İstiqamətin şifri və adı: İİM 010000 İqtisadiyyat İxtisaslaşmanın şifri və adı: İİM 010027 İqtisadi kibernetika




Yüklə 354.69 Kb.
səhifə2/4
tarix23.02.2016
ölçüsü354.69 Kb.
1   2   3   4

5. Büdcələrin balanslaşdırılması prinsipinə görə hər bir büdcə növü balanslaşdırılmalıdır. Bu o deməkdir ki, büdcələrdə nəzərdə tutulan xərclərin həcmi həmin büdcənin gəlirlərinin həcminə uyğun olmalıdır (büdcənin kəsirini ödəmək üçün nəzərdə tutulan mənbələrdən daxil olan vəsaitlər də daxil olmaqla).
6. Büdcə vəsaitinin səmərəli və qənaətlə istifadə edilməsi prinsipi onu ifadə edir ki, əvvəlki dövrdə buraxılmış büdcə vəsaiti iş və xidmətlərin səviyyəsinə uyğun olmalı və qənaət rejiminə ciddi əməl olunmalıdır.

7. Büdcələrin aşkarlığı prinsipi o deməkdir ki, təsdiq edilmiş büdcələrin və onların icarəsı haqqında hesabatların açıq mətbuatda dərc edilməsi icbaridir, büdcənin icrasının gedişi haqqında məlumatlar, büdcələrin tərtibi və icrası üzrə dövlət hakimiyyəti və idarəsi orqanlarının bütün qərar və sərəncamları kütləvi informasiya vasitələri vasitəsilə cəmiyyətin nəzərinə açıq bildirilməlidir.

8. Büdcələrin həqiqilik prinsipi onu ifadə edir ki, hər bir büdcə növünün göstəriciləri müvafiq inzibati-ərazi vahidinin iqtisadi – sosial inkişaf proqramının göstəricilərinə uyğun tərtib ediləklə büdcənin gəlirləri və xərclərinin reallığı təmin edilməlidir.

9. Büdcə vəsaitinin ünvanlı və məqsədli istitfadə edilməsi prinsipi onu göstərir ki, büdcə vəsaiti olan hər bir subyekt onun sərəncamına daxil olan vəsaiti konkret məqsədli təyinatına uyğun istifadə etməlidir.

«Dövlət Büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının 18 may 1999-cu il tarxli qanunun 3-cü maddəsində göstərildiyi kimi: «Azərbaycan Respublikasında büdcə sistemi Azərbaycan Respublikasının dövlət büdcəsindən, Naxçıvan MR-ın büdcəsindən və yerli büdcələrdən ibarətdir».

Azərbaycan Respublikasının müstəqillik qazanması, bazar münasibətlərinə keçid istiqamətmində zəruri islahatların aparılması ilə yanaşı yerli hakimyyət orqanlarının da maddi-maliyyə bazası, o cümlədən, büdcə sistemi yenidən qurulur. Bələdiyyələrin yaradılması ilə əlaqədar olaraq «Bələdiyyələri maliyəsi nin əsasları haqqında» Azərbaycan Respublikasının 7 dekabr 1999-cu il tarixli qanunu qəbul edilmişdir. Həmin qanunda bələdiyyələrin büdcələrinin (yerli büdcələrin) formalaşması, onların gəlirləri və xərclərinin müəyyən edilməsi qaydası əsaslandırılmışdır. «Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında» qanunda göstərilir ki, yerli büdcə bələdiyyəsi büdcəsi olub dövlət büdcəsinin tərkib hissəsi deyil. Bu da onu göstərir ki, müstəqil fəaliyyət göstərən büdcə həlqəsidir.

Büdcə sisteminə daxil olan bütün büdcələr zəruri gəlir mənbəyinə malik olmalıdır. Büdcələrə daxil olan gəlirlər Azərbaycan Respublikasının Ali Qanunvericiliyi, yəni Konstitusiyası ilə, «Dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının qununu, «Vergi məcəlləsi», «Bələdiyyələrin maliyyəsinin əsasları haqqında» Azərbaycan Respublikasının qanunu və digər müvaıfiq qanunlar və sərəncamlarla müəyyən olunur. Ali və yerli dövlət hakimiyyəti orqanlarının funksiyalarının maliyyə təminatı üçün onlar qanunvericiliklə müəyyən gəlir mənbələrilə təmin olunurlar.



Gəlirlərin büdcələr arasında hədələndirilməsi ölkənin iqtisadi sistemi, vergi və gəlirlərin mövcud sistemi ilə həyata keçirilir və hər bir büdcə həlqəsi zəruri gəlir mənbəyi ilə təmin edilirlər və bununla onların iqtisadi, sosial inkişafı üçün maliyyə bazası yaradılır.
«Dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının qanununa əsasən «Dövlət büdcəsinin gəlirləri Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyi ilə müəyyə olunmuş vergilər, rüsumlar, digər ödənişlər və daxilolmalar hesabına formalaşır».
Azərbaycan Respublikasının ərazisində qanunla müəyyən olunmuş tədiyyələr üzrə daxilolmaların dövlət büdcəsi və digər büdcələr arasında bölgüsü ölkənin, regionların inkişaf proqramı nəzərə alınmaqla hər il üzrə qəbul olunan dövlət büdcəsi haqqında qanunla tənzimlənir.
Azərbaycan Respublikası qanunvericiliyinə müvafiq olaraq respublikada müəyyən edilmiş və büdcəyə ödənilən verci və gəlirlər üç növə ayrılır: 1) dövlət vergiləri; 2) Naxçıvan Muxtar Respublika vergiləri; 3) yerli vergilər (bələdiyyə vergiləri). Dövlət vergiləri Vzərbaycanın bütün ərazisində tətbiq edilən vergilər olmaqla aşağıdakılardan ibarətdir:
1) fiziki şəxslərdən gəlir vergisi;
2) hüquqi şəxslərdən mənfəət vergisi;
3) əlavə dəyər vergisi;
4) aksizlər;
5) hüquqi şəxslərin əmlak vergisi;
6) hüquqi şəxslərin torpaq vergisi;
7) yol vergiləri;
8) mədən vergisi;
9) gömrük vergi və rüsumları;
10) sadələşdirilmiş sistem üzrə vergilər;
11) sosial vergilər;
12) dövlət qanunvericiliyi əsasında təyin edilən sair vergilər və rüsumlar
Nəzərə almaq lazımdır ki, sosial vergilər dövlət büdcəsinə deyil, sosial müdafiə fonduna daxil olur. Belə ki, məcburi sosial sığorta tədiyyələri sosail sığorta fonduna, məşğulluğa kömək üzrə məcburi ödənişlər məşğulluğa kömək fonduna və əlillərin sosial müdafiəsi üzrə məcburi ödənişlər də müvafiq olaraq həmin fonda daxil olur.
Naxçıvan Muxtar Respublikası vergilərinə yol və sosial vergiləri istisna olmaqla yuxarıda göstərilən bütün dövlət verigləri daxildir. Azərbaycan Respublikasının «Vergi məcəlləsi»nə əsasən yerli (bələdiyyə) vergiləri aşığıdakılardır:
1) fiziki şəxslərdən torpaq vergisi;
2) fiziki şəxslərdən əmlak vergisi;
3) yerli əhəmiyyətli tikinti materiallarının istismarından mədən vergisi;
4) bələdiyyə mülkiyyətində olan müəssisələrin və təşkilatların mənfəət vergisi;
5) dövlət qanunvericiliyinə nəzərdə tutulan sair vergi və rüsumlar.
Dövlət vergi və rüsumları hər il «Dövlət büdcəsi haqqında» Azərabycan Respublikası qanunu ilə respublika dövlət büdcəsi, Naxçıvan Muxtar Respublikası büdcəsi və yerli büdcələr (rayonların və şəhərlərin) arasında bölüşdürülür və bütün büdcələrin gəlirlərin və xərclərin yəni büdcələrdə nəzərdə tutulan xərclər maliyyə mənbəyi ilə təmin edilir.
Dövlət büdcəsinin gəlirləri göründüyü kimi, vergilər və qeyri vergili gəlirli vergilərə ayrılırlar. Büdcə gəlirləri həm daxil olma mənbələrinə görə, həm də ödəyicilərin qruplarına görə və həm də büdcəyə alınma üsullarına görə fərqlənirlər.
Vergili gəlirlər – dövlət qanunvericiliyi əsasında təyin edilmiş normalarla hüquqi və fiziki şəxslərdən əvəzsiz olaraq büdcəyə alınan ödəmələrdir.
Qeyri-vergili gəlirlər isə dövlətin iqtisadi fəaliyyəti əsasında dövlət əmlakından daxil olan ödəmələr, dövlət mülkiy yətinin özəlləşdirilməsindən daxil olan gəlirlər və gəlirlərin yenidən bölüşdürülməsi nəticəsində büdcələrdən daxil olan vəsaitlərdir.
Azərbaycan Respublikası Dövlət büdcəsinin gəlirlərinin və xərclərinin tərkibinin dinamikasını nəzərdən keçirək (cədvəl № 1)

Azərbaycan Respublikasının 2012-ci -2013-cü illər üzrə dövlət büdcəsinin göstəriciləri




2012(proqnoz)

2013(proqnoz)

2013/2012 faizlə




Mln.manat

ÜDM-də xüsusi çəkisi

Mln.manat

ÜDM-də xüsusi çəkisi




Gəlirlər

17038,0

33,2

19154,0

34,2

+12,4

Xərclər

17672,0

34,4

19810,0

35,3

+12,1

Kəsir

-632,0

1,2

-656,0

1,1

-

Cəvəldən görünür ki, Azərbaycan Respublikası Dövlət büdcəsinin gəlirləri və xərcləri həm ümumi məbləğ,həm də ÜDM-də xüsusi çəkisi artmışdır.



2013-cü il üzrə dövlət büdcəsinin gəlirləri 19 milyard 154 milyon manat proqnozlaşdırılır ki, bu da 2012-ci ilin proqnozu müqayisədə isə 2116.0 milyon manat və ya 12.4 faiz çoxdur. Layihəyə əsasən, 2013-cü ildə gəlirlərin 33.4 faizi Vergilər Nazirliyi, 7.2 faizi DGK, 59.3 faizi ARDNF, 0.1 faizi isə başqa mənbələr hesabına təmin ediləcək.


Proqnozlaşdırılan büdcə gəlirlərinin 2013-cü il üzrə planlaşdırılan ÜDM-ə nisbəti 34.2 faiz təşkil edəcək ki, bu cari il üzrə uyğun proqnozdan 1.1 faiz bəndi çoxdur.

Büdcə gəlirlərinin artımının 68.2 faizi Neft Fondundan transfertlərin hesbaına baş tutacaq. 2013-cü ilin gəlirlərində proqnozlaşdırılan 2116.0 milyon manatlıq artımın 68.2 faizi  ARDNF-in, qalanı isə Vergilər Nazirliyi və DGK-nın payına düşür. Beləliklə də 2013-cü ildə fondun transfertlərinin büdcə gəlirlərindəki payı 59.3 faizə çatacaq ki, bu da ötən nisbətən 1 faiz aşağıdır.

Vergilər Nazirliyinin büdcə gəlirlərində payı 2012-ci ildə 32.2 faiz olduğu halda, 2013-cü ildə 1.2 faiz bəndi daha çox proqnozlaşdırılır. Həmçinin, DGK-nın büdcə gəlirlərində payı 2013-cü ildə də cari ildə olğudu qədər - 7.2 faiz proqnozlaşdırılır. Büdcənin sair gəlirlərinin ümumi daxilolmalarda payı isə getdikcə sıfıra yaxınlaşır (2010-da 0,4 faiz, 2011-də nəzərdə tutululan 0,3 faiz, 2012-yə proqnozlaşdırlan 0,1 faiz).



1.3.Dövlət Büdcəsinin hüquqi aspektləri, Hesablama Palatasının dövlət büdcəsinə nəzarət aləti kimi və dünya təcrübəsi

Məlum olduğu kimi ,dövlət büdcəsi-Azərbaycan Respublikasının müfaviq dövlət hakimiyyəti orqanları vasitəsi ilə dövlətə məxsus vəzifə və funksiyaları yerinə yetirmək üçün lazım olan pul vəsaitlərinin yığılmasıvə istifadə olunması üçün əsas maliyyə sənədidir.

Büdcə sistemi haqqında AR-nın Qanununun (2 iyul 2002 –ci il ,№ 358 – IIQ) 8-ci maddəsində qeyd olunurki,AR dövlət büdcəsinin məqsədi ölkənin,iqtisadi,sosial və digər strateji proqramların və problemlərin həlli,dövlətin funksiyalarının həyata keçirilməsi üçün qanunvericiliklə müəyyən edilmiş qaydada maliyyə vəsaitinin toplanmasını və istifadəsini təmin etməkdir.

Dövlətin ali məqsədi və əsas funksiyası ölkənin Konstitusiyasında təsbit olunub.AR-nın Konstitusiyasında göstərilir ki,insan və vətandaş hüqüqlarının və azadlıqlarının,layiqli həyat həyat səviyyəsinin təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir.(12-ci maddə)

Aydındır ki,hər bir ölkədə dövlət qarşısında duran ali məqsədi reallaşdırmaq üçün bir sıra mühüm funksiyaları yerinə yetirir:qanunla qəbul edir və onlara əməl olunmasına nəzarət edir,ölkənin müdafiəsini təşkil etmək üçün ordu saxlayır,ordunun maddi-texniki təminatı təşkil olunur,əhaliyə dövlət hesabına səhiyyə və təhsil xidmətləri göstərilir,sosial müdafiyə ehtiyacı olan əhali qruplarına (qocalar,əlillər,tələbələr,kimsəsizlər vəs .) müfaviq yardımlar göstərilir,mədəniyyət vəidmanın inkişafı diqqət mərkəzində saxlanılır,iqtisadi inkişaf məsələləritənzimlənir vəs.Bu işlərin və funksiyaların yerinə yetirilməsi üçün hər il dövlət büdcəsi formalaşdırılır,ölkə vətandaşlarının,ölkədə fəaliyyət müəsissə və təşkilatların və ölkənin digər resursları hesabına zəruri həcmlərdə vəsait toplanır və müfaviq məqsədlərə-ölkədə mövcud iqtisadi,sosial və digər problemlərin həllinə və bununla da əhalinin rifahının yüksəldilməsinə istifadə olunur.Deməli,illik dövlət büdcəsi – qarşıdakı bir ildə hökümətin həyata keçirəcəyi siyasəti və nail olmağı qarşısına məqsəd qoyduğu hədəfləri əks etdirməlidir.

Bu deyilənlərdən aydın olur ki,dövlət büdcəsində həm də cəmiyyətin bütün üzvlərinin maraqları kəsişir.Buna görə də büdcə qərarlarının qəbulu və dövlət maliyyə resurslarının (yəni büdcə vəsaitlərinin) istifadəsi zamanı cəmiyyətin bütün təbəqələrinin ,bütün sosial,siyasi və iqtisadi qruplarının maraqlarının düzgün əlaqələndirilməsinin təmin edilməsi zəruridir.Belə əlaqələndirmənin təmin edilməsinə ,bir qayda olaraq,büdcə prosedurunun işlənilməsi yolu ilə nail olunur.Büdcə proseduru büdcə qərarlarının qəbulunun formal çərçivələrə salınması və büdcə səlahiyyətlərinin bölünməsini əks etdirir.

Büdcə prosedurunun başlıca məsələlərindən biri büdcə prosesinin şəfaflığının təmin edilməsi,başqa sözlə,vətandaşların büdcə qərarlarının qəbul olunmasında iştirakı və büdcə üzərində ictimai nəzarətin təşkilidir.Dövlət büdcəsi üzərində ictimai nəzarət həm vətandaş cəmiyyətləri(QHT-lər və KİV),həm də seçicilərin verdiyi səlahiyyətlər əsasında müstəqil fəaliyyət göstərən müfaviq dövlət orqanı tərəfindən həyata keçirilə bilər.

Büdcə üzərində vətandaş cəmiyyəti nəzarətin təşkili ölkədə demokratiyanın yetkinlik dərəcəsindən,əhalinin və vətandaş cəmiyyətləri institutlarının büdcə proseslərinə nəzarəti həyata keçirməyə və büdcə qərarlarının qəbulunda hazır olma səviyyəsindən və reallaşdıra bilmə qabiliyyətindən asılıdır.

Müasir inkişaf etmiş demokratiya və vətandaş cəmiyyəti ənənələrinə malik ölkələrdə xüsusi dövlət orqanı tərəfindən cəmiyyət adından həyata keçirilən büdcə nəzarəti (xarici audit) ictimai vəsaitin idarə edilməsinin zəruri və başlıca elementi hesab olunur.Bu belə izah olunur ki,müfaviq hakimiyyət orqanları ictimai vəsaitləri idarə etmək səlahiyyəti məhz seçicilər tərəfindən həvalə edilir.Belə səlahiyyətlər hər bir ölkənin konstitusiyasında təsbit olunur.

Azərbaycan Respuklikası konstitusiyasının 95-ci maddəsinə əsasən dövlət büdcəsinin təsdiq edilməsi və onun icrasına nəzarət(ölkə prezidentinin təqdimatına əsasən) məsələsinin həlli Milli Məclisin səlahiyyətinə daxildir.Konstitusiyanın 109-cumaddəsinə əsasən dövlət büdcəsini Milli Məclisin təsdiqinə təqdim edilmək,habelə dövlətin sosial və iqtisadi proqramlarını təsdiq etmək Azərbaycan Respublilkası Prezidentinin səlahiyyətinə aiddir.109-cu maddəyə əsasən dövlət büdcəsinin layihəsini hazırlayıb ölkə prezidentinə təqdim etmək və dövlət büdcəsinin icrasını təmin etmək məsələləri Nazirlər Kabinetinin səlahiyyətinə aiddir.

Büdcə sistemi haqqında AR-nın Qanunun ( 2 iyul 2002-ci il,№ 358 IIQ) 15-ci maddəsinə əsasən növbəti büdcə ili üzrə dövlət büdcəsi layihəsinin müzakirəsi və təsdiqi Azərbaycan Respuklikasının Milli Məclisinin Daxili Nizamnaməsinə uyğun olaraq həyata keçirilir.Lakin Milli Məclisinin Daxili Nizamnaməsində dövlət büdcəsi layihəsinin müzakirəsi və təsdiqinin xüsusi proseduru nəəzərdə tutulmayıb.

Növbəti büdcə ili üzrə dövlət büdcəsi layihəsini Milli Məclis cari ilin dekabr ayının 20-dən gec olmayaraq təsdiq edir.Büdcə sistemi haqqında Azərbaycan Respublikasının Qanununun 20-ci maddəsinə(Dövlət büdcəsinin icrası barəsində hesabat) dövlət büdcəsinin icrası baradə rüblük hesabat növbəti rübün birinci ayının sonundək Azərbaycan Respuklikasının Milli Məclisinə təqdim olunur.Rüblük hesabatda başqa göstəricilərlə yanaşı,gəlir və xərclərin icrasının müqayisəli təhlilli verilir.



Həmin maddənin daha bir tələbinə əsasən,dövlət büdcəsinin icrası barədə illik hesabat və müfaviq qanun layihəsi təsdiq olunmaq üçün may ayınnın 15-dən gec olmayaraq ölkə prezidenti tərəfindən Milli Məclisə təqdim olunur.Milli Məclis təqdim olunmuş sənədləri müzakirə edir və müfaviq hesabat ili üzrə dövlət büdcəsinin icrası barədə qanunu təsdiq edir.

Qanunun “Dövlət büdcəsinin icrasına nəzarət” adlı 21-ci maddəsində göstərilir ki,dövlət büdcəsinin icrasına nəzarəti Milli Məclis və Hesablama Palatası həyata keçirir.Qanunun 22-ci maddəsinə əsasən dövlət büdcəsinin və icmal büdcənin gəlirlərinin vəxərclərinin,o cümlədən büdcədənkənar dövlət fondlarının auditi qanunvericiliyə uyğun olaraq Hesablama Palatası tərəfindən aparılır.

Hesablama Palatası haqqında AR-nın Qanununun ( 2iyul 1999-cu il.700-IQ) 2-ci maddəsində Hesablama Palatasının əsas funksiyaları sadalanır.

Qanuna əsasən (maddə 2-1) Hesablama Palatası dövlət büdcəsinin təsdiq edilməsinə və icrasına,dövlət əmlakının idarə edilməsinə,onun barəsində sərəncam verilməsinə,dövlət əmlakının özəlləşdirilməsindən əldə edilən vəsaitin dövlət büdcəsinə daxil olmasına,hüquqi şəxslərə və bələdiyyələrə dövlət büdcəsindən vəsaitlər ayrıldıqda həmin vəsaitlərin təyinatı üzrə istifadə edilməsinə nəzarəti həyata keçirir.

Qanunun 16-cı maddəsinə əsasən Azərbaycan Respublikası Prezidentinin,Milli Məclisin və onun daimi komissiyalarının sorğuları əsasında Hesablama Palatasının maliyyə-büdcə ekspertizası keçirmək,rəy hazırlamaq və təkliflər vermək səlahiyyəti var.

Beləliklə,ölkənin mövcud qanunvericiliyində Milli Məclisin və onun Hesablama Palatasının dövlət büdcəsinin icrasına nəzarəti həyata keçirmək səlahiyyəti təsbit olunsa da,”dövlət büdcəsinə nəzarətin” geniş açıqlaması yoxdur.Qanunvericilikdə bunun bir elementi –büdcə vəsaitlərinin təyinatı istifadə edilməsinə nəzarət-göstərilir.Bundan başqa,qanunvericilikdə büdcənin icrası barədə hökümətin Milli Məclisə təqdim etdiyi rüblük və illik hesabatlarda “gəlir və xərclərin müqayisəl itəhlil”i,”gəlir və xərclərin icrasındabaş verən kənarlaşma hallarının səbəbləri”nin göstərilməsi,əldə edilmiş real göstəricilərin təsdiq olunmuş göstəricilərə uyğunluğunun təhlili kimi məsələlər nəzərdə tutulur.

Artıq yuxarıda qeyd olunduğu kimi,müasir dövrdə bütün inkişaf etmiş və inkişaf etməkdə olan ölkələrdə ali dövlət orqanı tərəfindən həyata keçirilən büdcə nəzarəti ictimai vəsaitin idarə edilməsinin başlıca elementi hesab olunur.İNTOSAİ-ın ( İnternational Organization of Supreme Audit İnstitution-Ali Audit Orqanlarının Beynəlxalq Təşkilatı) Lima Deklarasiyasında (1977-ci ildə qəbul olunub) ali audit orqanları tərəfindən reallaşdırılan büdcə nəzarətinin başlıca prinsipləri əks olunub: ali audit orqanları tərəfindən həyata keçirilən büdcə auditinin (nəzarətinin) başlıca vəzifəsi ictimai vəsaitlərin idarə edilməsində qəbul olunmuş qanunçuluq,səmərəlilik,nəticəlilik və qənaətlilik standartlarından hər cür kənarlaşmaları mümkün qədər tez aşkara çıxarmaqdır ki, vəziyyəti vaxtında düzəltmək imkanı olsun, qərar qəbul edən şəxslər öz məsuliyyətini eytiraf etməyə və vurulmuş zərəri kompensasiya etməyə məcbur edilsin və gələcəkdə oxşar pozuntuların qarşısının alınması üçün tədbirlər həyata keçirilsin.

BMT-nin məqsəd və vəzifələrini nəzərə alınmaqla yaradılan İNTOSAİ BMT sistemini tamamlayır. Lima Deklarasiyası isə ümumən qəbul edilmiş elə bir doktrina hesab olunur ki, həm bu və ya başqa dövlət sisteminin ümumilikdə demokratik “yetkinliyi”,həm də ölkənin ayrıa ayrı qanunlarının parametrləri bu doktrinaya uyğunluq dərəcəsi yoxlanılır.Bu baxımdan Lima Deklarasiyasını BMT-nin qətnamələrindən biri kimihesab etmək olar-onun tələblərini ali audit orqanının İNTOSAİ-ın üzvü olduğu hər bir ölkənin milli qanunvericiliyində və dövlət hakimiyyəti orqanlarının fəaliyyət prinsiplərində bu və başqa formada reallaşdırılmalıdır.Qeyd etmək lazımdırki,Azərbaycan Respuklikası Hesablama Palatası 2002-ci ildən İNTOSAİ-ın üzvüdür.

Rusiya Federasiyası Hesablama Palatasının sədri S.V.Stepaşin beynəlxalq təcrübənin əsasında dövlət audit orqanlarının 7 mühüm fəaliyyət istiqamətini fərqləndirir:


1.Maliyyə auditi (Financial Audit) – bu,dövlət vəsaitlərinin məqsədli və qanunauyğun istifadəsinə,habelə bunun uçot və hesabatlılığının düzgün aparılmasına və tamlığına müstəqil kənar nəzarətdir;
2.Uyğunluq (qanunilik) auditi (Compliance Audit) – bu,dövlət hakimiyyəti və yerli özünüidarəetmə orqanlarının,habelə dövlət vəsaitlərini xərcləyən müəsisə və təşkilatların fəaliyyətinin qanunlara,tənzimləyici göstərişlərə və qaydalara uyğunluğunun müstəqil kənar auditir.Bu audit zamanı belə suallara cavab axtarılır: ayrılmış büdcə vəsaitlərinin istifadəsində təyinatından yayındırılma olubmu; dövlət sifarişlərinin yerləşdirilməsi üzrə müsabiqələrinkeçirilməsi zamanı qanunvericiliyin tələbləri pozulubmu və s.;
3.Dövlət büdcəsi vəsaitlərinin istifadəsinin effektivliyinin auditi – cəmiyyətə və dövlətə əminlik yaradır ki, dövlətin maliyyə resurslarının məqsədli təyinatı üzrə və qanunauyğun şəkildə xərclənməsi yanaşı həm də qənaətli,səmərəli və nəticəli (surətdə) sərf olunub;
4.Dövlət orqanlarının fəaliyyətinin effektivliyinin auditi – belə audit cəmiyyətə əminlik yaradır ki,hakimiyyət orqanlarının işi (Konstitusiyada) bəyan edilmiş sosial əhəmiyyətli məqsədlərə uyğundur,qarşıya qoyulmuş vəzifələr yerinə yetirilir,əldə edilmiş nəticələr konkretdir və həqiqətən vətandaşların maraqlarına cavab verir(uyğundur);
5.Daxili nəzarət sistemlərinin effektivliyinin auditi – belə audit icra hakimiyyəti və yerli özünü idarəetmə orqanlarının,habelə büdcə vəsaitlərini istifadə edən təşkilatların daxili nəzarət sistemlərinin lazımi səviyyədə işləməsinə və standartlarau uğun olmasına əmin olmağaimkan verir;
6.Milli Hesablar sisteminin effektivliyinin audit (Measurement Audit) - belə audit milli statistika sisteminin,habelə ölkənin sosial-iqtisadi inkişafı səviyyəsinin qiymətləndirilməsi indikatorları və meyarları sisteminin lazimi səviyyədə olmasına əminlik yaradır – yəni bunlar məhz ölçməli olduqlarını ölçürlər;doğru(səhih),aktual və müqayisə oluna bilən (o cümlədən beynəlxalq miqyasda) məlumatlar almağai mkan verir;işlərin gedişi vəziyyətin effektiv monitorinqini təmin edir və perspektiv inkişaf trayektoriyasının seçilməsi həllində dövlətə kömək edirlər;
7.Tranformasiyaların Auditi (Transformation Audit) – yeni istiqamət sayılan belə audit ona görə tətbiq olunur ki,planlaşdırılmış (nəzərdə tutulmuş) institusional dəyişiklərin – islahatların – həyata keçirilməsi prosesinin uğurlu getməsinə,onun nəticələrinin isə gözlənilənlərə uyğun olmasına cəmiyyətdə əminlik yaratsın.

Büdcə planlaşdırılmasında effektivlik və nəticəlilik göstəricilərinin tətbiqi son dərəcə zəruri,lakin kifayət qədər mürəkkəb bir prosesdir – bu, yalnız büdcədən maliyyələşdirmə mexanizmlərinin dəyişilməsini deyil,həm də dövlət orqanlarının fəaliyyət mexanizmlərinin islahatını tələb edir.Bu baxımdan son dövrlərdə büdcə maliyyələşdirilməsi mexanizmlərində kifayət qədər dərindən işlənmiş islahatları həyata keçirən Yeni Zellandiya,ABŞ,Kanada,Avstraliya,Finlandiya və Hollandiya kimi ölkələrin təcrübəsi maraq doğurur.


Yeni Zelladiyada dövlət idarəetməsi sistemində islahatlara 1980-ci illərin ortalarında başlanılıb.1989-cu ildə qəbul olunmuş ictimai maliyyə haqqında qanunla (The Public Finance Act) dövlət maliyyəsinin islahatı strategiyasına start verildi.Qanun büdcənin (dövlət maliyyəsinin) idarə edilməsində o vaxtadək mövcud ənənəvi sistemin yenisi ilə əvəz olunmasını nəzərdə tuturdu:

əgər o vaxtadək büdcə qərarlarının qəbulu üçün istifadə olunan resurslar (işçilərin əmək haqqı fondu,mal və xidmətlərin alınması üçün məsrəflər,investisiya xərcləri,kommunal ödənişlər,yanacaq,nəqliyyat xərcləri və s.) haqqında məlumatlar əsas kimi çıxış edirdisə,yeni tələblərə əsasən dövlət maliyyəsinin idarə olunması sistemi məhsuldarlıq əsasında qurulmalı idi.Bunun üçün qanunda məhsuldarlığı səciyyələndirən “məhsul” və “fəaliyyətin nəticələri” anlayışları tətbiq olunurdu.Dövlət orqanları sistemi üçün əsas fəaliyyət sənədi məhsuldarlığın əldə edilməsi barədə saziş (performance agreement) hesab olunurdu.Bu saziş 3 hissədən ibarət olur:

Birinci hissədə ümumən hökumətin və onun ayrı-ayrı nazirliklərinin fəaliyyətinin strateji məqsədləri müəyyən edilir;

Satınalmalar haqqında saziş (purchase agreement) adlanan ikinci hissədə nazirliklərin fəaliyyətlərinin nəticələri,habelə təqdim edilən ictimai xidmətlərin ödənilməsi qaydaları və şərtləri detallaşdırılır;

Üçüncü hissədə isə dövlət siyasətinin yerinə yetirilməsi üzrə nazirliklərin öhdəlikləri əks olunur.Bir sözlə,ictimai maliyyə haqqında qanunun müəyyən etdiyi yeni qaydaya əsasən parlament hökumətə hər bir konkret dövr üçün üzərinə götürdüyü öhdəliklərini yerinə yetirməsi üçün vəsait ayırır.

İctimai maliyyə haqqında qanunun nazirliklərin hesabatlılığına qarşı qoyduğu tələblər də xüsusi maraq doğurur.Nazirliklərin hesabatında aşağıdakıların olaması tələb olunur:



  • Maliyyə vəziyyəti barədə hesabat;

  • Cari əməliyyatlar barədə hesabat;(operating statement)

  • Maliyyə axınları barədəhesabat;(Cash flow)

  • Qarşıya qoyulmuş məqsədlərə nail olunması barədə hesabat;

  • Dövlət xidmətlərin göstərilməsində məhsuladarlıq barəsində hesabat;

  • Öhdəliklər barəsində hesabat;

  • Əvvəlcədən nəzərdə tutulmayan (şərti) öhdəliklər barəsində hesabat;

  • Maliyyələşdirilməsi əvvəlcədən nəzərdə tutulmayan istiqamətlərdə vəsaitlərin xərclənməsi barədə hesabat;

  • Uçot siyasəti barədə hesabat;

  • Sair hesabatlılıq;

  • Nazirliyin fəaliyyətinin əvvəlki dövrlərlə müqayisəli təhlli;

  • İzahat qeydləri.

İctimai maliyyə haqqında qanun büdcə planlaşdırılması və büdcə nəzarəti sahəsində parlamentin rolunu gücləndirdi.

ABŞ-da büdcə prosesinin effektivlik və səmərəlilik göstəricilərinə keçid bir neçə mərhələdən ibarət uzun bir dövrü əhatə edir.Bu prosesə 1949-cu ildə Quver Komissiysının proqram-məqsədli büdcə (Performance budget) təşəbbüsü ilə start verildi.Prezident Conson dövründə (1965-ci il) planlaşdırma-proqramlaşdırma metodu ilə büdcənin işlənilməsi (Planning-Programming Budget System),prezident Nikson dövründə məqsədlər üzrə idarəetmə (Managment by Objectives-MBO),prezident Karter dövründə büdcənin “0-dan” işlənilməsi (Zero Based Budgetind-ZBB) üsulları tətbiq edilib.Nəhayət prezident Klinton dövründə 1993-cü ildə “Dövlət orqanlarının fəaliyyətinin nəticələrini qiymətləndirmək haqqında”federal qanun (Government Performance and Results ACT-GPRA) qəbul olunub.Hazırda ABŞ-da mövcud olan proqram-məqsədli büdcələşdirmə sistemi məhz həminq anuna əsaslanır.həmin qanun dövlət xərclərinin idarə edilməsi sahəsində effektivlik və nəticəlilik göstəricilərinə nail olmaq məqsəs və üsullarını müəyyən edir.Qanunda göstərilən məqsəd və üsullar aşağıdakılardı:
1.Amerika xalqının federal hökumətə inamının möhkəmləndirilməsi.Buna federal agentliklərin həyata keçirdikləri proqramların reallaşdırılmasından əldəe tdikləri nəticələr haqqında sistematik hesabatlar hesabına nail olunur;
2.Proqram məqsədlərin müəyyən edilməsinə və proqramların effektivliyinin və nəticəliliyinin ölçülməsinə xidmət edən prosedurların,habelə proqramların icrası gedişi barəsində hesabatlılıq prosedurlarının təkmilləşdirilməsi.Buna proqram-məqsədli islahatlar üzrə pilot layihələr seriyası ilə nail olunur;
3. Proqramların effektivliyinin və nəticəliliyinin yüksəldilməsi və onlar üzrə ictimai məsuliyyətliliyin təkmilləşdirilməsi.Buna dövlət agentliklərinin fəaliyyətlərinin həcm göstəricilərinin,təqdim edilən dövləti xidmətlərin keyfiyyətinin və istehlakçıların məmnunluğunun qiymətləndirilməsi hesabına nail olunur;
4.Təqdim edilən dövləti xidmətlərin təkmilləşdirilməsində federal agentliklərin rəhbərlərinə yardım göstərilməsi.Buna federal agentlikləri onların bəyan etdikləri məqsədlərinə nail olmaq üzrə planların işlənilməsinə məcbur edən normaların (qaydaların) tətbiq edilməsi,habelə büdcə proqramlarının nəticəliliyi və təqdim edilən dövləti xidmətlərin keyfiyyəti barəsində informasiyaların monitorinqi hesabına nail olunur;
5.Qanunvericilik qərarlarının keyfiyyətinin yüksəldilməsi.Buna bəyan edilmiş məqsədlərə nail olunma səviyyəsi və federal proqramların və xərcləmələrin nisbi effektivliyi və nəticəliliyi barəsində Konqresə obyektiv informasiyanın təqdim edilməsi yolu ilə nail olunur;
6.Federal hökumətdə daxili menecmentin təkmilləşdirilməsi.

Bəyan edilmiş məqsədlərin reallaşdırılması üçün xüsusi plan və hesabatlar sistemi nəzərdə tutulur.Bunlar büdcə planlaşdırılması mexanizmlərini sahə nazirliklərinin (federal agentliklərin) məqsədləri və onların fəaliyyətinin sosial-iqtisadi effektivliyi ilə uyğunlaşdırılmasını təmin etməlidir.

Agentliklər 3 sənəd təqdim etməlidirlər:

1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə