensialdan mövcud istifadə səviyyəsi, makro-iqtisadi parametrlərin inkişaf sürəti, fiskal imkanların səviyyəsi, ən əsası isə sosial-iqtisadi vəziyyət müqabilində ölkədə dövlət bedcə siyasətinin istiqamətləri düzgün müəyyənləşdirilmiş və davamlı olaraq bu maliyyə kateqoriyasının iqtisadi səmərəliliyinə nail olunmaqdır.

Dissertasiya işinin elmi yeniliklərindən biri büdcə xərclərinin təhlilinin əsası kimi xarakterizə olunan effektivlik və səmərəlilik mexanizminin yenidən

qurulması məqsədilə bir sıra tədbirlər kompleksinin həyata keçirilməsi təklif olunur.

ƏDƏBİYYAT

1. Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsi haqqında Azərbaycan

Respublikasının Qanunu.2010-2013-cü illər

2. Bədəlov Ş.Ş., Məhərrəmov R.B., Qurbanov F.Ə. Büdcə sistemi. Dərslik, Bakı,

2003, 418 s.

3.The Dima Declaration of Guidelines on Auditing Precepts.http://www.intosai.org

4.С.В.Степашин,Государственный Аудити экономик будшего,Москва,Наука.2008,стр.208-210

5.Ник Меннинг и Нил Парисон.Реферма Государственного управления международный опыт. Москва.2003,стр.496

6,The Public Finance Act(1989)

7.Government Performance and Results Act/19993-http://whitehouse.gov./omb/mgmt.gpra/gplow2m.html

8.Ussher C.,Kibblewhite A.,Outcomes and management in New Zealand-A background Paper(new Zeland Treasury),2001

9.Maliyyə Nazirliyi 2013-cü il dövlət büdcəsi təqdimatı/pdf

10.A.Smit-İqtisadiyyatın əlifbası Eamon Butler,Bakı-2008,ingilis dilindən tərcümə

11.Z.Vəliyev,Dövlət Büdcəsi məlumat sorğu kitabı,Bakı-2006,Səh.24...,118-126

12.www.budget.az

13.www.sei.az

14.www.cbar.az

15.www.maliyye.gov.az



16.www.taxes.gov.az




1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə