İQTİsadiyyatin hüquqi TƏNZİMLƏNMƏSİ MÖVzu. Ətraf müHİTİn müdafiƏSİNİn və TƏBİƏTDƏN İSTİfadəNİn hüquqi TƏNZİMLƏNMƏSİ




Yüklə 1.47 Mb.
səhifə3/14
tarix23.02.2016
ölçüsü1.47 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14

2. Normativ hüquqi aktların təsnifatı

Normativ-hüquqi aktların təsnifi müxtəlif əsaslara görə: hüquqi qüvvəsinə; məzmununa; təsir xarakterinə və onları qəbul edən subyektlərə görə aparılır. Hüquqi qüvvəsinə görə bütün normativ-hüquqi aktlar qanunlara və qanunqüvvəli aktlara bölünür. Normativ-hüquqi aktların hüquqi qüvvəsi onların təsnifinin daha mühüm əhəmiyyətli əlamətidir. Hüquqi qüvvə bu aktların dövlət normativ nizama­sal­ma sistemində yerini və əhmiyyətini müəyyən edir. Hüquqyaratma nəzəriy­yəsi və təc­rü­bə­sinə müvafiq olaraq yuxarı hüquqyartma orqanlarının aktları aşağı hü­quq­yaratma orqanlarının aktlarından daha yüksək hüquqi qüvvəyə malik olur. Aşağı hüquq­yaratma orqanlarının aktları yuxar hüquqyaratma orqanları aktlarının əasasıda və onların icrası üçün qəbul edilir.

Normativ-hüquqi aktlar həmçinin məzmununa görə təsnif edilir. Belə bölgü müəyyən mənada şərtidir. Bu şərtilik obyektiv olaraq heç də bütün normativ-hüquqi aktlarda eyni məzmunlu normaların olması ilə izah edilir. Yalnız bir hüquq sahəsinin (məsələn: əmək, maliyyə, mülki qanunvericiliyi) normalarını əks edən normalar mövcuddur. Ancaq sahəvi normativ aktlarla yanaşı, kompleks xarakter daşıyan aktlar da fəaliyyət göstərir. Onlar ictimai həyatın müəyyən sahəsinə xidmət edən müxtəlif hüquq sahələrinin normalarını əhatə edirlər.

Normativ-hüquqi aktlar qüvvəsinin həcmi və xarakterinə görə aşağıdakı növlərə bölünür:

- ərazidə müəyyən növ münasibətlərin məcmusunu əhatə edən ümumi qüvvəli aktlar;

- yalnız əarzinin bir hissəsinə və ya ciddi surətdə bu ərazidə olan müəyyən şəxslər qurupuna aid edilən məhdud qüvvəli aktlar;

- müstəsna (fövqəladə) qüvvəli aktlar. Onların tənzimləmə imkanları yalnız həmin aktın nəzərdə tutulduğu müəyyən müstəsna şərait (məsələn, hərbi fəaliyyət, kortəbii bədbəxt hadisələr) yarandıqda rializə edilir.

Dövlət hüquqyaratmasının əsas subyektlərinə görə normativ hüquqi aktları qanunverici hakimiyyət aktlarına (qanunlar); icraedici hakimiyyət aktlarına (qanun­qüv­vəli aktlar); məhkəmə hakimiyyəti aktlarına (ümumi xarakterli məhkəmə aktları) bölmək olar.

Qanun – bu müasir dövlətin əsas normativ hüquqi aktıdır. O, ictimai həyatın və dövlət həyatının ən mühüm tərəflərini tənzimləyən hüquq normalarını özündə əks etdirir. Qanun dövlətin ali nümayəndəli orqanı tərəfindən xüsusi qanunvericilik qaydasında qəbul edilən, ali hüquqi qüvvəyə malik, ölkə əhalisinin maraq və tələbləri baxımından ən mühüm ictimai münasibətləri tənzimləyən normativ-hüquqi aktdır.

Bu tərifdən hüququn əsas mənbəyi və ali hüquqi qüvvəyə malik normativ hüquqi akt kimi qanunun əlamətləri aşkar olunur:

1) qanun dövlətin ali nümayəndəli orqanı tərəfindən və ya bilavasitə xalq tərəfindən refrendum nəticəsində qəbul edilir;

2) qanun şəxsiyyətin maraqlarının daha məqsədə uyğun şəkildə təmin edilməsini tələb edən, icimai həyatın əsas, ən mühüm məsəlləri üzrə qəbul olunur;

3) qanun, qanunqüvvəli normativ-hüquqi aktlara xas olmayan xüsusi qanunvericilik qaydasında qəbul edilir. Qanunun qəbulu dörd mərhələni əhatə edir: qanun layihəsinin qanunverici orqana təqdim edilməsi; qanun layhəsinin müzakirəsi; qanunun qəbul edilməsi; qanunun dərc edilməsi (elan edilməsi). Qanunun referundum yolu ilə qəbul edilməsi də Referndum haqqında qanunla nəzərdə tutulmuş qanunvericilik qaydasıda həyata keçirilir;

4) qanun dövlətin hər hası başqa bir orqanın təsdiqinə məruz qalmır. O yalnız qanunverici hakimiyyət tərəfindən ləğv edilə və ya dəyişdirilə bilər. Konstitusiya məhkəməsi və ya başqa analoji məhkəmə parlamentin qəbul etdiyi qanunu kanstitusiyaya zidd hesab edə bilər, lakin həmin qanunu ancaq qanunverici orqan ləğv edə bilər;

5) qanun dövlətin bütün hüquq sisteminin özəyidir: qanunlar normativ-hüquqi aktların bütün məcmuyunun qurluşunu, onların hər birinin hüquqi qüvvəsini, onların bir-birinə münasibətdə qarşılıqlı subordinasiyasını müəyyən edirlər.

Dövlətin normativ-hüquq aktları sistemində qanunların aparıcı və müəyyənedici vəziyyəti qanunauyğunluğun əsas tələblərindən birini – ictimai münasibətlərin tənzimlənməsində qanunun alililiyni ifadə edir. Heç bir qanunqüvvəli akt qanunverici tənzimləmə dairəsinə müdaxilə edə bilməz. O, qanuna uyğunlaşdırılmalı və ya ləğv edilməlidir.

Qanunlar öz növbəsində konstitusiya və adi qanunlara ayrılır. Konstitusiya qanunları dövlət və ictimai qurluşun əsaslarını, şəxsiyyətin və təşkilatların hüquqi vəziyyətini müəyyən edirlər. Konstitusiya qaydaları əsasında normativ hüquqi aktlarının bütün sistemi qurulur və detallaşdırılır. Konstitusiya başqa normativ-hüquqi aktlara, o cümlədən qanunlara münasibətdə ali hüquqi qüvvəyə malikdir. Adi qanunlar konstitusiya qanunlarının əsasında və həmin qanunların icrası üçün qəbul edilir, ictimai həyatın müəyyən və məhdud sahələrini tənzimləyirlər. Ona görə də həmin qanunları çox vaxt cari qanunlar da adlandırırlar. Adi qanunlar ölkənin iqtisadi, ictimai, mədəni və s. həyatının müxtəlif tərəflərini və cəhətlərini qaydaya salır. Əsasən kompleks xarakterə malik olan həmin qanunlarda adətən, mülki hüquq normaları, hətta mülki hüquq institutları formula edilir. Bu qanulara “Sahibkarlıq fəaliyyət haqqında”, “İcarə haqqında ”, “Qiyməyli kağızla haqqında”, “Torpaq islahatlarının əsasları haqqında”, “Sğorta haqqında”, “Səhimdar cəmiyyətlər haqqında”, “Banklar və bank fəatiyyəti haqqında”, “Patent haqqında”, “Əmtəə nişanları haqqında” və digərlərini misal çəkə bilərik. Həmin qanunlar Konstitusiya müddəlarını detallaşdırır və konkretləşdirir. Bu qanunların əksəriyyəti xüsusi qanunlar hesab edilir. Xüsusi qanunlar mülki hüququn predimentinə daxil olan ictimai münasibətlərin ayrıca növünü nizama salır. Məsələn, “Patent haqqında ” qanun ixtiraların, faydalı modellərin sənaye nümunələrinin yaradılması, hüquqi mühafizəsi və istifadəsi ilə əlaqədar yaranan əmlak münasibətlərini və onlara bağlı şəxsi qeyri-əmlak münasibətlərini tənzimləyir, “İstehlakçıların hüquqlarının müdafiəsi haqqında” qanun istehlakçı vətəndaşlara mal satılması, iş görülməsi, xidmət göstərilməsi üzrə sahibkarlıq münasibətlərinin geniş sahəsini nizama salır. “Sğorta haqqında” qanun sğorta münasibətlərini qaydaya salır.

Üzvi qanunlar cari (adi) qanunların xüsusi xarakterli yarım növü hesab edilir. Onlara məcəllələşdirilmiş qanunlar da deyilir. Üzvi (məcəllələşdirilmiş) qanunlar dedikdə, hüquqi cəhətdən tam, daxilən uyğun gələn elə qanunlar başa düşülür ki, həmin qanunlar ictimai həyatın müəyyən sahəsini kompleks surətdə tənzimləmək məqsədinə xidmət edir. Bunlara misal olaraq Mülki Məcəlləni, Vergi Məcəlləsini göstərmək olar. Üzvi qanunlar normativ ümumiləşdirmənin yüksək səviyyəsi ilə fərqlənir.

Qnunqüvvəli normativ-hüquqi aktlar səlahiyyətli orqanların qanuna əsaslanan və ona zidd olmayan hüquqyaratma aktlarıdır. Qanunqüvvəli aktlar qanuna nisbətən az hüquqi qüvvəyə malikdirlər. Onlar qanunların hüquqi qüvvəsinə əsaslanır və onlara qarşı ola bilməzlər. İctimai-iqtisai münasibətlərin tənzimlənməsi ümumi maraqlarla fərdi maraqların uzlaşdığı zaman səmərəli olur. Qanunqüvvəli aktlar məhz qanunların əsas pirinsipial müddalarının müxtəlif fərdi maraqların özünəməxsus xüsusiyyət­ləri­nin konkretləşdirilməsinə yönəldilmişdir.

Məzmuna görə qanunqüvvəli aktlar, bir qayda olaraq müxtəlif icraedici hakimiy­yət orqanlarının aktlarıdır. Qəbul edən subyektlərə və əhatə darəsinə görə onlar ümumi, yerli, idarə və təşkilatdaxili aktlara bölünür.

1. Ümumi qanunqüvvəli aktlar. Bunlar ərazisi həddində bütün şəxslərə aid olan ümumi səviyyəli normativ-hüquqi aktlardır. Hüquqi qüvvəsinə və hüquqi nizamasalma sistemində əhəmiyyətinə görə, ümumi qanunqüvvəli aktlar qanunlardan sonra gəlirlər. Qanunqüvvəli aktlar vasitəsilə cəmiyyətin dövlət idarəetməsi həyata keçirilir, ictimai həyatın iqdisadi, sosial və digər məsələləri əlaqələndirilir.

Ümumi qanunqüvvəli aktlara ali (mərkəzi) icraedici hakimiyyət orqanlarının normayaradıcı aktları aiddir. Onları ölkə prezidenti və ya hökümət başçısı qəbul edir. Dövlət idarəetmə formasından (prezident və ya parlament respublikası) aslı olaraq ali icraedici hakimiyyətin normativ-hüquqi aktları öz ifadəsini iki müxtəlif formada tapır.

Prezidentin fərmanları qanunqüvvəli aktlar sistemində ən yüksək hüquqi qüvvəyə malikdir və qanunlar əsasında və onların inkişaf etdirilməsi istiqamətində verilirlər. Prezidentin hüquqyaratma sahəsində səlahiyyətləri konstitusuya və ya xüsusi konstitusuya qanunları ilə müəyyən olunur. Onlar ictimai həyatın dövlət idarəetməsi ilə bağli ən müxtəlif tərəflərini tənzimlayır.

Hökümət qərarları prezidentin fərmanları konteksində qəbul edilir və zəruri hallarda iqtisadiyyatın, sosial sahənin, səhiyyənin, xalq təhsilinin, silahlı qüvvələrin qurulmasının və s. dövlət idarəetməsinin daha konkret məsələlərini tənzimləməyə yönəldilir.

2. Yerli qanunqüvvəli aktlar. Bu yerli nümayəndəli və icraedici hakimiyyət orqanlarının normativ-hüquqi aktlarıdır. Onları yerli nümayəndəli hakimiyyət orqanları və yerli özünü idarə orqanları qəbul edirlər. Bu aktlar yalnız həmin orqanların hakimiyyət zonasında qüvvəyə malikdir. Bu ərazidə yaşayan bütün şəxlər üçün yerli hakimiyyər və idarəetmə orqanlarının normativ güstərişləri məcburidir.

3. İdarə normaitv-hüquqi aktlarti (əmirlər, təlimatlar). Bir sıra ölkələrdə hökümət orqanlarının (nazirlik, idarələr) müəyyən struktur bölmələrinə də qanuverici hakimiyyət, prezident və ya hökümət tərəfindən hüquqyaratma səlahiyyətləri verilir. Bunlar ümumi xarakterli normativ-hüquqi aktlar olsa da, ictima münasibətlərin məhtud sahələrinə (kömrük, bank, nəqliyyat, dövlət krediti və s.) aid olur.

4. Təşkilatdaxili qanunqüvvəli aktlar. Bunlar müxtəlif təşkilatlar tərəfindən öz daxili məsələlərinin tənzimlənməs üçün qəbul edilən və həmin təşkilatların üzvülərinə aid olan normativ-hüquqi aktlardır. Ali hüquqi qüvvəyə mailk aktların müəyyən etdikləri hədlərdə təşkilatdaxili normativ aktlar dövlət idarələrinin, müəsissələrinin və başqa təşkilatların konkret fəaliyyətində yaranan ən müxtəlif münasibətləri tənzimləyir.

Müasir dövlətlərin normativ-hüquqi aktlar sistemi eyni deyil. Bu dövlət idarəetmə formalarının xüsusiyyətləri, ayrı-ayrı ölkələrin çoxəsirlik ənənvi, milli və başqa amillərlə izah olunur. Bunula bele normativ-hüquq sistemlərinin əksəriyyəti aktın hüquqi qüvvəsinin dərəcəsi əlamətinə görə qurulur. İctimai həyatın sabitliyi və onun daha yaxşı təşkili naminə aşağıda duran aktlar yuxarı orqanların göstərişlərinə uyğun olmalıdır. Mədəni ölkələrdə qanunqüvvəli aktlar arasında yaranan uyğunsuzluqları, ziddiyətləri ali hüquqi qüvvəyə malik olan qanun həll edir.

Normativ-hüquqi aktların hüquqi qüvvəsinin dərəcəsi müxtəlif ola bilər, lakin həmin normalarda əks olunan tələblərə riayət etmək vacibliyi adiyyatı olan hər bir kəs üçün tamamilə eynidir. Bu prinsipial müddəa hüquqi dövlətin əsasını təşkil edir.

Məhkəmə hakimiyyətinin aktları əsas etibarilə fərdi, hüquqi-tətbiqi xarakter daşıyan məhkəmə orqanlarının qərarları məhkəmə təcürbəsinin ümumiləşdirilməsi nəticəsində normativ xarakter kəsb edir. Normativ tələblərin aydın olmadığı, ziddiyətli və qeyri-müəyyən olduğu hallarda məhkəmə hüquq normalarının məzmunu konkretləşdirməyə, dəqiqləşdirməyə və ya hüquqda boşluq olduğundan yeni normalar yaratmağa məcbu olur və beləliklə, bu halda məhkəmə təcrübəsi hüququn mənbəyinə çevrilir.

Məhkəmənin hüquqyaratma funksiyaları qanunda nəzərdə tutulmamış iqtisadi hadisələrin hüquqi tənzimlənməsi ehtiyacından yaranır və məhkəmə təcrübəsinin özü tərəfindən formalaşdırılır. Toplanmış hüquq tətbiqi təcrübəsi məhkəmələrə, bu və ya digər qurup hüquqi işlər üçün məcburi xarakter daşıyan qərarlar qəbul etməyə imkan verir.

Məhkəmə hakimiyyətinin ali orqanları təkcə qüvvədə olan hüquqi normalarını konkretləşdirmir, həmdə hüquqi işlərin praktiki həlli zamanı ortaya çıxan məsələlər üzrə qanunvericiliyin tətbiqinin rəhbər izahı məqsədilə öz səlahiyyətləri çərçivəsində yeni hüquq normalrı yaradırlar (məsələn, ali məhkəmənin qərarları). Lakin nəzərdə saxlamq lazımdır ki, məhkəmə təcrübəsi qüvvəsinin məcburiliyi onun özündən yox, qanunverici hakimyyətin tələblərindədir. Hüquqi dövlətdə məhkəmələrin hüquqyaratma fəaliyyəti bütövlükdə qanunçuluq və həmin hüquq sisteminin prinsipləri çərçivəsində qanuni səlahiyyətlərə əsaslanır.

Ümumilikdə qəbul olunmuş bütün normativ-hüquqi aktların pərakəndə şəkildə deyil, ümumiləşdirilmiş və sistemləşdirilmiş formada olması normativ-hüqui aktlardakı müəyyən boşluqların aradan qaldırılmasına və onlardan daha səmərəli istifadə olunmasına imkan yaradır. Normativ-hüquqi aktların sistemləşdirilməsi və uçotu mühüm məsələlərdən biridir. Beləki, normativ-hüquqi aktların rəsimi məcmuə və toplularını, qanunvericilikdə başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa, həmin aktları qəbul edən orqanlar, yaxut onların tapşırığı ilə başqa orqanlar dərc edillər.

Azərbaycan Respublikasının bütün normativ-hüquqi aktları, eləcədə yerli özünüidarə orqanlarının və Azərbaycan Respublikası Mərkəzi Bankının normativ aktları dövlət uçotuna alınmaq üçün Ədiliyyə Nazirliyinə təqdim edilir. Qanunvericiliyin sistemləşdirilməsi hüquq qaydansının sabitləşdirilməsi, normativ-hüquqi nizamasal­ma­­nın ictimai həyatın normal axınını təmin edən alətə çevrilməsi, dövlət idaə­et­mə­si­nin şəxsiyyətin marağına uyğun daha səmərəli təşkili məqsədlərini güdür. Normativ-hüquqi aktların (qanunvericiliyin) sistemləşdirilməsi – hüquq normalarının qaydaya salanmasına və təkmilləşdirilməsinə yönələn fəaliy­yətdir.

Sistemləşdirmə nəticəsində hüquq normaları arasındakı ziddiyyətlər aradan qaldırılır, köhnəlmiş normalar ləğv edilir və ya dəyişdirilir, ictimai inkişafın tələblərinə cavab verən yeni, daha təkmil normalar yaradılır. Onlar müəyyən sistem əlamətlərinə görə quruplaşdırılır, məcəllələrdə, qanunvericilik toplularında və başqa sistemləşdirici aktlarda toplanılır.

Presedent və ya adət hüququ qüvvədə olan ölkələrdə hüquq normalarının sistemləşdirilməsi çox mürəkkəb problemə çevrilmişdir. Çünki müasir qanunvericilik presidentlərin və hüquqi adətlərin normativ hüquqi əhəmiyyətini yalnız formal olaraq etiraf edir.

Dini hüququn (müsəlman, buddist) müddəaları (kanonları) əhalisinin əksər hissəsi arasında hakim mövqedə olan ölkələrdə, onlar qanunvericilik sistemində nəzərə alınmaya bilməz. Müasir cəmiyyətdə mədəni dünyanın ilkin əsası sayılan şəxsiyyətin ümumbəşəri, qeyri-dini və qeyri-milli maraqları müxtəlif insanların rəngarəng dini və milli ehtiyaclarını hərtərəfli nəzərə alan və ahəngdar şəkildə əlaqələndirən normativ-hüquqi sistemin öz funksiyasını yerinə yetirməsi üçün əlverişli zəmin yaradır.
3. Normativ hüquqi aktların sistemləşdirilməsi metodları

Normativ hüquqi aktların sistemləşdirilməsinin üç əsas formasında istifadə olunur: məcəllələşdirmə, inkorporasiya, konsolidasiya.

İ. Məcəllələşdirmə – mövcud qanunvericiliyin dərindən və hərtərəfli yenidən işlənməsi və ona yeni, sistemləşdirilmiş normativ-hüquqi aktın yardılması üzrə dölətin hüquqyartma orqanlarının fəaliyyətidir. Məcəllələşdirmə prosesidə yardılan akta öz əhəmiyyətini itrməmiş olan mövcud normalar və ictimi münasibətlərin müəyyən sahəsinin tənzimlənməsinə keyfiyyət dəyşiklikləri gətirən yeni yardılmış normalar daxil edilir.

Qanunvericiliyin məcələləşdirilməsi aşağıdakı əlamətlərlə xarakterizə olunur: birincisi, məcəllələşdirmə fəaliyyəti ilə konustitusiya və ya başqa qanuni səlahiyyətlər əsasında yalnız səlahiyyətli hüquqyartma orqanları məşğul olur.

İkincisi, məcəllələşdirmə nəticəsində öz tərkibinə əvvəlki normalardan əhəmiyyətli dərcdə fərqlənən normalrı daxil edən yeni normativ-hüquqi akt yaranır.

Üçüncüsü, məcəlləşdirmə aktı toplu aktdır, çünki onun tərkibində əvvəllər müxtəlif aktlarda ifadə olunan, yalnız ictimai münasibətlərin eyni sahəsini tənzimləyən normalar bir yerə cəmlənir.

Dördüncüsü, məcəllələşdirmə aktı ictimai həyatın müəyyən sahəsində fəaliyyət göstərən aktların içərsində əsasıdır. Bu akt konkret hüquq sahəsinin tənzimləmə pedmenti olan ictami münasibətləri əsas etibari ilə tənzimləyir (Məsələn, Torpaq Məcəlləsi). Həmin hüquq sahəsinin bütün normaları üçün rəhbər əhəmiyyətə malik olan ümumi prinsiplər də bu aktın məzmununda əks olunr.

Beşincisi, məcəllələşdirmə nəticisində yarnan normativ-hüquqi aktlar ictimai münasibətlərin uzunmüddətli tənzimlənməsi üçün nəzərdə tutulur. Onlar ictimai həyatda mümkün ola bilən dəyişiklikləri nəzərə alır və gələcəkdə yarana bilən daha təkmil ictimai münasibətləri tənzimləməyə qadirdir.

Məcəllələşdirmə – qanunvericiliyin sistemləşdirilməsinin hüquqyartma xarak­te­ri daşıyan ən mürəkkəb və təkmil formasıdır. Onun köməyilə vahid hüquq və məntiq baxımından bütöv, daxilən uzlaşmış normativ-hüquqi akt yardılır. Məcəllələşdirmə aktı öz qurluşunda bir qayda olaraq həmin hüquq sahəsinin xarakter və məzmununu müəyyənləşdirən sahəvi prinsipləri (ümumi müddəaları) əks edən ümumi hissəyə malik olur. Məcəllələşdirmə aktları öz məzmun və adlarına görə üç əsas növə bölünür:

1. Əsaslar – müəyyən hüquq sahəsinin və ya dövlət idarə sahəsinin mühüm müd­də­a­larini (əsas başlanğıclarını) müəyyən edən normativ-hüquqi aktdır. Məcə­l­lə­ləş­dir­mə­nin belə formasından federativ (ittifaq) dövlətlərdə istifadə olunur. Qanun-veri­ci­li­yin əsasları federasiya üzvlərinin məcəllələşdirmə fəaliyyəti üçün normativ-hüquqi bazanı təşkil edir.

2. Məcəllə – ictimai həyatın hüquqi nizamlanma tələb edən əsas sahələrində qüvvədə olan məcəllələşdirmə aktlarının öz geniş yayılmış növüdür (Mülki Məcəllə, Gömrük Məcəlləsi, Ticarət Dənizçiliyi Məcəlləsi və başqaları).

3. Nizamnamə, əsasnamə – bunlar təkcə qanunverici orqanlar tərfindən deyil, həm də digər hüquqyartma orqanları (məsələn, prezident və ya hökümət) tərəfindən qəbul edilən xüsusi məcəllələşdirmə aktlarıdır.

Müasir dövlətlərdə məcəllələşdirmə aktlarının əksər hissəsinin xüsusi adı yoxdur. Bunlara müxtəlif qanunları: mülkiyyət haqqıda, pensiya təminatı haqqında, hərbi qulluq haqqında, yerli idarəetmə haqqına və s. misal göstərmək olar.

İİ. İnkorparasiya – qüvvədə olan normativ-hüquqi aktların məzmununu dəyişdirmədən müəyyən qaydada toplularda və ya külliyyatda birləşdirilməsidir.

İnkorporasiya nəticəsində qüvvədə olan qanunvericilik zahirən işlənilir. Bu nə deməkdir?

1. Zahirən işlənmə zamanı normativ-hüquqi aktlar müəyyən qaydada: əlifba, xronoloji və ya predmet qaydasında birləşdirilir, daha doğrusu, onların zahiri cəhətdən qaydaya salınmasına nail olunur.

2. İnkorporativ külliyyatlara və ya qanunvericilik toplularına daxil edilən normativ-hüquqi aktların məzmunu əhəmiyyət etibarilə dəyişdirilmir. Onlara yalnız qanuni qaydada ləğv edilmiş və ya qüvvəsini itirmiş normalar daxil edilmir.

İnkorporasiyanın hüquqi normasını ləğv etməyə, dəyişməyə və ya yeni norma müəyyən etməyə səlahiyyəti olmayan sistemləşdirici orqan (məsələn, ədliyyə nazirliyi) aparır. O yalnız hüquqyaratma orqanının etdiyi dəyişiklik və əlavələri topluda əks etdirir. İnkorporasiya rəsmi və qeyri-rəsmi olur. Rəsmi inkorporasiya – bu, hüquq normalarının səlahiyyətli orqanlar tərəfindən qüvvədə olan normativ-hüquqi aktların məcmuəysinin nəşri yolu ilə qaydaya salınmasıdır. Bu orqanlar tərəfindən nəşr edilən qanunvericilik topluları rəsmi xarkter daşıyır. Onlar hüququn mənbəyi olmasa da, hüquqyartma və hüququn tətbiqi prosesində onlara istinad etmək olar.

Hüquqi təbiətinə görə rəsmi inkorporasiya aktı qüvvədə olan normativ-hüquqi aktları işlənmiş və qaydaya salınmış halda nəşri formasıdır. Rəsmi inkorporasiyanın məcəllələşdirmədən fərqi hüquq normalarının sistemləşdirilməsi səviyyəsində ifadə olunur. Əgər məcəllələşdirmə hüquq sisteminin əhəmiyyətli dərəcədə inkişafına, hüquqi nizamasalmanın məzmununun dəyişdirilməsinə yönəldilmişdirsə, inkorpo­rasi­ya belə funksiyaları yerinə yetirmir. İnkorporasiya hüquqi nizamasalmanın məzmunu dəyişməyərək hüquqyartma orqanları tərəfindən artıq məcəllələşdirmə prosesində yaradımış normativ-hüquqi aktları ciddi sistemə salmağa yönəlmişdir.

Rəsmi inkorporasiyanın iki növünü ayırırlar: xronoloji və predmet üzrə (sistematik). Xranoloji inkorporasiya – ele bir sistemləşdirmə formasıdır ki, bu zaman normativ-hüquqi aktların qaydaya salınması onların dərc olunduğu və qüvvəyə mindiyi vaxta görə aparılır. Xronoloji qaydada qanunverici və icraedici hakimiyyətin aktları xüsusi rəsmi mətbuat orqanlarında dərc edilir. Xronoloji inkorporasiyada hər bir normativ akta sıra nömrəsi verilir, onun adı, nəşr edildiyi ili, ayı, günü, həmçinin maddənin nömrəsi göstərilir. Bu lazım olan normativ-hüquqi aktın axtarışını, onlarda olan hüquq normalrının tez tapılıb tətbiq edilməsini asanlaşdırır.

Sitematik inkorporasiya – qüvvədə olan normativ-hüquqi aktların predmet əlaməti üzrə, yəni hüquq sahələrinə, institutlarına dövlət fəaliyyətinin sahələrinə görə qaydaya salınmasıdır. Qanunvericiliyin sistemləşdirilməsi toplularında və küliyyatlarında normativ material növlərə görə və ya hüquqi nizamasalma sahələrinə görə (dövlət quruculuğu, maliyyə, xalq təhsili, müdafiə, ictimai təşkilatlar, cinayyət məsuliyyəti və s.) yerləşdirilir. Dövlət orqanları vəzifəli şəxslər və vətəndaşlar predmet inkorporasiyasının köməyi ilə onları maraqlandıran hüquq normalarından tez və operativ istifadə edə bilərlər.

Qeyri-rəsmi inkorporasiya – xüsusi hüquqyaratma səlahiyyətləri olamyan təşkilatlar və ayrı-ayrı vətəndaşlar tərəfindən (təhsil müəssisələri, idarələr, alimlər və praktiki işçilər ) qanunvericiliyin zahiri işlənməsidir. Qeyri-rəsmi inkorporasiya müəssisələrin, təşkilatların, ayrı-ayrı mütəxəsis katiqoriyalarının normativ-hüquqi materyala olan ehtiyacına xidmət edir. Bunlar əmək və mənzil qanunvericiliyi toplusu, hərbi qulluqçular, müəllimlər, geoloqlar, hüquq-mühafizə orqanları işçiləri üçün qanunvericiliyə dair məlumat kitabçaları ola bilər. Rəsmi dərcetmə formaları olmadığına görə hüquqyaratma və hüququn tətbiqi prosesində onlara istinad etmək olmaz.

İİİ. Konsolidasiya – bu sistemləşdirmənin elə formasıdır ki, bu zaman ictimai münasibətlərin eyni sahəsində fəaliyyət göstərən bir neçə normativ-hüquqi aktın onların məzmunu dəyşilmədən vahid normativ-hüquqi aktda birləşməsi baş verir.

Konsolidasiyanın xüsusiyyəti onun məcəllələşdirmə və inkorporasiyanın bəzi cəhətlərini özündə əks etdirməsidir. Konsolidasiya aktı toplum xarakterli normativ-hüquqi aktdır və bu cəhətdən o, məcəllələşdirməyə yaxındır: İctimai münasibətlərin tənzimlənməsinə yeni heç bir şey gətirməməsi isə onu inkorporasiya ilə yaxınlaş­dı­rır. Normativ-hüquq aktlarının sistemləşdirilməsı formasına görə konsolidasiya daha çox sistematik inkorporasiyaya yaxınlaşır. Ondan məcəllələşdirmə zərurəti və ya imkanı olmayan yerdə kansolidasiya eyni normativ materialın birləşdirilməsi, aktların sayının azaldılması və hüquqi tənzimləmə formasının yaxınlaşdırlması üçün səmərəli vasitəyə çevrilir.

Qanunvericilik üzrə məlumat xidmətlərinin yüksək səviyyədə həyata keçirilməsi hər bir iqtisadi subyektin qəbul ounmuş və qüvvədə olan normativ-hüquqi aktları asanlıqla əldə etməsini təmin edir. Bu da istər sahibkarların, istərsə də iqtisadi münasibətlərin digər iştirakçılarının qanunla müəyyən olunmuş hüquq və vəzifələrini bilməsinə kömək edir.
4. Normativ-hüquqi aktların formalaşdırılması proseduru

Normativ-hüquqi aktların formalaşma proseduru dedikdə – normativ-hüquqi aktların formalaşma qaydaları və normativ-hüquqi aktalrın tətbiqi (reallaşdırılması) prosesi başa düşülür. Normativ-hüquqi aktların formalaşma prosesinin ilkin mərhələsi normativ-hüquqi aktların hazırlanmasının planlaşdırılmasıdır. Bu mərhələdə Azər­bay­can Respublikasının Nazirlər Kabineti, nazirliklər və digər mərkəzi icra hakimiy­yəti orqanları özlərinin hazırlayacaqları normativ-hüquqi aktların layihələrinin hazırlanması haqqında planları təsdiq edirlər. Normativ-hüquqi aktların layihələrinin hazırlanması planları hazırlanarkən Azərbaycan Respublikası Milli Məclisi deputatlarının, Azərbaycan Respublikası müvafiq icra hakimiyyəti orqanlarının, Naxçıvan Muxtar Respublikasının, Azərbaycan Respublikası inzibati ərazi vahidlərinin, elmi idarələrin təklifləri, kütləvi informasiya vasitələrində və əhalinin müraciətlərində irəli sürülən təkliflər nəzərə alınır.

Normativ-hüquqi aktların layihələrinin hazırlanmasının cari planları, bir qayda olaraq, 6 aydan 1 ilədək müddətə tətbiq olunur. Zəruri hallarda 5 illik müddət üçün perespektiv planlar nəzərdə tutula bilər. Bu planlarda qanunvericiliyin inkişaf istiqamətləri, kodifikasiya və ya normativ sənədlərin başqa cür qaydaya salınması üzrə iri tədbirlər müəyyən olunur, normativ aktların sistemləşdirilmiş və yaxut yeniləşdirilmiş nəşirlərinin hazırlanması nəzərdə tutulur. Perespektiv planlar cari planlarda konkretləşdirilir və nəzərə alınır.

Normati-hüquqi aktların layihələrinin hazırlanması ən vacib və iri həcimli aktların hazırlanmasını nəzərdə tutur və yuxarı orqaqnların tapşırğı əsasında, habelə başqa zəruri hallarda plandankənar layihələrin hazırlanmasını istisna etmir. Normativ-hüquqi aktların hazırlanmasının planlaşdırılması başa çatdıqdan sonra normati-hüquqi aktların layihələrinin hazırlanması prosesi başlanır. Belə ki, normati-hüquqi aktın layihəsini hazırlayan orqan, bir qayda olaraq, layihəni hazırlamaq üçün həmin orqanın işçilərindən, mütəxəssis və alimlərdən ibarət komissiya yaradır. Bundan başqa, layihələrin hazırlanması işinə elimi idarələri, marağı olan dövlət və qeyri-dövlət təşkilatlarının nümayəndələri cəlb edilə bilər. Layihələrin hazırlanmasında layihələri tərtib edən orqan və qurumların hüquq bölmələrinin iştirakı zəruridir.

Normativ-hüquqi aktın ilkin layhəsinin, o cümlədən alternativ layhələrin hazırlanması dövlət orqanlarına, elmi idarələrə qeyri-dölət qurumlarına, ayrı-ayrı alim və mütəxəssislərə və ya onların kollektivlərinə tapşırıla, yaxud müqavilə ilə sifariş edilə, habelə ən yaxşı layihə üçün müsabiqə elan edilə bilər. Naxçıvan Muxtar Respublikasının və inzibati ərazi vahidlərinin səlahiyyəti və mənafeyi ilə bağlı layihələr hazırlanarkən onların müvafiq orqnları bu işə cəlb olunurlar.

İqtisadiyyatın, dövlət idarəçiliyinin ayrı-ayrı sahələri üzrə layihələrin hazırlanmasına bu sahələrin inkişafı və vəziyyəti üçün cavabdeh olan müvafiq icra hakimiyyəti orqanları cəlb olunurlar. Normativ-hüquqi aktın aşağıdakı rekvizitləri olmalıdır:



  • normativ hüquqi aktın adı (qanun, fərman, qərar və s.);

  • tənzimləmə predmentini əks etdirən normativ-hüquqi aktın adı (başlığı);

  • normativ-hüquqi aktın qəbul edildiyi tarix və yer;

  • müvafiq normati-hüquqi aktı imzalamaq səlahiyyəti olan şəxsin imzası;

  • normativ hüquqi aktın nömrəsi.

Özündə hüquq normalarını əks etdirən maddə və ya bənd normati-hüquqi aktın əsas struktur elementidir. Hüquq normaları “maddə” adı altında maddələr şəkilində qanunlara daxil edilir. Digər normati-hüquqi aktlar “bənd” sözü yazılmadan bəndlərdən ibarətdir.

Normativ-hüquqi aktın məzmunca yaxın maddələri (bəndləri) fəsillərdə, məzmunca yaxın olan bir neçə fəsillər isə bölmələrdə birləşə bilər. Normativ-hüquqi aktın maddələri ayrı-ayrı hüquq normalarını əks etdirən bəndlərə, bəndlər isə yarımbəndlərə bölünür. Maddə, bənd və yarımbəndlərin daxilində abzaslara ayrılan hissələr ola bilər.

Normativ-hüquqi aktın hissəsi (fəsili, maddəsi, bəndi) qüvvədən düşmüş hesab edildikdə, onlar qüvvədə olan aktdan çıxarılır, lakin onların nömrələri saxlanılır və normati-hüquqi aktların hissələrinin (fəsillərinin, maddələrinin, bəndlərinin) nömrələri dəyişmir. Normativ-hüquqi akta əlavə hissə (fəsil, maddə, bənd) əlavə edildikdə, onlar aktın hissələrinin nömrələrini təkirarlamaqla əlavə nömrə ilə daxil edilir. Hüquqi normaların arasında qarşılıqlı əlaqəni pozmamaq və yaxut təkirarlara yol verməmək zərurəti olduğu hallarda, normativ-hüquqi aktın başqa maddələrinə istinad edilir. Yeni aktın qəbul edilməsi ilə yeni normativ göstərişlərə zidd olan və ya yeni aktla tam əhatə olunan, yaxud formal olaraq qüvvədən düşməmiş, lakin faktik əhəmiyyətini itirən əvvəllər qəbul edilmiş bütün aktlar, yaxud onun hissələri qanunla müəyyən edilmiş qaydada qüvvəsini itirmiş hesab olunur.

Baxılmaq və qəbul olunmaq üçün təqdim edilmiş normativ-hüquqi akt layihəsinin keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi üçün müstəqil elmi (hüquqi, iqtisadi, maliyyə, texniki, ekoloji, və s.) ekspertiza keçirdilə bilər.

Elmi ekspertizanın əsas məqsədləri – hazırlanan layihələrin yüksək keyfiy­yə­ti­nin, əsaslılığının, qanuniliyinin və aktuallığının təmin edilməsi, qəbul edilən norma­tiv-hüquqi aktların elmi əsaslandırılmış sisteminin yaradılması, qəbul edilən aktların mümkün neqativ, sosial, iqtisadi, hüquqi, ekoloji və digər nəticələrinin aşkarlan­ması­dır. Qeyd olunan məsələlərlə bağlı ekspertlər normativ-hüquqi aktı qiymətləndirərkən müstəqildirlər və ekspertiza keçirmə tapşırığı verən orqandan asılı deyildir.

Yuxarda gösdərilən qaydalar əsasında qanun layihələri hazırlanaraq Milli Məclisə təqdim edilir və həmin qanun və qərar layihələri Milli Məclisin Aparatında qeydiyyata alınır.

Milli Məclisə təqdim edilmiş qanun və qərar layihələrini Milli Məclisin sədri Milli Məclisin müvafiq daimi komissiyasına göndərir və layihəyə baxılması müd­dəti­ni müəyyən edir. Qanun layihəsi bir neçə daimi komissiyaya göndərildiyi halda Milli Məclisin sədri onlardan birini aparıcı komissiya təyin edir.

Milli Məclisin daimi komissiyalarında qanun və qərar layihələrinin hazır­lanması və baxılması qaydasını aparıcı daimi komissiya Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və Milli Məclisin Daxili Nizamnaməsinə əsasən müəyyənləşdirir.

Qanun və qərar layihələri üzərində iş aparmaq üçün daimi komissiya işçi qrupu yarada bilər. Qanun və qərar layihələri bir neçə daimi komissiya tərəfindən hazırla­nır­sa, onlar birgə işçi qrupları yarada bilərlər. Bir məsələyə aid iki və ya daha çox qanun və qərar layihəsi varsa, onlar birlikdə müzakirə edilir.

Milli Məclisin Aparatı daimi komissiyanın tapşırığı ilə qanun və qərar layihələrinin hüquq və dil-üslub baxımından ekspertizasını keçirir, habelə qanun layihəsinin qəbul edilməsi ilə əlaqədar qəbul olunmalı, dəyişdirilməli və ya ləğv edilməli qanunların və başqa normativ hüquqi aktların siyahısını tərtib edir.

Milli Məclisin deputatlarının və başqa qanunvericilik təşəbbüsü hüququ subyektlərinin qanun və qərar layihələrinə aid qeyd və təkliflərinə aparıcı daimi komissiyanın iclaslarında baxılır.

Milli Məclisin daimi komissiyaları arasında baxılan layihələrə dair fikir ayrılığı əmələ gələrsə, aparıcı daimi komissiyanın qərarı əsas götürülür. Bu qərarla razı olmayan daimi komissiyanın rəyi Milli Məclisin bu məsələyə aid iclasında deputatlara yazılı şəkildə çatdırılır. Hazırlanmış və ya baxılmış layihə Milli Məclisin iclasının gündəliyinə daxil edilmək üçün iclasa dəvət olunmalı şəxslərin siyahısı ilə birlikdə Milli Məclisin sədrinə təqdim edilir.

Milli Məclisdə qanun layihələrinə, bir qayda olaraq, üç oxunuşda baxılır. Milli Məclisin sədrinin qərarı ilə və ya Milli Məclisin protokol qaydasında qəbul etdiyi qərarla qanun layihəsinə bir oxunuşda baxıla bilər.

Qanun layihəsinin birinci oxunuşu zamanı onun qəbul edilməsinin zəruriliyi, əsas müddəaları müzakirə edilir, qanun layihəsinin ümumi konsepsiyasına qiymət verilir. Qanun layihəsinə birinci oxunuşda baxılması nəticəsində Milli Məclis aşağıdakı qərarlardan birini qəbul edir:

- layihə birinci oxunuşda qəbul edilsin və söylənilmiş təkliflər və iradlar nəzərə alınmaqla onun üzərində iş davam etdirilsin (bu qərar protokol qaydasında qəbul edilir);

- layihə qəbul edilməsin;

- qanun qəbul edilsin.

Milli Məclis birinci oxunuşda qəbul edilmiş qanun layihəsinin dərc olunması və ümumxalq müzakirəsinə çıxarılması haqqında qərar qəbul edə bilər.

Birinci oxunuşda qəbul edilmiş qanun layihəsinə dair təklifləri və iradları aparıcı daimi komissiya öyrənir və ümumiləşdirir. Aparıcı daimi komissiya layihəyə təklif olunan dəyişikliklərin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına uyğun olub-olmamasını müəyyənləşdirmək üçün müstəqil ekspertiza təyin edə bilər. Layihəyə təklif edilən dəyişikliklərin Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasına zidd olması müəyyənləşdirildikdə aparıcı daimi komissiya bu barədə dəyişikliyin müəllifinə xəbər verir. Dəyişiklik vermiş şəxslər müzakirə zamanı dəyişiklikləri dəqiqləşdirə və ya geri götürə bilərlər. Milli Məclisdə ikinci oxunuşda baxılmasına azı 5 gün qalmış qanun layihəsi onun təşəbbüsçüsünə göndərilir.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 96-cı maddəsinin İİ hissəsinə uyğun ola­raq Azərbaycan Respublikası Prezidentinin, Azərbaycan Respublikası Ali Məh­kə­mə­sinin, Azərbaycan Respublikası Prokurorluğunun və Naxçıvan Muxtar Respubli­kası Ali Məclisinin qanunvericilik təşəbbüsü qaydasında Milli Məclisin müzakirəsinə verdikləri qanun və ya qərar layihələri təqdim olunmuş şəkildə müzakirəyə çıxarılmalı və səsə qoyulmalıdır. Belə qanun və ya qərar layihələrində dəyişikliklər yalnız həmin orqanların razılığı ilə edilə bilər. Qanun layihəsinin ikinci oxunuşda müzakirəsi aparıcı daimi komissiyanın nümayəndəsinin məruzəsi ilə başlanır. Məruzəçi daimi komissiyada layihəyə baxılmasının nəticələri haqqında məlumat verir. Layihənin ikinci oxunuşda müzakirəsi, bir qayda olaraq, qanun layihəsi təşəbbüsçüsünün və ya onun nümayəndəsinin çıxışı ilə davam edir. Daha sonra ikinci oxunuşda müzakirə edilən qanun layihəsinin əsas kimi qəbul edilməsi barədə proto­kol qaydasında qərar qəbul edilir. Bu cür qərar qəbul edilməzsə, qanun layihəsi qəbul edilməmiş sayılır.

İkinci oxunuşda qəbul edilmiş qanun layihəsi müzakirə zamanı müəy­yən­ləş­diril­miş daxili ziddiyyətlərin aradan qaldırılması və redaktə edilmək üçün aparıcı daimi komissiyaya qaytarılır. Bu iş başa çatdıqdan sonra aparıcı daimi komissiya üçüncü oxunuş üçün hazırlanmış qanun layihəsini Milli Məclisin sədrinə göndərir. Milli Məclisin sədri qanun layihəsinə üçüncü oxunuşda baxılmasını Milli Məclisin iclasının gündəliyinə salır. Qanun layihəsinin üçüncü oxunuşu zamanı qanun layihəsi bütövlükdə səsə qoyulur. Qanun layihəsinin üçüncü oxunuşu zamanı onun mətnində dəyişikliklər edilə bilməz. Müstəsna hallarda Milli Məclisin iclasında iştirak edən deputatların əksəriyyətinin tələbi ilə üçüncü oxunuşda olan qanun layihəsi ikinci oxunuşa qaytarıla bilər.

Milli Məclisin aktlarının qəbul edilməsi üçün tələb olunan səs çoxluğu Azər­baycan Respublikasının Konstitusiyasında və Milli Məclisin Daxili Nizamnaməsində başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa, Milli Məclisin aktları 63 deputatın səs çoxluğu ilə qəbul edilir. Prosedur məsələləri ilə əlaqədar protokol qaydasında qərarlar, Daxili Nizamnamədə başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa, Milli Məclisin iclasında iştirak edən deputatların sadə səs çoxluğu ilə qəbul edilir.

Qəbul edilimiş normati-hüquqi aktlar rəsmi nəşrlər sayılan «Azərbaycan» qəzetində və «Azərbaycan Respublikasının qanunvericilik toplusu»nda dərc olunur. Normativ-hüquqi aktlar, həmçinin istənilən kütləvi informasiya vasitələri və nəşiriyatlar tərəfindən dərc olna bilər.

Normativ-hüquqi aktların müqavilə və ya sifarişlə hazırlanması, ən yaxşı layihə üçün müsabiqə keçirilməsi, onların ekspertizası, rəsmi nəşri, sair üsulla yayılması, habelə dövlət qeydiyyatı ilə əlaqədar xərclər dövlət büdcəsi hesabına ödənilir.

Azərbaycan resrublikasının qanunları, Azərbaycan resrublikası Prezdentinin fərmanları və Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin qərarları, onların özündə başqa müddət nəzərdə tutulmamışdırsa, dərc edildiyi gündən qüvvəyə minir.

Normativ hüquqi akt, onun özündə ayrı hal nəzərdə tutulmamışdırsa, müddətsiz qüvvədə olur. Akt bütövlükdə, yaxud onun bir hissəsi müvəqqəti qüvvədə ola bilər. Bu halda aktda onun və ya onun müvafiq hissəsinin qüvvədə olma müdəti göstərilir. Göstərilən müddət qurtaran kimi akt, yaxud onun müvafiq hissəsi əlavə elan olmadan qüvvədən düşür. Göstərilən müddət qurtaranadək aktı qəbul etmiş orqan aktın qüvvədə olma müddətinin artırılması və ya ona müddətsiz xarakter verilməsi haqqında qərar qəbul edə bilər.

Normativ-hüquqi aktların formalaşma prosedurasının son mərhələsi qəbul olunmuş normativ-hüquqi aktların iqtisadi münasibətlərin tənzimlənməsidə tətbiq olunmasıdır. Belə ki, qəbul olunmuş normativ-hüquqi aktın düzgün və səmərəli rellaşdırılması ümumilikdə qanunun işləmə mexanizminin əsasıdır.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   14


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə