İstiqamətin şifri və adı: İİM 010000 İqtisadiyyat İxtisaslaşmanın şifri və adı: İİM 010027 İqtisadi kibernetika




Yüklə 354.69 Kb.
səhifə1/4
tarix23.02.2016
ölçüsü354.69 Kb.
  1   2   3   4
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

BAKI DÖVLƏT UNİVERSİTETİ

Tətbiqi riyaziyyat və kibernetika fakültəsi

İstiqamətin şifri və adı: İİM 010000 İqtisadiyyat

İxtisaslaşmanın şifri və adı: İİM 010027 İqtisadi kibernetika

“İqtisadi kibernetika”


kafedrasının əyani magistrantı
NİCAT MEHDİYEV ATİN OĞLUNUN
Magistr dərəcəsi almaq üçün

“Müasir şəraitdə dövlət büdcəsinin xərclərinin təhlili və effektivliyinin qiymətləndirilməsi”

Mövzusunda
DİSSERTASİYA İŞİ

Elmi rəhbər: Dos.R.X.İsmayılov

Kafedra müdiri: İ.e.d. prof. N.F.Tağıyev.
B A K I – 2013

MÜNDƏRİCAT

GİRİŞ............................................................................................ 3

FƏSİL I DÖVLƏT BÜDCƏSİNİN NƏZƏRİ VƏ HÜQUQİ ASPEKTLƏRİ
1.1.Dövlət büdcəsinin nəzəri və metodoloji mahiyyəti,funksiyaları……… 5

1.2.Dövlət büdcəsinin iqtisadi tərkibi və onun təşkili prinsipi..................... 10

1.3.Dövlət Büdcəsinin hüquqi aspektləri, Hesablama Palatasının dövlət büdcəsinə nəzarət aləti kimi və dünya təcrübəsi........................................................... 19
FƏSİL II AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASINDA DÖVLƏT BÜDCƏ XƏRCLƏRİNİN TƏHLİL QİYMƏTLƏNDİRİLMƏSİ SİSTEMİNİN TƏKMİLLƏŞDİRİLMƏSİNİN ƏSAS İSTİQAMƏTLƏRİ
2.1.A.R. dövlət büdcəsinin xərclərinin strukkturu, həcmi və dinamikası........ 30

2.2. Dövlət büdcə xərclərinin təhlili sisteminin inkişafının əsas xarakteriskası və tendensiyalar.................................................................................................... 50

2.3.Dövlət büdcə xərclərinin təhlili və qiymətləndirilməsi problemi və onun həlli yolları.............................................................................................................. 56

NƏTİCƏ................................................................................................ 74

ƏDƏBİYYAT................................................................................................. 75

GİRİŞ
Tətqiqatın aktuallığı. Müasir dünya iqtisadiyyatında qlobal meyillərin dərinləşdiyi bir dövrdə dövlətin milli maraqlarının və möqeyinin möhkəmlənməsinə təsir gostərən əsas faktorlardan biri düzgün dövlət büdcə siyasətidir. Müstəqilliyin ilk illərindən başlayaraq Azərbaycan Respublikasında aparılan iqtisadi islahatların mühüm istiqaməti ölkə iqtisadiyyatının fiskal siyasətinin prioritetlərinin müəyyənləşdirilməsindən ibarətdir. Keçid iqtisadiyyatlı ölkələrdə dövlət büdcəsi sosial problemlərin həllinə və nəticə etibarı ilə sosial ədalətin bərpasına yönəldiyi üçün ölkədə aparılan büdcə (o cümlədən, vergi) siyasətini və onun son illərdə aparılan islahatlarda rolunu öyrənmək müasir dövrdə obyektiv zərurətdən irəli gəlir.

Tətqiqat məsələsinin öyrənilmə səviyyəsi.Dövlət büdcəsinin idarə edilməsi məsələsinin öyrənilməsi çox qədim tarixə malikdir. Bu məsələnin tədqiqatı

ilə A.Smit, D.Rikardo, C.Keyns və digər iqtisadçılar məşğul olmuşlar. Qeyd olunan alimlərin tədqiqatları şübhəsiz boyük elmi dəyərə malikdir, amma onu da nəzərə almaq lazımdır ki, müasir maliyyə bazarları çox mürəkkəb və dəyişkəndirlər,buna görə də sürətlə dəyişən iqtisadi mühitə adekvat olaraq uyğun təhlillərin aparılması elmi nəzəriyyənin daimi yenilənməsini və təkmilləşdirilməsini tələb edir.

Bir sıra ölkələrdə dövlətin siyasi institutları büdcə siyasətinə birbaşa təsir etmək iqtidarına malikdirlər.

Tədqiqatın məqsədi. Tədqiqatın məqsədi hazırki qeyri-stabil qlobal iqtisadi

şəraitdə dövlət büdcəsinin xərclərinin idarə edilməsinin effektiv metodlarının təyin edilməsi və bu metodların təkmilləşdirilməsi üzrə təkliflərin hazırlanmasından ibarətdir. Bu məqsədə nail olmaq üçün aşağıdakı məsələlər araşdırılmışdır;



  • Dövlət xarici borcunun idarə edilməsi üzrə mövcud nəzəriyyələrin sistemləşdirilməsi və ümumiləşdirilməsi.

Dövlət büdcə xərclərinin təhlili və onların

  • effektivliyinin müəyyən edilməsi.

  • Azərbaycanda DBX-nin idarə edilməsi problemlərinin aşkara çıxarılması onların həlli üzrə tövsiyyələrin hazırlanması.

Tədqiqatın obyekti;Dövlət büdcə xərcləri

Tədqiqatın predmeti; Müasir qeyri-stabil iqtisadi şəraitdə DBX-nin idarə edilməsi metodlarındakı dəyişikliklər.

Tədqiqatın nəzəri və metodoloji əsasları. Tədqiqatın nəzəri əsası kimi müxtəlif

Azərbaycan və dünya alimlərinin bu mövzu üzrə elmi araşdırmaları çıxış etmişdir.

Metodoloji informasiya və metodoloji baza qismində isə müxtəlif təşkilatların (Beynəlxalq valyuta fondu, Dünya Bakı və s. ) məlumatları, dövrü

qəzet və jurnal buraxılışlarının materialları, internet şəbəkəsi resursları, eləcə də AR Mərkəzi Bankının, Maliyyə Nazirliyinin və İqtisadi inkişaf Nazirliyinin statistik materialları çıxış etmişdir.

Mövzunun hazırlanması zamanı tədqiqatın ümum elmi metod və üsullarından

istifadə edilmişdir; sistem, struktur-funksional təhlil, eləcə də sosioloji, iqtisadi və

iqtisadi-sosioloji yanaşmalar.

Tədqiqatın praktiki əhəmiyyəti. Dissertasiya işində alınan nəticə və təkliflər DBX

idarə edilməsi təcrübəsinin və mövcud qanunvericiliyin təkmilləşdirilməsi üçün

dövlət hakimiyyəti orqanları tərəfindən istifadə edilə bilər.


Dissertasiyanın strukturu. Dissertasiyanın hazırlanması üçün qarşıya qoyulmuş

məqsədlər onun məntiqini və strukturunu müəyyən etmişdir. O girişdən, üç fəsildən,nəticə və təkliflərdən, ədəbiyyat siyahısından ibarətdir. Tədqiqatın ümumi həcmi 75 səhifədən ibarətdir, bunun 56 səhifəsi əsas mətni təşkil edir. Dissertasiya işində 16 cədvəl, 9 diaqram, 5 sxem işlənmişdir.



FƏSİL I DÖVLƏT BÜDCƏSİNİN NƏZƏRİ VƏ HÜQUQİ ASPEKTLƏRİ
1.1.Dövlət büdcəsinin nəzəri və metodoloji mahiyyəti,funksiyaları.

Digər subyektlər kimi dövlət də bu və ya digər məqsədləri həyata keçirmək üçün öz büdcəsindən istifadə edir. Dövlət büdcəsini əmələ gətirən amillər çoxşahəli olduğundan büdcə anlayışı da müxtəlif ədəbiyyatlarda fərqli izah olunur. Bir qisim mütəxəssislər tərəfindən dövlət büdcəsinə dövlət gəlirlərinin toplumu forması kimi, yəni dövlətin xəzinəsi baxımından yanaşılır. Digər qisim isə dövlət büdcəsi dedikdə,höküməti müxtəlif ehtiyaclarını ödəmək üçün bir vasitə kimi nəzərdə tuturlar. “Dövlət büdcəsi haqqında” Azərbaycan Respublikasının qanununda verilən tərif isə aşağıdakı kimidir:

“Azərbaycan Respublikasının müvafiq dövlət hakimiyyəti və özünüidarəetmə orqanları vasitəsilə dövlətə və bələdiyyələrə məxsus vəzifə və funksiyaları yerinə yetirmək üçün lazım olan pul vəsaitinin yığılması və istifadə olunması üçün əsas maliyyə sənədidir.”

Yuxarıdakı tərifi əsas götürsək dövlət büdcə anlayışının gəlirlər baxımından

aşağıdakı kimi müəyyən etmək olar.
Db = V + NF +G + D

Burada: Db- dövlət büdcəsi (ümumilikdə);

V-vergilərdən daxilolmalar

NF-neft fondundan transfertlər

G-gömrükdən daxilolmalar

D-digər mənbələrfən daxilolmalar

Dövlət büdcə anlayışının xərc baxımından aşağıdakı kimi müəyyən etmək olar.

Db=Ə + C + Bk

Ə-əsaslı büdcə xərclər

C-cari xərclər

Bk-büdcə kəsiri

Düstürlardan göründüyü kimi büdcə gəlir və xərclərinin hesablanmasında struktur baxımından və büdcə kəsirinin olması üzrə fərqlilik yaranır.

“Dövlət büdcəsi” anlayışının mahiyyətinə gəldikdə isə burada da fərqli yanaşmalar mövcüddur. Bir qrup mənbələrdə dövlət büdcəsi vəsaitlərin vaxtli-vaxtında və tam həcmdə toplanmasl kimi, digərlərində isə

yalnız dövlət büdcə xərclərinin qarşılanması kimi izah olunur. Qədim və müasir iqtisadi ədəbiyyatlarda dövlət büdcəsinin metodları və prinsipləri, eyni zamanda burada səmərililik meyarlarının izahı sübut edir ki, “dövlət büdcəsi”

anlayışı daha geniş mənanı ifadə edir. Yəni, bura dövlət büdcə münasibətlərinin bütün mərhələləri daxildir. Beleliklə, sözügedən anlayışa aşağıdakı kimi tərif verə bilərik:

“Dövlət büdcəsi – uyğun büdcə mənbələrinin tapılması, toplanmış

vəsaitlərin səmərəli istifadə olunması, büdcə kəsirinin ödənilməsi məqsədilə pul fondlarının və ya vəsaitlərinin səfərbər edilməsindən ibarət tədbirlər kompleksidir.”

Dövlət büdcəsinin nəzəri əsaslarının tədqiqində klassik və müasir məktəblərin baxışları kifayət qədər fərqlənir. Bu məktəblərin dövlətin büdcə siyasətinə, o cümlədən ölkə iqtisadiyyatına büdcə xərcləmələrinin səmərəliliyinə münasibəti fərqlidir.

Büdcə haqqında klassik iqtisadi nəzəriyyənin banilərindən biri A.Smitin “Xalqların sərvətlərinin təbiəti və onların səbəbləri haqqında tədqiqat” adlı əsərində yer alır.Bununla müəllif hələ o dövr üçün də aktuallıq daşıyan, hətta, müasir dövrdə hər bir dövlətin maliyyə siyasətinin ayrılmaz hissəsi olan dövlət büdcəsi haqqında klassik baxışın əsasını qoymuşdur.

Dövlət büdcəsinin əsasını vergilərdən daxilolmalar tutur.Bu baxımdam A.Smit vergi tətbiq olunmasının əsası kimi ölkənin müdafiəsinin təmin edilməsi xərclərinin qarşılanmasıdır.Belə ki, O zaman açıq-aydın, müəyyən məhdudiyyət tələb olunur və Smit vergiqoymanın dörd məhşur prinsipini irəli sürür. Birincisi, adamlar dövlətin müdafiə təhlükəsizliyi çərçivəsində faydalandıqları gəlirlərə müəyyən hissə yardım etməlidirlər.kincisi, vergilərin miqdarı vergi məmurlarının sərbəst qərarlarından asılı olmaqdansa, dəqiq və dəyişməz olması məqsədə-uyğundur. Üçüncüsü, vergi ödəniş üçün uyğun olmalıdır. Dördüncüsü, vergilərin təsirli tərəfləri az olmalıdır: onlar toplanmaq üçün az olmalıdır; müəssisə və sənayeyə mane olmamalıdır; elə ağır olmamalıdır ki, hiyləgərliyə (məsələn, qaçaqmalçılıq kimi), imkan yaratsın; və o, “vergi toplayanların vaxtaşırı səfərlərini və eybəcər yoxlamalarını” tələb etməməlidir.

Hər bir dövlətin konkret tarixi şəraitindən asılı olaraq əmələ gələn funksiyalarını yerinə yetirərək, yəni maliyyə vəsaiti ilə təmin etmək üçün dövlət büdcəsi olmalıdır. Dövlət özünün iqtisadi, sosial və siyasi vəzifələrini, funksiyalarını yerinə yetirmək üçün mərkəzləşdirilmiş pul vəsaiti fonduna malik olmalıdır. İctimai – iqtisadi formasiyalar hətta dəyişiləndə belə dövlətin mühüm elementləri olan vergilər, istiqrazlar və dövlətə xas olan xərclər kimi kateqoriyalar obyektiv surətdə zəruri olur. Məhz bu cəhətlər dövlət büdcəsinin obyektiv bir iqtisadi kateqoriya kimi zəruri olmasını şərtləndirir.

Büdcə ölkənin maliyyə sisteminin mərkəzi həlqəsi olduğuna görə maliyyə kateqoriyasına ail olan bütün keyfiyyət cəhətlərini özündə əks etdirir. Maliyyə ümumi daxili məhsulun və milli gəlirin bölgüsü və yenidən bölgüsü nəticəsində dövlətin və ayrı-ayrı təsərrüfat subyektlərinin pul vəsaiti fondlarının yaranması və istifadəsi ilə əlaqədar olan pul münasibətlərini əks etdirir. Deməli, maliyyə daha geniş əhatə dairəsi olan pul münasibətləri sistemini özündə əks etdirir. Dövlət büdcəsi isə dövlətin mərkəzləşdirilmiş pul vəsaiti fondunun yaranması və istifadəsi ilə əlaqədar olan pul münasibətləri sistemi daxili məhsulun bölgüsü və yenidən bölgüsü prosesində dövlətin mərkəzləşmiş sərəncamına daxil olan pul vəsaiti fondunun yaranması, bölgüsü və istifadəsi ilə əlaqədar olan pul münasibətlərini əks etdirir. Bu prosesdə dövlətlə müəssisələr, təşkilatlar arasında, dövlətlə əhali arasında maliyyə münasibətləri meydana gəlir. Bu prosesdə həmi dövlətin fondu yaranır, həm də həmin pul vəsaiti fondu dövlətin ümumi xərclərinin ödənilməsinə, cəmiyyətin bir çox ehtiyaclarının, müdafiə, sosial, idarəetmə və s. ehtiyaclarının ödənilməsinə istifadə olunur. İqtisadi ədəbiyyatda «Büdcə» terminin tətbiq olunması hamıya məlumdur. Lakin bir sıra hallarda «büdcə» termisni daha məqsədəuyğun şəkildə dövlət hakimiyyəti orqanlarını məxsus funksiyaların yerinə yetirilməsi üçün maliyyə təminatı ökimi formalaşması kimi xarakterizə olunur. Bu cür xarakterizə daha konkret və məqsədəuyğundur. Ona görə ki, həm mərkəzi, həm də yerli hakimyyəti orqanları cəmiyyətin ümumi ehtiyaclarının ödənilməsinə xidmət edirlər. Dövlət hakimiyyəti orqanlarının funksiyalarının həyata keçirilməsi üçün lazım olan maliyyə vəsaiti dövlət büdcəsinin və onun bütün həlqələrinin formalaşmasını və istifadə olunmasını ifadə edir.

Burada elə cəhətləri də aydınlaşdırmaq lazım gəlir ki, «büdcə» həm maliyyə münasibətlərini, həm dövlətin mərkəzləşdirilmiş pul vəsaiti fondunun yaranması və istifadə olunması formasını, həm də dövlətin əsas maliyyə planı olması anlayışlarını özündə birləşdirir. Hər bir iqtisadi kateqoriyanın mahiyyəti bildiyimiz kimi, onun yerinə yetirdiyi funksiyalarla ifadə olunur. Dövlət büdcəsi də iqtisadi kateqoriya olmaqla müəyyən funksiyaları yerinə yetirir və bu funksiyaların məzmunun açmaqla «büdcənin» dövlət büdcəsinin sosial-iqtisadi məzmununu aydınlaşdırmaq olar. Bir çox iqtisadçı alimlər bu və ya digər iqtisadi kateqoriyanın mahiyyətini açarkən onun yerinə yetirdiyi funksiyaların əsas meyar olduğunu göstərirlər. Büdcə kateqoriyası da geniş ictimai münasçibətlər sistemini əks etdirməyinə görə maliyyəyə aid olan bütün funksiyaları özündə əks etdirir. Lakin büdcənin spesifik cəhətlərini də ümumi maliyyə münasibətlərindən ayırmaq olar. Belə ki, ən əvvəl büdcəyə maliyyə münasibətlərinin tərkib hissəsi kimi baxmalıyıq, ikinci, büdcə maliyyə planı kimi səciyyələnməlidir, üçüncü, büdcə mərkəzləşdirilmiş pul vəsaiti fondudur. Bu cür xarakterik cəhətlərini nəzərə almaqla görürük ki, büdcə kateqoriyası müəyyən konkret istiqamətlər üzrə xarakterizə olunur. Bunlar aşağıdakılardır:

1) büdcə fondunun yaranması (yəni büdcənin gəlirlərinin əmələ cəlməsi)

2) büdcə fondunun istifadə olunması (yəni büdcənin xərclərinin maliyyələşdirilməsi).


  1. büdcənin gəlirləri və xərclərinin formalaşması üzərində nəzarət.

Birinci funksiyanı, gəlirlərin yaranması ilə yerinə yetirir. Təsərrüfat təşkilatlarından (hüquqi şəxslərdən, fiziki şəxslərdən) vergilərin daxil olması, istiqrazların reallaşması, dövlət əmlakına misaldır. Lakin nəzərə almalıyıq ki, büdcə gəlirlərinin əsas mənbəyi ümumi daxili məhsulun ilkin bölgüsü zamanı yaranın təsərrüfat subyektlərinin pul vəsaiti fondlarıdır. Bunlara aiddir:

1) işçilərin əmək haqqı fondu

2) sahibkarlıq fəaliyyəti nəticəsində əldə edilən mənfəət

3) qeyri-müzdlü işçilərin əmək haqqı fondu

4) torpaq sahiblərinin renta gəlirləri


  1. suda fondunun faizi (bankların mənfəti)

büdcənin gəlirlərinin bu cür ümumi sxemi, əlbəttə, daimi deyil, konkret iqtisadi-ictimai şəraitdən asılı olaraq dəyişir. Məlumdur ki, dövlət cəmiyyət miqyasında ümumi təsərrüfat subyekti kimi çıxış edir. Bu zaman istehsalçıların ümumi mənafeyi nəzərə alır və buna görə də büdcə ölkənin bütün iqtisadi sisteminin inkişaf mənafeyi nəzərə alınmaqla iqtisadi proseslərin nizamlaşdırılmasına təsir göstərir. Ölkənin bütün xalq təsərrüfatında makroiqtisadi proporsiyaların gözlənilməsi üçün, qeyri-istehsal və xidmət sahələrinin inkişaf etdirilməsi, əhalinin ümumi tələbatının ödənilməsi, müxtəlif mülkiyyət formalarının iqtisadi inkişafı və s. büdcənin ümumi ölkənin mənafeyi üçün istifadə olunmasını zəruri edir.

Büdcənin xərcləri də onun gəlirləri kimi müəyyən şərtlərə əsaslanır. Lakin gəlirlərə nisbətən xərclərin istiqamətinin, quruluşunun dəyişilməsi daha çevikdir. İqtisadi və siyasi vəziyyət dəyişəndə, büdcə xərcləri hərbi, sosial, iqtisadi-siyasi məqsədlərin mənafeyinə uyğun dəyişir. Belə ki, büdcənin xərclərinin hərbi və sosial məqsədlərə bölünməsi nisbətləri ayrı-ayrı hallarda kəskin dəyişə bilər. iqtisadi böhranlar, hərbi münaqişələr zamanı büdcə xərcləri hərbi ehtiyacları ödəmək üçün daha çoz dəyişilir.

Büdcənin nəzarət funksiyası da mövcud vəziyyətdən asılı olaraq müxtəlif istiqamətlərdə həyata keçirilir. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, büdcənin nəzarət funksiyası həm gəlirlərin formalaşması zamanı, həm də onun xərclərinin maliyyələşdirilməsi zamanı həyata keçirilir. Bununla belə, büdcənin nəzarət funksiyası iqtisadi proseslərə təsir etməklə pul vəsaiti fondlarının düzgün formalaşması və məqsədli istifadəsi üçün şərait yaradır. Lakin nəzarət funksiyası həm ümumi maliyyə nəzarəti kimi, həm də maliyyə orqanlarının nəzarət vəzifəsi kimi qarşılıqlı vəhdətdə aparılır. Büdcənin nəzarət funksiyası maliyyənin nəzarət funksiyasının tərkib hissəsidir. Büdcənin iqtisadi-sosial məzmunu həm də onun geniş təkrar istehsaldakı rolu ilə də müəyyən edilir. Dövlət büdcə fondundan ölkənin ümumi mənafeyinə xidmət edən mütərəqqi təsərrüfat sahələrinin inkişaf etdirilməsi üçün istifadə edir. Ən mühüm sahələrin inkişaf etdirmək, ölkənin perspektiv iqtisadi inkişafı mənafeyi üçün büdcə vasitəsilə dövlət ümumi daxili məhsulu bölüşdürür və yenidən bölüşdürür. Büdcə vəsaiti hesabına qeyri-istehsal sahələrinin maliyyə vəsaitinə olan tələbatı ödənilir. Büdcə vəsaitilə ümumi daxili məhsul ölkənin iqtisadi rayonları, ayrı-ayrı regionları arasında bölüşdürülür və yenidən bölüşdürülür. Ayrı-ayrı iqtisadi rayonlarda iqtisadi inkişaf etdirmək, məhsuldar qüvvələrin inkişafına nail olmaq və ölkə ərazisində infrastrukturasını inkişaf etdirmək və s. məqsədlər üçün büdcədən iqtisadi bir alət kimi istifadə olunur.

Konkret olaraq isə Dövlət büdcəsi aşağıdakı vəzifələri yerinə yetirir:

- İctimai məhsulun və milli gəlirin yenidən bölgüsü;

- İqtisadiyyatın dövlət tərəfindən tənzimlənməsi və stabilləşdirilməsi;

- Sosial siyasətin maliyyə təminatı;

- Mərkəzləşdirilmiş pul vəsait fondunun yaradılması və istifadəsinə nəzarət.

Dövlət büdcəsi öz vəzifələrini bölgü və nəzarət funksiyası vasitəsilə həyata keçirir.

Bölgü funksiyası vasitəsilə pul vəsaitlərinin dövlətin əlində cəmləşdirilməsi və ümumdövlət mənafeyinə istifadəsi həyata keçirilir. Bu funksiyanın məzmunu ictimai istehsalın müxtəlif sahələri arasında maliyyə ehtiyatlarının yenidən bölgüsü ilə müəyyən olunur. Maliyyənin digər həlqələrindən heç biri vəsaitlərin yenidən bölgüsünü büdcə kimi çoxçeşidli (sahələrarası, ərazilərarası və s.) və çoxsəviyyəli (respublika, şəhər və s.) həyata keçirmir. Büdcə daxilolmaları və xərc təyinatlı göstəricilərlə müvafiq olaraq öz əksini tapan büdcə vəsaitlərinin hərəkəti bölgü funksiyasının əsasını təşkil edir.

Nəzarət funksiyası maliyyə vəsaitlərinin dövlətin xəzinəsinə vaxtında və tam şəkildə daxil olmasını, büdcə vəsaitlərinin bölgüsünün düzgün aparılmasını və səmərəli istifadəsini öyrənməyə imkan verir.

Büdcənin nəzarət funksiyasına hədd qoymaq və ya məhdudlaşdırma prinsipinə əsaslanır ki, bu da iki baxımdan həyata keçirilir:

a) zaman baxımından məhdudlaşdırma;

b) məbləğ və qiymət baxımından məhdudlaşdırma;

Bu o deməkdir ki, dövlət büdcəsi müəyyən bir müddətdə mədudlaşar. Bir qayda olaraq, büdcə müddəti bir il müəyyən edilir. Buna bəzən maliyyə ili də deyilir.
1.2.Dövlət büdcəsinin iqtisadi tərkibi və onun təşkili prinsipi

Bütün dövlətlərin iqtisadi və dövlət quruluşuna xas olan büdcə sistemi təşəkkül tapmış və formalaşmışdır. Azərbaycan respublikasının iqtisadi sisteminə, onun dövlət quruluşuna xas olan büdcə sistemi yaranmışdır.

Büdcə sisteminin qurulması və onun bütün növləri arasında qarşılıqlı əlaqələr büdcə quruluşu adlanır.

Büdcə sistemində birləşdirilən ayrı-ayrı müstəqil büdcələrin məcmusu dövlətin büdcə sistemini təşkil edir. Büdcə sistemi bütün büdcə növlərinin məcmusunu özündə əks etdirir. Ölkənin büdcə sisteminin təşkili əsasları dövlətin Konstitusiyasında və büdcə sistemi haqqında qanunlarda əks olunur. Büdcə sisteminin təşkili müəyyən prinsiplərə əsaslanır ki, bu prinsiplər də ölkənin iqtisadi, siyasi və sosial əsasların üzərində qurulmuşdur.

Büdcə sistemi dövlətin inzibati ərazi vahidinin bütün büdcələrinin məcmusunu özündə birləşdirdiyinə görə onlar arasında qarşılıqlı münasibətlər qanunvericiliklə tənzimlənir. Büdcə sisteminin xarakteri ölkənin ictimai-iqtisadi və siyasi quruluşu ilə müəyyən olunur. Büdcə sisteminin təşkilati quruluşu və onların qarşılıqlı əlaqələri dövlətin iqtisadi və siyasi təşkili əsasında müəyyən olunur.

İnkişaf etmiş ölkələrlə (unitar dövlətlərdə) məsələn, Böyük Britaniyada, Fransa və s. kimi ölkələrdə büdcə sistemi dövlətin mərkəzi büdcəsindən və yerli özünüidarə orqanlarının, yerli bələdiyyələrin büdcələrindən ibarətdir. Federal dövlətlərin büdcə sistemi üç halqədən, yəni mərkəzi federal büdcədən, federasiyaya daxil olan subyektlərin büdcələrindən və yerli orqanların büdcələrindən ibarətdir. Məsələn, ABŞ-da, Rusiyada, Almaniya Federativ Respublikasında və s. büdcə sistemi üç həlqədən ibarətdir. ABŞ-da federal büdcə, ştatların büdcələri, Rusiyada respublikaların, vilayətlərin büdcələri və mərkəzi federasiyasının büdcəsindən ibarətdir.

Azərbaycan Respublikasının büdcə sistemi mərkəzi büdcədən, yəni respublika büdcəsindən, Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsindən və yerli hakimiyyət orqanlarının, o cümlədən, bələdiyyələrin büdcələrindən ibarətdir. Bütün büdcə növləri arasında qarşılıqlı maliyyə münasibətləri Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası ilə müəyyən olunmuşdur. Bununla yanaşı Azərbaycanın büdcə sistemi «Dövlət büdcəsi haqqında» Azərbaycan Respublikasının qanunu ilə tənzimlənir.

Azərbaycan Respublikasının büdcə quruluşunu aşağıda sxem formasında göstərmək olar:




Deməli, Azərbaycan Respublikasının büdcə sistemi Dövlət büdcəsindən, yəni mərkəzi büdcədən, naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsindən və yerli büdcələrdən ibarətdir. Yerli büdcələr respublika tabeçiliyində olan şəhərlərin büdcələrindən, rayonların büdcələrindən və bələdiyyələrin büdcələrindən ibarətdir.

Azərbaycan Respublikasının büdcə sistemi aşağıdakı mühüm prinsiplər əsasında qurulmuşdur:

1. Büdcə sisteminin vahidliyi

2. Müxtəlif səviyyəli büdcələrin müstəqilliyi.

3. Gəlirəlin və xərclərin büdcələr arasında bölüşdürülməsi.

4. Büdcələrin gəlirləri və xərclərinin, büdcədənkənar dövlət fondlarının həmin büdcələrdə tam əks olunması.

5. Büdcələrin balanslaşdırılması

6. Büdcə vəsaitinin istifadə edilməsində səmərəlilik və qənaət rejiminə əməl olunması.

7. Büdcələrin aşkarlığı

8. Büdcələrin həqiqiliyi (reallağı)

9. Büdcə vəsaitinin ünvanlı və məqsədli istifadəsi

Həmin prinsipləri nəzərdən keçirək.

1. Büdcə sisteminin vahidliyi onu ifadə edir ki, bütün büdcə həlqələri Azərbaycan Respublikasının vahid büdcə sistemində birləşdirməklə onların gəlirləri və xərcləri vahid büdcə təsnifatı əsasında qurulur. Həm də gəlirlərin və xərclərin büdcə həlqələri arasında bölüşdürülməsi Respublikanın ali qanunvericiliyinə əsaslanır. Bütün büdcələr gəlirlər və xərclər haqqında məlumatları, büdcələrin tərtibi və icrasını büdcə təsnifatı üzrə aparırlar.

2. Büdcələrin müstəqillik prinsipi onda ifadə olunur ki, Azərbaycan Respublikasının Ali qanunvericiliyi (Milli Məclis) əsasında hər bir büdcə həlqəsinin müstəqil gəlir mənbəyi təyin edilir və büdcə vəsaitinin xərclənməsində müstəqil olmaqla onların hüquqları qanunla tənzimlənir. Büdcələrin müstəqil fəaliyyət göstərməsi bütün dövlət hakimiyyəti və idarə orqanlarının hüquq və səlahiyyətlərinə müvafiq olaraq zəruri gəlir mənbələri və buna müvafiq xərclərlə təmin edilirlər. Azərbaycan Respublikasının Ali qanunvericiliyi (Milli Məclis) tərəfindən hər maliyyə imi üçün Respublikanın Dövlət büdcəsi müzakirə edilib təsdiq olunarkən Respublika dövlət büdcəsinin və eləcə də Naxçıvan Muxtar Respublikasının büdcəsi və yerli büdcələr üçün tənzimləyici gəlirlər də təyin edilir. Bununla yanaşı Naxçıvan MR və yerli hakimiyyət orqanları öz büdcələrini tərtib və təsdiq edərkən öz gəlir mənbələrini artırmaqda və ondan istifadə etməkdə qanun dairəsində tam müstəqiliyə malikdirlər. Həm də Respublikanın Ali Qanunvericiliyi ilə yerli orqanları verilmiş səlahiyyət dairəsində onlar əlavə gəlir mənbələri aşkar edə və buna müvafiq xərcləri maliyyələşdirə bilərlər. Büdcə haqqında qanun icra edilərkən əlavə əldə edilmiş gəlirlər, habelə gəlirlərin xərclərdən artıq olan məbləği və büdcə xərclərinə edilmiş qənaət məbləği yuxarı büdcələrə alına bilməz.

3. Gəlirlərin və xərclərin büdcələr arasında bölüşdürülməsi prinsipi onu nəzərdə tutur ki, hər bir dövlət hakimiyyət və dövlət idarəsi orqanları üçün müəyyən gəlir mənbələri təyin edilir və xərcləri maliyyələşdirmək səlahiyyəti verilir.

4. Büdcələrin gəlirləri və xərclərinin, dövlət büdcədənkənar fondunun tam əks olunması prinsipi ondan ibarətdir ki, büdcələrin və büdcədənkənar dövlət fondlarının bütün gəlirləri və xərcləri həmin büdcələrdə icbari qaydadad tam əks olunmalıdır. Bütün dövlət və bələdiyyə xərcləri büdcə vəsaiti hesabına, büdcədənkənar dövlət fondlarının vəsait hesabüna maliyyələşdirilməlidir.

  1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə