Faruq süMƏr oğuzlar (TÜrkməNLƏR) tariXLƏRİ boy təŞKİlati dastanlari bakı – 2013




Yüklə 5.61 Mb.
səhifə4/42
tarix23.02.2016
ölçüsü5.61 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42

Göründüyü kimi, bu on boydan yalnız tu-ki-şelərin Orxon abidələri sa­yə­­sində türgiş şəklində adı bilinir. Tu-lu boylarının başında bulunan bəylər çur (çuo), nu-şe-pilərin, başbuğları isə ərkin (se-kin) titulunu daşıyırdılar. Bunlardan əlavə, qərbi göy­türklər arasında on-oxlardan başqa bir çox boylar da vardı.

Bəs on-oxlar necə oldular? On-oxların soyqırımı və ya bö­yük miqyasda dağıdılma kimi hərəkətlərə məruz qaldıqlarını bil­mirik. Buna görə onların nəsillərinin sonrakı əsrlərdə öz var­lıqlarını davam etdirdiklərini düşünmək təbiidir. Yalnız karluq fəthinin on-oxları tamamilə tarmar etdiyi və hətta bə­zi miqrasiya hadisələrinə səbəb olduğu şübhəsizdir.

On-oxlara mənsub boyların başında peçeneqləri saymaq müm­kündür. Pe­çeneqlərin üç əsil boyunun (ərtim, çur və yula) müştərək adı olan kanqar kitabələrdə və qərbi göytürk ölkəsin­dəki hadisələr əsnasında rast gələn və bü­tün hallarda bir icmanı ifadə edən kəngərək ilə birləşdirilmişdir1. Lakin pe­çeneqlərin on-oxların bir boyunun deyil, bəlkə də bir neçə boyuna mən­sub təşəkkülləri əhatə edən icma olduğuna şübhə yoxdur. Yəni on­lar on-ox­ların iki qolundan birinin mühüm bir qismindən mey­dana gəlmişlər.

X əsrdə Talas vadisində türkmən adını daşıyan bir qövm vardı ki, bu­nun islamı qəbul edən ilk türk qövmü olduğu anla­şı­lır. Oğuzlardan fərqli bir qövm olan bu türkmənlər çox ehtimal ki, on-oxların qalıqları idi. Digər tə­rəfdən, Minorski2 X-XI əsr­lərdəki tuxsıların turgişlərin qalıqları olduğunu söyləyir. Çox ağlabatandır.

Qərbi göytürklər həm siyasi tarix, həm də mədəniyyət tarixi baxımından şərqi göytürklərlə müqayisə edilə bilməz. Onlar nə şərqi göytürklər kimi mü­hüm siyasi fəaliyyətdə olmuş, nə də on­­lar kimi türk dili, ədəbiyyatı və ta­rixi baxımından dəyərli ki­ta­bələr yadigar qoymuşlar. Bu, hər halda bir qədər də yaşadıq­ları bölgənin çoğrafi xüsusiyyətləri ilə əlaqədar olmalıdır. Çün­ki eyni əraziyə hakim olan qaraxanilərin rolu da bu baxımdan (islam dinini qə­bul etdikləri halda) onlarınkından çox fərqli ol­mamışdır. Qaraxanilərdən bi­zə ancaq bir-iki əsər gəlib çatmış­dır.


Oğuzlar göytürklərin hakimiyyəti altında

681-ci ildə göytürk şadlarından Kutluğ göytürk dövlətini qur­maq üçün yenidən fəaliyyətə başlamış və xaqan olunca il-­təriş titulunu almışdı. Həmin dövrdə Kutluğ və onun müdrik və­­ziri Bilgə Tonyukuk geyik və dovşan əti yeyərək Çuğay-Kuz­da və Qaraqumda yaşayırdılar. Xaqanlığın paytaxtı Ötü­kən hələ ələ keçirilməmişdi. Ehtimal ki, bura oğuzların hakimiyyəti altında idi. Bu vaxt əsasən Tula çayı sahillərində yaşayan oğuz­lar Kutluğun fəaliy­yə­tindən möhkəm təlaşa düşdülər. Onların başçıları Baz kağan idi. Təklikdə türklərə hücum etməyi bacar­mayacaqlarını görüb Kunı Səngünü Çinə, Ton­ra Səmi isə kıtay­lara elçi göndərdilər. Türklərin onlar üçün də təhlükəli və­ziyyət yarada iləcəklərinə işarə vurub birlikdə türklərə hücuma keç­mə­yi tək­lif etdilər. Lakin göytürklər oğuzların bu təşəbbüsün­dən vaxtında xəbər tut­dular. Bilgə Tonyukukun təklifi üzrə İl-­təriş üç qüvvənin birgə hücumuna uğ­ramadan oğuzların üzərinə yürüdü. Göytürklər və oğuzlar Tula (Tuğla) ça­yı sahilində qar­şılaşdılar. Türk ordusunda 2 min, oğuz ordusunda 3 min adam vardı. Döyüşdə oğuzlar məğlub oldular, onların bir qismi çayda bo­ğuldu, bir qismi isə qaçarkən öldürüldü. Məğlubiyyətdən son­ra sağ qalan oğuzlar itaət etdilər1.

Bu müvəffəqiyyətin ar­dınca imperiyanın mərkəzi Ötükən də fəth olundu və İl-təriş ka­ğan orada yerləşdi (682). Oğuz­ların başçısı Baz kağanın bu vu­ruş­ma nəticəsində necə olduğu ba­rə­də heç bir məlumat yox­dur. Bu hadisə­dən sonra oğuzların hər hansı bir üsyanından və onlarla aparılan müharibə­dən də bəhs edilmir. Yalnız Tonyu­kuk kitabəsinin sonlarında İl-təriş kağan tə­­riflənərkən onun oğuz­larla beş dəfə vuruşduğu yazılır. Bun­lardan dördü haq­qın­da danışılan vuruşdan əvvəl, yoxsa sonra baş vermişdir? Bizcə, bu xü­­susda qəti bir şey söyləmək müm­kün deyil. Bununla bə­rabər, Baz kağan Tula vuruşma­sın­da öldürülmüş ola bilər. Bil­gə kağan kitabəsində onun İl-tə­riş ka­ğan üçün balbal tikdiyi bildirilir2. Bu xüsus nə olursa-ol­sun, oğuzlar İl-təriş kağan zamanında tamamilə itaət altına alınmış və birbaşa xaqanın hakimiyyətinə tabe edilmişdir. Be­ləliklə, oğuzlar türklərin yanında dövlətin əsaslandığı ikinci bir ünsür kimi yer tutmuşdular.

İl-təriş kağan Ötükəndə yerləşdikdən sonra müdrik «ayğu­çusu» Bilgə Tonyukukun məsləhəti ilə Çinə qarşı səfərlər təşkil etməyə başladı ki, nəti­cə­də Şantun ovalığında 23 şəhər alındı. Şübhəsiz, bu səfərlərdə göytürk im­pe­riyasının ikinci sütunu olan oğuzlar da iştirak etdilər. İl-təriş kağan 691-ci ildə öldü və yerinə qardaşı Kapağan kağan keçdi. Onun dövründə təşkil olu­nan məşhur qırğız səfərində oğuzların iştirak etdiyi Bilgə Ton­yu­kukun kita­bəsində bildirilir. Bu səfərin səbəbi qırğızların göy­türklərə qarşı çinlilər və on-oxlarla ittifaq bağlamaları idi.

Bu arada müttəfiqlər oğuzları da üsyana təşviq etmişdilər. 697-ci ildə təş­­­kil edildiyi bilinən bu səfərdə Ak Tərməli keç­dikdən sonra oğuzlar ön qüv­­­­və kimi qabağa göndərildilər. Köy­mən meşəsinin nizə boyu qarlı yolla­rı­nı və yamaclarını aşıb ge­cə-gündüz yel kimi gedən oğuzlar Sonqa meşəsin­də qırğız xa­qanının ordusu ilə qarşılaşdılar. Vuruşmada qırğız ordusu məğ­lub edilmiş, qırğız xaqanı da döyüş meydanında həlak olmuş­du. Kitabələrdə xeyli, uzun müddət oğuzların üsyan hərəkatın­dan bəhs edilmə­mişdir. Əgər belə bir şey baş versəydi, göy­türk­lərin bütün istiqamət­lərdə zəfərlər qazan­ma­­ları heç də müm­kün olmazdı. Çünki Bilgə kağanın haki­miy­yətinin ilk il­lə­­rində oğuzların üsyanı göytürk dövlətinin zəifləməsində çox mühüm bir amil olmuşdur.

Kapağan kağan zamanında təşkil edilən səfərlər sayəsində göytürk im­pe­riyasının hakimiyyəti təkrar uzaq yerlərə qədər ya­yıldı. Beləliklə, çox mü­hüm ehtimala görə, on-oxların itaət al­tı­na alınmasında (698), zəngin qəni­mətlər ələ keçirilən Mavə­raünnəhr səfərində (700-701), Çin sərkərdəsi Çaça ilə aparılan və türklərin parlaq zəfəri ilə başa çatan vuruşmada (706) və di­gər səfərlərdə türk budunu ilə birlikdə oğuzlar da iştirak et­mişlər. Lakin bu parlaq dövr, iki budun arasındakı bu qardaşlıq Kapağan kağanın 716-cı ildə bayırkular tərəfindən pusquya sa­lınaraq öldürülməsilə sona çatdı. İl-tərişin oğulları Kapağan ka­ğanın oğlu Bögünün hökmranlığını tanımadılar. Türk­lər­də səl­tə­nət varisliyinin sabit bir qayda ilə nizamlanmamasının nəticə­si özü­nü burada da göstərdi. Bu ixtilaf üzündən türklər iki his­səyə ayrılaraq bir-birilə mübarizəyə girişdilər. Mübarizədə şəx­sən Kül-Təginin cəsarəti və vu­ruşqanlığı sayəsində İl-tərişin oğulları qalib gəldilər. Bökü xan və tərəf­dar­­ları zərərsizləşdiril­dilər. İl-tərişin bəyük oğlu xaqan oldu (716). O, kita­bə­lərdəki Türk Bilgə kağandır. Onun qardaşı Kül-Təgin isə göytürk or­du­su­nun komandanlığını öz üzərinə götürdü. Belə anlaşılır ki, İl-tərişin oğulları ilə Bögü xan arasında xaqanlıq uğrunda mü­barizə imperiyaya zəif şəkildə bağlanmiş budunların tabelik bağlarını qoparmasına səbəb oldu və hər tə­rəf­də qarışıqlıqlar (bolğak) baş verdi. Türgişlərdən sulu adlı bir başbuğ on-ox­la­rın rəhbəri olaraq kağan ünvanı aldı və qərb türklərini müstəqil su­rətdə ida­­rə etməyə başladı. İzgillərin üsyan etməsilə eyni vaxt­da oğuzların da üs­yan bayrağını qaldırdıqları görünür. Kitabə­lərdə hər yanda baş verən qarı­şıq­lıqlar və qısqanclıq oğuzların üs­yanına səbəb olaraq göstərilir. Bu məlu­matlar olduqca şüb­həlidir.

Ancaq həqiqət budur ki, oğuzlar xaqanlara ürək qızdırmır­dı­lar. Onların heç bir zaman tölis və tarduşların vəziyyətinə düş­­mək istəmədikləri mə­lumdur. Burada hər halda qövmi bir səbəb olduğu kimi, oğuzların ayrı bir si­yasi keçmişə malik ol­maları da bəhs mövzusudur. Yəni onların bu üs­yanlarının siyasi səbəbi, şübhəsiz, müstəqilliyə qovuşmaq idi.

Bilgə kağan ilə Kül-Təgin izgillərə divan tutduqdan sonra oğuzların üzə­rinə yürüş etdilər. Ancaq onları izgillər kimi asan­lıqla yola gətirmək müm­kün olmadı və bir ildə beş dəfə vuruş­maq lazım gəldi. Oğuzlar ilə ilk vuruş­ma Toğu Balıkda oldu. Adına görə, ehtimal ki, bura şəhər imiş. Ancaq bu barədə heç bir məlumat yoxdur. Kül-Təkinin Azman adlı atına minərək dal­badal yeddi nəfəri nizə ilə öldürməsinə, böyük bir igidlik gəstərməsinə bax­mayaraq göytürklər qəti bir nəticə edə bilmə­di­lər. Bunun əvəzində, Kuş­lı­ğakda ədizlərlə çarpışmalarda on­ları ağır məğlubiyyətə uğratdılar. Oğuzlar ilə ikinci vuruşma Ur­quda (müasir Urqa?) oldu, ancaq o da qəti nəticə ver­mədi. Bu­nun ardınca gələn Çuşbaşı müharibəsi isə həddən artıq çətin olmuş, göytürklər ciddi təhlükəyə məruz qalmışdılar. Bu müha­ribədə göytürk ordu­su oğuzların qarşısında qorxunc bir vəziy­yə­tə düşmüşdü. Xoşbəxtlikdən, Kül-Təgin hücuma keçən oğuz­ları geri oturtmağa, hətta tonqralardan Yıl­pa­qut (Alpağut) ilə on nəfəri əsir almağa müvəffəq olmuşdu. Onlar həmin gün­lərdə döyüşdə həlak olan və ya öz əcəli ilə ölən göytürk Tonqa-Təginin yuğunda (cənazə mərasimində) o biri dünyada ona xidmət etmələri üçün öl­dürüldülər. Ancaq mü­­haribə yenə də bir nəticə verməmişdi. Buna görə iki qar­daş budun Əzgənti Qadazda yenidən qarşılaşdılar, lakin bu dəfə də qalib-məğlub bilinmədi. Artıq qiş girmişdi! Göytürklər Əmğa qalasında qişladılar. Bu qış göytürklər üçün xoş keçmədi, çünki «yut» olmuş, yəni heyvanlar ta­ma­milə qırılmışdı. Bahar gəlincə (717-ci ilin baharı?) Bilgə kağan oğuzlara qarşı əsgər çıxartdı, ancaq oğuzların üç-oğuz qoluna mənsub bir ordusu onun ordu­gahına basqın etdi. Bu basqın o qədər baca­rıqla həyata keçiril­mişdi ki, oğuzlar görünməmiş bir zəfər çalmaq üzrə idilər. Hət­ta onlardan bir bölüyü ordugahı yağmalamağa başlamışdı. La­kin yenə Kül-Təginin igid­liyi və Bilgə kağanın soyuqqanlılığı sayəsində bu təhlükə­nin qarşısı alındı1. Bununla bərabər, oğuz­larla müharibələrin sonu görün­mür­dü. Bilgə kağan yuxarıda göstərilən müharibədən sonra oğuzlar üzərinə təkrar yürüş edə­rək müvəffəqiyyət qazansa da, oğuzlar qoşunları doqquz-tatar­larla birləşərək Ağuda göytürklərin qabağına çıxdılar.

Məğlubiyyətə uğrayan oğuzlar Çinə getdilər, lakin sonra təkrarən vətən­lərinə qayıtdılar. Onlar hələ boyun əyməmişdilər. Bu səbəblə Bilgə kağanın oğuzlar üzərinə daha bir yürüş təşkil etdiyi anlaşılır2. Həmən səfər zamanı uyğurlara da hücum olun­muş, onlar darmadağın edilmiş, uyğur il-təbiri yüzə yaxın adam­la şərqə tərəf qaçmışdı3. Göytürk kitabələrində ilk və son dəfə ol­maq üzrə uyğurlar barədə ancaq bu qədər bəhs edil­mişdir. Buradan uy­ğur­ların bir çox digər türk qövmlərinin ək­si­nə olaraq Selenqa boyunda hər hal­da göytürklərə vergi verərək sakit bir həyat sürdüklərinə hökm ver­mək müm­kündür. Ertəsi il, Bilgə kağan 34 yaşında olanda (718-ci il), göytürklərə müqa­vimət göstərə bilməyən, onlara tabe olmaq da istəməyən oğuzlar Çinə köçərək çinlilərin idarəsi altına girdilər1. Artıq onlardan bir daha bəhs edil­məmişdir. Yalnız 720-ci ildə tikildiyi qəbul edilən Bilgə Tonyukuk ki­ta­bə­sindəki «Türk Bilgə kağanın türk sir budununu və oğuz budununu yaxşı idarə etdiyi» sözləri2, Bil­gə kağanın öz kitabəsində oğuz bəylərinə və budu­nuna xi­tab etməsi3 oğuzların, nəhayət, yurdlarına qayıdaraq xaqana ta­be ol­duqlarını göstərir.

732-ci ildə Kül-Təginin ölümü Bilgə kağanı və bütün göy­türkləri dərin bir hüzn və ələmə qərq etdi. Çünki dövlətin yaşa­ya bilməsində Kül-Təginin igidliyi mühüm bir amil idi. Bütün göytürklər Kül-Təgin üçün qanlı göz yaş­ları axıtdılar. Ağır bir yas tutuldu. Bu matəm eyni zamanda türk budu­nu­nun yaxın bir gələcəkdə qarşılaşacağı təhlükələrlə dolu qaranlıq günlərin ifa­­dəsi idi. Doğrudan da, çox keçmədən Bilgə kağan da vəfat etdi (734). Ye­ri­nə əvvəlcə çinlilərin Yi-han dedikləri böyük oğlu keçdi, lakin qısa bir müd­dət sonra vəfat etdiyi üçün kiçik oğlu xaqan elan olundu. Tanrı kağan ad­lı bir hökmdar gənc və təc­rübəsiz idi. Həmin vaxt Selenqa boyunda yaşa­yan uyğurlar, Tar­baqatayda yaşayan karluqlar və yurdları Beşbalıq bölgəsi olduğu sanılan basmıllar getdikcə qüvvətlənirdilər.

Oğuzlara gəlincə, bu xüsusda heç bir şey söyləmək ümkün deyil. Tanrı k­ağanın qərb və şərq şadları olan əmiləri onun buy­­ruqlarına qulaq asmır­dı­lar. Tanrı kağan bu iki şaddan qərb şadını məğlub etmişdisə də, şərq şadına məğlub olaraq öldü­rül­­müşdü (741). Ancaq xanədan üzvləri arasında səltənət uğ­run­da mübarizə davam edirdi. Basmıllar, uyğurlar və kaluklar bu və­ziy­yət­dən sui-istifadə edərək hərəkətə başladılar. Üç tuğ­lu* türk budununun ba­şında Ozmış kağan dururdu.

Uyğurların başbuğu qoyun ilində** (743) Ozmış kağanı ağır bir məğlu­biy­­yətə uğratdı. Üç tuğlu türk budunu böyük fə­la­kətə düçar oldu; bu arada xa­qanın xatunu da əsir alındı. Son zərbəni basmıllar vurdular və öldürdük­ləri Ozmış kağanın ba­şı­nı Çin sa­­rayına göndərdilər (744). Basmılların baş­bu­ğu özünü xaqan elan etdi, hətta göytürklərin sağ qalanları onun xaqanlı­ğı­nı ta­nıdılar. Lakin həmin ildə uyğurların başbuğu ehtimal ki, kar­luqların da köməyi ilə basmıl hökmdarını məğlub edib öldürə­rək Ötü­kənin hakimi oldu. Sağ qalan göytürklər Çinə köç edib onun ida­rəsi altına girdilər4. Bundan son­ra göytürklər bir daha ta­rix səhnəsində görünməmişlər. Göytürklər Orta Asiyada əv­vəl­kilər ilə müqayisə edilməyəcək dərəcədə böyük və mü­təşək­kil bir im­periya qurmuşlar. Göytürklərin sayəsində türk soyu tarixdə son dəfə olaraq bir bayraq altında toplanmışdı. «Türk» sözü, bi­lindiyi kimi, bu im­pe­riyanı quran və onu idarə edən qövmün adı idi. Onların bütün türk qövm­lərini əhatə edən bu bö­yük im­periyanı yaratmaları nəticəsində öz qövmi ad­ları xü­susilə Orta Şərqdə türkcə danışan bütün qövmlərin ümumi adı mə­nasını qazandı. Halbuki türk budunu qövmi varlığını siyasi varlığı ilə bir­likdə itirərək ortadan qalxmışdı. Göytürk­lərdən sonra heç bir türk qövmü di­gər türk təşəküllərindən çoxunu əha­tə edən bir dövlət qura bilməmişdir. Orta Asiya tarixinin baş­­lıca üç əsas döv­ründən (digərləri huin-nu və monqol dövr­­ləridir) biri olan göytürklər dövrünün eyni zamanda türk mə­dəniyyət tarixi baxı­mından necə əhəmiyyətli bir dövr olduğu mə­lumdur. Türklər ilk dəfə bu dövrdə milli bir əlifbaya sahib olmuşlar. Türk dilinə aid ən qədim milli qaynaqlar da bu dövrə aiddir. Bunlar yalnız türk dilinin deyil, türk ədə­biyyatının, türk tarixinin, geniş bir mənada türk mədəniyyətinin ən qədim qay­naqlarıdır.

Göytürklərdən sonra gələn türk qövmləri bu dövrə aid ədə­bi ənənələri in­kişaf etdirmək bir yana qalsın, hətta bəzən onu ta­mamilə unutmuşlar. Uyğurlar bir müddət göytürk əlifbasın­dan istifadə etdikdən sonra yerinə türk dili üçün daha əlveriş­siz başqa bir əlifba işlətmişlər. Göytürklərdən sonra türk qövm­lə­rinin siyasi müqəddəratının ayrılması onların bir-birindən fərq­lənən mədəniyyət mühitinə girməsinə səbəb olmuşdur. Yal­nız monqol dövrü türklərin çox mühüm bir qismini və ya hamı­sını tək bir mədəniyyət aləmin­də birləşdirmişdir. Bu qədər mü­hüm rol oynamış bu türk qövmünün aqibəti bax belə olmuşdur.

Oğuzlar uyğurlar dövründə

Çin qaynaqlarının hşey-hu adlandırdıqları uyğurlar Selenqa boyunda ya­şayırdılar. Uyğurlar XIV əsrin əvvəllərində də ən qə­­dim yurdlarının bura ol­duğunu bilirdilər. Göytürk abidə­lə­rin­də uyğur adına tək bircə dəfə rastlanır. Buradan uyğurların di­gər türk qövmlərindən fərqli olaraq göytürk xaqan­lı­ğına itaət edib vergi verməklə sakitcə həyat sürdükləri nəticəsini çıxar­maq mümkündür.

Bilgə xaqan oğuzları itaət altına almaqla məşğul olarkən Se­lenqa boyun­dakı uyğurların üstünə də yürüş etmiş, tar-mar olan uyğur il-təbiri yüzə ya­xın adamı ilə şərqə tərəf getmişdir. Uyğurların ələ keçirilən ilxıları yutdan (heyvan qırğını) xilas ol­muş, oğuz­lar ilə mübarizə dolayısı ilə türk budunu arasına düşən aclığın qarşısı alınmışdır. Bu səbəblə səfərin iqtisadi bir qayə ilə təşkil edilməsi fikri doğrudur1.

Uyğurların siyasi baxımdan getdikcə daha çox əhəmiy­yət qazanma­la­rın­da oğuzların öz hakimləri göytürklərlə mübarizə aparmaları hər halda bir amil olmuşdur. Bu mübarizə oğuzları ta­qətdən saldığı üçün onlar asanlıqla uyğurların hakimiyyəti al­tına düşmüşlər. Bunun 742-ci ildə Tanrı kağanın öl­­dürülmə­sin­dən sonra baş verdiyi şübhəsizdir. Xaqan olan kimi Kül-Bil­gə adını qəbul edən uyğur hökmdarı öz oğlunu oğuzlara hakim tə­yin elədi. Oğuzları özlərinə tabe etmək uyğurlar üçün həqiqə­tən böyük müvəffəqiyyət idi. Bu onların Orxon bölgəsinə ha­kim ol­­­maq üzrə olduqlarını göstərirdi. Həqiqətən, qoyun ilində (743) uyğur başbuğu üç tuğlu türk budununun xa­qa­nı Ozmış ka­­­­ğan üzərinə yürüş edərkən oğlu da doqquz-oğuz əsgərləri ilə ona qoşuldu. Oğuzlar yeni ağalarının yanında vaxtilə birlikdə parlaq zəfərlər qazandıqları köhnə silahdaşlarını məhv etməyə gedirdilər.

Həmin il baş verən müharibədə Ozmış kağan ağır məğlu­biy­­yətə düçar ol­du. Türk budunu o zaman doqquz-oğuzların baş­­çısı Tanrıda Bolmış İl Et­miş Bilgə kağanın ifadəsilə «anda inağaru yok boldu» (Türk budunu orada tamamilə (?) yox ol­du)2.

Bu səfərdən sonra uyğur başbuğu Ötükən bölgəsinə yerləş­di, xaqan ün­va­nı aldı və Kül-Bilgə xan olaraq tanındı. Bundan sonra uç-karluq ilə vuru­şan Kül-Bilgə xan onları on-oxların öl­kəsinə çəkilməyə məcbur etdi. Ancaq çox keçmədi Kül-Bilgə xan öldü (donuz ilində-747)3. Yerinə doqquz-oğuz­ların baş­çısı olan oğlu keçdi və «Tanrıda Bolmuş İl Etmiş Bilgə ka­ğan» ün­vanı aldı. Bu uyğur hökmdarı Türk Bilgə kağan kimi doq­quz-oğuzlar haq­qın­da «doqquz oğuz budunum»4 deməklə bəra­bər, xaqan olanda oğuzların böyük əksəriyyətinin özünə düş­mən olduğunu gördü. Onlar şəxsən bu uyğur xaqanı ilə əla­qə­dar kitabədə «səkkiz-oğuz» kimi qeyd olunmuşlar. Bura­dan be­lə bir nəticə çıxır ki, ancaq bir oğuz boyu xaqana sadiq qal­mış imiş. Göy­türk xaqanlarına qarşı olduğu kimi, oğuzların uy­ğur hökmdarlarına qarşı da üsyan etmələrinin istiqlaliyyət qa­zan­maq qayəsi güddüyünə hökm vermək mümkündür. Oğuzlar bu məqsədlə göytürklər dövründə etdikləri kimi şərq qonşu­ları doq­­quz-tatarlar ilə birləşmişdilər.

İl Etmiş Bilgə kağan müttəfiqlərinə hücum edərək meşəlik bir yerdə ge­cə vaxtı onları məğlubiyyətə uğratdı. Lakin ertəsi gün onlar yenə xaqanın qa­bağına çıxdılar. İkinci vuruşmada da xaqan qalib gəldi. İl Etmiş Bilgə ka­ğan oğuzların sadə xalq tə­bəqəsindən (qara igil budun) çoxlu adamı əsir al­mış, ancaq on­la­rın kibit­kalarına, ailə üzvlərinə və davarlarına heç nə etmə­miş, olsa-olsa başçılarına cəza (kıyın) vermişdi1.

Oğuzlar xaqana tabe olmaq təklifini rədd etdikləri üçün Bil­gə Kağan on­ların arxasınca düşərək Burğuda onları haxla­mış və bu dəfə oğuzları ağır bir məğlubiyyətə uğratmışdır (dördün­cü ayın-haziranın 9-da)*. Xaqan bu vuruş­mada oğuzların ki­bit­­­kalarını, heyvanlarını, qadın və uşaqlarını ələ keçir­miş­dir. Be­şinci ayın-təmmuzun 29-da* Selenqa sahillərində təkrar vu­­ruş­ma ol­du. Oğuzlar və tatarlar darmadağın edildilər və çayı keçib qaçdılar. Xaqan on­ları təqib edərək Tay Bilgə Tutuk və başqa iki nəfərin pis əməlləri üzün­dən tar-mar olduqlarını və qırıldıq­larını söylədi, daha böyük fəlakətə uğra­ma­maları üçün yenidən ona tabe olmağa çağırdı. Tay Bilgə Tutuğun oğuz baş­buğu olduğu anlaşılır. O, xaqa­nın atası tə­rəfindən oğuzlara yabğu təyin olun­muşdu. Xaqan iki ay gözlədi, lakin oğuz­lar qayıtmadılar.

Xaqan səkkizinci ayın (ekim) 2-də Çığıltır çölündə, sonra isə Keyrə­başındakı Üç Bürküdə tatarlarla ağır bir vuruşmaya gi­rişdi. Bu vuruşma nə­ticəsində tatarların bir hissəsi xaqana ita­ət etdi, ancaq qalanları tabe ol­maqdan boyun qaçıraraq uzaq bir yerə çəkildilər. Bundan sonra xaqan Ötü­kənə qayıtdı2. Belə çı­xır ki, o, istədiyinə müvəffəq ola bilməmişdi.

Tanrıda Bolmuş İl Etmiş Bilgə kağan Ötükənə qayıtdıqda iki oğlundan birinə yabğu, digərinə şad ünvanları verərək onla­rı tarduş və tölis budunları üzərinə başçı təyin etdikdən sonra 750-ci ildə (qaplan ilində) Kəm çayı sa­hil­lərində yaşayan çik­lə­rə qarşı səfərə çıxdı, dovşan ilində isə tatarların üs­tünə yürüş etdi3. Bunun ardınca kitabədə oğuzların adına təkrar rast­la­nır. Ancaq kitabənin bu hissəsi aşındığından doqquz-oğuzların nə münasibətlə zikr olunduqları aydın şəkildə başa düşülmür.

Bununla birlikdə təxmin etmək olar ki, doqquz-oğuzlar qır­ğızlara və çik­lərə adam göndərərək onları uyğurlara qarşı birgə hərəkət etməyə çağır­mış­lar. İl Etmiş Bilgə kağan isə bununla əlaqədar çiklərə qarşı yenidən səfər təş­kil edib onları itaət altı­na aldı. Onlara bir başçı (tutuk) təyin etdi. Bundan son­ra xaqa­nın karluqlar və basmıllar ilə savaşları başlanır. Bu savaşlar za­­­ma­­nı Çində yaşayan oğuzlar və türklər qayıdaraq xa­qa­nın düş­­mənlərinə (bas­mıllar və karluqlara) qoşulmuşlar4. Xaqan bas­­mıllar və karluqlarla bir ne­çə dəfə döyüşmüş, nəhayət, onla­rı ağır məğlubiyyətə uğratmışdı. Bu məğ­lu­biyyət nəticəsində karluqlar qərbə doğru çəkilərək qısa müddət ərzində on-oxların ölkəsini ələ keçirdilər. Qazandığı müvəffəqiyyətlərdən sonra suğ­dak və çinlilərə Selenqada böyük bir şəhər saldıran1 bö­yük uy­ğur hökmdarı Tanrıda Bolmuş İl Etmiş Bilgə kağan 759-cu ildə vəfat etdi. Uyğurlar 840-cı ilədək Orxon bölgəsinin hakimi oldular. On­­ların hakimiyyəti altındakı tor­paq­ların qərbdə Alta­ya, şi­mal­da Baykala, Cənubda Beşbalıq bölgəsinə qədər uzan­dı­­ğı məlumdur.

Uyğur budunu on boydan ibarət idi. Bu xüsus Şine-Usu ki­ta­bəsində xa­tır­lanır və onlar doqquz-oğuzlardan açıq şəkildə fərq­ləndirilir2. On-uyğur sö­zü Beşbalıq bölgəsində (Koçoda) ta­­­pılan manixey yazısı ilə yazılmış türk­cə bir mətndə də var­dır3. Bu mətn IX, yaxud X əsrə aid edilir. Deməli, doq­quz-oğuzlar həm türk budunundan, həm də on-uyğurlardan qövmi ba­xım­­dan tamamilə ayrı təşəkküldür. Əvvəlcə göstərdiyimiz kimi, oğuzlar ikinci göy­türk dövründə hansı mahiyyətdə bir rol oy­na­mışlarsa, uyğur dövründə də hə­­min rolu davam etdirmiş­lər. Yə­ni bu dövlətlərin əsaslandığı ikinci ünsür ol­­muşlar. Yu­xarıda gö­ründüyü kimi, onlar həmçinin həm göytürk, həm də uy­­­ğur xa­qanlıqlarına qarşı üsyanlar etmişlər, yəni onlar hər iki dövlət qar­şı­sında tarduş və tölis boyları kimi dəyişməz bir və­ziyyət və davranışa sahib idi­lər. Yeganə fərq odur ki, son iki bu­dunun üs­yanları barədə kitabələrdə mə­­­lumat yoxdur.

Uyğurlar təxminən yüz il Orxon bölgəsinin hakimi oldular, bu arada ma­nixey dinini də qəbul etdilər. Onların böyük qon­şu­ları çinlilərin dini olan bud­dizmi deyil, qərb mənşəli manixey di­nini qəbul etmələri diqqəti cəlb edir.

Uyğurlardan bizə türk dilində bəzi kitabələr qalmışdır. Ki­ta­­bələrdən ba­şa düşülür ki, uyğurlar bir neçə şəhər də salmış­lar. Bununla bərabər, Orxon bölgəsində qədimdən bəri davam edən mədəniyyətin uyğurlar zamanında daha da inkişaf etdiril­məsi mümkün idi.

Qədim çağlardan Kəm (Yenisey) boyunda yaşayan və mə­dəni səviyyəcə ge­ridə qalan qırğızlar 840-cı ildə uyğurlara hü­cum edərək xaqanın Orxon sa­­hilindəki iqamətgahı Ordu Ba­lığı da­ğıtdılar, xaqan isə həlak oldu. Buna gö­rə dövlət mərkə­zi­nə ya­­­­xın yerlərdə yaşayan 13 uyğur boyu Çin hü­dud­la­rı­na doğ­ru qaç­dı. Onlar bir tərəfdən qırğızların, digər tərəfdən çinlilərin ar­­dı-arası kəsilməyən hücumlarına məruz qalaraq səfil bir həyat sürüb dağıldılar. Uyğurların bir hissəsi Çinin hakimiyyəti altına keçdi, qalanları isə qırğızlara əsir oldu. Uyğurların digər bir küt­ləsi isə qərbə tərəf qaçmışdı. Onlar kar­luq­lara sığınmaq is­təyirdilər. Belə anlaşılır ki, bu 15 boydan ibarət kütlə iki his­sə­yə ayrılmış, biri Tibetə getmiş, digəri isə sonra Qansu bölgə­sin­də yurd sa­la­raq kiçik bir krallıq qurmuşdur. Onlar Çin ilə həmi­şə dostluq müna­si­bət­ləri içində yaşamışlar. Bu 15 boyun daha çoxsaylı qoluna gəlincə, onlar Tyan-Şanda yurd salaraq 848-ci ildən əvvəl Monli adlı başbuğlarını xaqan elan etmişlər. Çin sa­rayı ona «Uluğ Tanrıda Qut Bulmuş Alp Külüg Bilgə» kimi tən­tənəli bir ünvan verərək Tyan-Şan uyğurlarının kralı sifətilə tanıdı (856).

Çinlilərin Pukut-siun dedikləri şəxs xaqanın xələfi oldu (onun 874-cü ildə öldüyü təxmin edilir). Bundan sonra Çin mən­bələrində uzun müddət Tyan-Şan uyğurları haqda heç bir qey­də rastlanmır. Lakin X əsrin ortala­rın­da (951-ci ildə) həmin uyğurlardan bir elçi gəldiyi bildirilir. Bu xüsus Tyan-Şan uy­ğur­larının Qansu uyğurları kimi siyasi baxımdan nə qədər əhə­miy­yətsiz bir vəziyyətdə olduqlarını göstərir1.

Uyğur hökmdarları burada «xaqan» deyil, siyasi səciyyələ­rinə uyğun olaraq «idi-kut» kimi təvazökar bir ünvan daşıyır­dılar. Uyğurlar təzə yurdda oturaq həyata keçərək daha mədəni bir qövm oldular. X əsrin ikinci yarısın­dan etibarən əksəriy­yə­ti buddizmi qəbul etdi. Onlar həm Orxon, həm də Beş­balıq böl­gələrində özlərindən uyğur adı ilə bəhs etmişlər2. Açıqca görü­nür ki, doqquz-oğuz onlardan tamamən fərqli bir qövm idi. Bu belə olduğu halda islam coğrafiyaşünaslarının uyğurlardan «to­ğuz-ğuzz» (doqquz-oğuz) kimi bəhs etmələrini necə başa düş­məli?

İslam coğrafiyaşünasları «toğuz-ğuzz» adı ilə həm Orxon, həm də Beş­balıq uyğurlarını nəzərdə tutmuşlar. Ehtimal ki, on­lar 840-cı il fəlakətindən xəbərdar olmamış, ona görə də X əsr­də uyğurları qədimdəki kimi türk qövm­­lərinin ən qüvvətlisi olaraq mədh etmişlər. Halbuki, yuxarıda göstər­diyimiz kimi, bu uyğurlar siyasi baxımdan o qədər əhəmiyyətsiz idilər ki, adları Çin mənbələrində nadir hallarda çəkilirdi.

İslam müəlliflərinin uyğurları toğuz-ğuzz kimi qeyd etmə­lə­rinin səbəbi haqda hamını razı salacaq bir izahat vermək bəl­kə də çətindir. Zənnimizcə, islam müəllifləri hər iki adı eyni, yə­­ni bir sanmışlar. Hər iki qövmün bir xa­nədanın idarəsi altın­da olması və adlarının bir-birinə bənzəməsi (uyğur-ğuz-oğuz-ğuzz) buna səbəb ola bilər. Çinlilər uyğurları doqquz boydan iba­rət bir qövm kimi tanımış, hətta bu boyların adlarını da gös­tərmişlər3.

İslam müəlliflərinin hər iki adı eyni hesab etmələrində bəl­kə bu da bir amil olmuşdur. Hər halda onlar bu iki eli eyni qövm sanmışlar. Diqqətəşa­yandır ki, XIV əsrdə uyğurlar Orxon və Selenqa bölgəsindəki yurdlarını, orada özlərinin on-uyğur adı altında doqquz-oğuzlarla birlikdə yaşadıqlarını unutmamış­dılar1.

Bəs doqquz-oğuzların aqibəti necə olmuşdur? Ağla gələn ilk cavab bu­dur ki, onlar Orxon bölgəsindən qərbə doğru köç­müş və Sır-Dərya sahillə­rində sadəcə oğuz adı ilə üzə çıxmış­lar. Həqiqətən, oğuzların türk ölkəsinin ən uzaq bölgəsindən Ma­vəraünnəhrə abbasi xəlifəsi Mehdinin hakimiyyəti dövrün­də (775-785) gəldiklərinə dair məlumat vardır2. Bundan baş­qa, Tə­bə­ri də doqquz-oğuzların 205-ci ildə (miladi 820-821) Ur­şusanaya (Sə­mər­qəndin şərqində Soqdiana ilə Sır-Dərya çay­ları arasındakı ərazi) hücum etdiklərini bildirir3. Oğuzların belə bir hücumu həyata keçirmələri onların an­caq şərqdə (ən əvvəl Talas bölgəsində) bir yerdə yaşayacaqları halda müm­kün ola bilərdi. Yəni onların belə bir hücum üçün Orxon bölgəsindən qərbə köçmüş olmaları lazımdır. Digər tərəfdən, Sır-Dəryanın orta yatağı ilə Aral gölü sahilləri və onun şimalındakı torpaqlar peçeneqlərin yurdu idi, gö­rü­nür, oğuzlar bu yerləri onların əlin­dən almışdılar4. Ancaq bu fikrə aşa­ğı­dakı şəkildə etiraz etmək mümkündür:

1. Kül-Təginin dəfn mərasiminə türgiş xaqanı da (şübhəsiz ki, Sulu) el­çi­lər göndərmişdi. Bunlar Makaraç Tamğaçı ilə Oğuz Bilgə Tamğaçı idilər5. Buradakı oğuz sözü ehtimal ki, hə­min abidədəki bir çox misallarda olduğu ki­mi6, qövmi mənada­dır, yəni oğuz boyuna mənsub Bilgə Tamğaçı demək­dir. Bu, Sır-Dərya oğuzlarının on-oxların tərkibində bir təşəkkül oldu­ğunu da göstərə bilər. Ancaq bu xüsusda şübhəyə yer burax­ma­yacaq bir hökmə var­maq üçün bunu təsdiq edəcək başqa bir dəlilə də ehtiyac var. Çünki bu şəxs türgiş xaqanının yanında xidmətə girmiş doqquz-oğuzlardan biri də ola bilər7.

2. Əvvəldə işarə edildiyi kimi, doqquz-oğuzların tonra adlı bir boyları olmuşdur. Hətta buraya kunı adlı bir boyu da əlavə etmək mümkündür8. Hal­buki bizə məlum olan 24 boy arasın­da tonra adlı bir təşəkkül yoxdur.

3. Sır-Dərya ətrafındakı oğuz eli iki qola ayrılmışdı, qollar­dan biri üç-ox, digəri boz-ox adını daşıyırdı. Bu adların on-ox­lardan qalma xatirələr olduğu da düşünülə bilər. Hətta Sır-Dər­ya oğuzlarının hökmdarlarının yabğu ünvanı daşımaları da bura əlavə oluna bilər. Bəlkə bu yabğu oğuzların yabğusudur.

4. Sır-Dərya oğuzlarının XI əsrdə danışdığı türk dilində bir sıra elə söz­lər vardı ki, bunları Şərq türkləri bilmirdilər. Digər tərəfdən oğuzların ləh­cəsi də türklərinkindən xeyli fərqlənirdi. Bu hal Sır-Dərya oğuzlarının qərb­də daha qədim zamanlar­dan bəri (VIII-IX əsrlərdən əvvəl) yaşamaqda olma­ları ilə əlaqədar ola bilər.

Bu xüsusları göz önünə alsaq, Sır-Dərya oğuzlarının onlara mənsub ol­duqlarını söyləmək mümkündür. Əgər bu belədirsə, Sır-Dərya oğuzları ilə doqquz-oğuzlar arasında eyni qövmün iki qolu olmaqla qədim bir qohumluq və ya bəlkə də sadəcə bir ad bənzərliyi məsələsi ortaya çıxır. Belə olduqda doqquz-oğuz­ların 840-cı ildə qırğızların hücumu nəticəsində dağılmaqla və ya uyğurlara qarışmaqla öz varlıqlarını itirdiklərini düşünmək­dən başqa bir yol, deyəsən, yoxdur.

B. OĞUZLAR IX-XI ƏSRLƏRDƏ

(Sır-Dərya oğuzları)

X əsrin birinci yarısında türk dünyası siyasi baxımdan par­çalanmış və zəif bir vəziyyətə düşmüşdü. Göytürk dövlə­tinin süqutundan sonra türklər Orta Asiyada böyük və qüdrətli im­periya qura bilmədilər. VIII əsrin ikinci yarısı ilə IX əsrin bi­rin­ci yarısında yeganə qüdrətli dövlət Orxon bölgə­sin­dəki uy­ğur xaqanlığı idi. Ancaq uyğurlar qərb türkləri üzərində nüfuz­lu bir ha­kimiyyət yarada bilmədilər və Çin ilə həmişə dostluq müna­si­bətlərində yaşadılar.

Uyğurlar «toğuz-ğuzz» adı ilə islam ölkələrində böyük şöh­­­­­rət qazan­mış­dı­lar. Siyasi qüvvələrin çoxdan itirmələrinə, par­­çalanmalarına və zəif­lə­mə­lə­rinə baxmayaraq onların bu şöh­­­­­­­­rətləri hələ də davam edirdi. 840-cı ildə uy­ğurları qovaraq Orxon bölgəsində yerləşən qırğızlar və öz varlıqlarını güc­lü şə­kildə göstərə bilmədilər, hətta Orxon mədəniyyətinin ortadan qalx­masına səbəb oldular. Gərək ki, onlardan bizə bu bölgədə yazılmış heç bir kitabə gəlib çatmamışdır. 924-cü ildə monqol irqindən olan kıtayların hü­cum­larına qarşı dura bilməyən qır­ğızlar köhnə yurdları Yenisey bölgəsinə çəkildilər və burada əvvəllər olduğu kimi, ibtidai bir halda yaşamağa davam etdilər. Be­lə­liklə, qədim türk yurdu olan Orxon bölgəsi qəti olaraq mon­qolca danışan qövmlərin əlinə keçdi. XIII əsrdə Orta Asi­yanın siyasi və etnik mənzərəsini dəyişdirəcək Çingizxan impe­riyasının meydana gəlməsi bunun nəticəsidir.

X əsrin birinci yarısının ortalarında türk aləmi başlıca beş türk eli tərə­findən təmsil olunurdu. Bunlar oğuzlar (ərəbcə əsər­lərdə əl-ğuzz), karluqlar (ərəbcə xarlux), uyğurlar (XI əsrə­dək toğuz-ğuzz), kiməklər və qırğızlar idi. Onların sırasına Qa­ra dənizin şimalında yaşayan peçeneqlər də əlavə oluna bilər. Bunlardan karluqlar, daha əvvəl göstərildiyi kimi, göytürk döv­ründə üç boy halında1 Urunğu, Zaysan və Alagöl üçbucağı ara­sında yaşayırdılar. Karluqlar uyğurlarla birlikdə göytürk impe­ri­yasının süqutuna nail olduqdan sonra uyğurlarla hakimiyyət uğ­runda mübarizəyə girişərək məğlub olmuş, qərbə yönəlib qərb türklərini, yəni on-oxların ölkəsini ələ keçirmişdilər. La­kin karluqlar burada da qüvvətli bir varlıq göstərə bilmədilər, sönük və təsir­siz həyat sürdülər. Onların bu iqtidarsızlığı üzün­dən samani hökmdarı İs­mayıl ibn Əhməd 893-cü ildə Talasa qədər uzanan bir səfərə çıxdı, oradakı böyük kilsəni məscidə çevirdikdən sonra karluq yabğusunun xatunu da daxil olmaqla 15 min əsir alıb geri qayıtdı. Qaraxani dövlətinin karluqlar tərə­fin­dən deyil, yağma adlı başqa bir türk boyu tərəfindən qurul­ması ehtimalı çox qüvvətlidir. Karluqlar X əsrin birinci yarısı­nın ortalarında İsficabdan İssık-kulun cənubuna qədər uzanan geniş bölgədə yaşayırdılar2 .

«Hüdud ül-aləm»3 və Gərdizi4 kimi türk qövmləri haq­qında təfsilatlı mə­lumatlar verən və bu xüsusda başda Ceyhani ol­maq­­­la qədim mənbələrə əsas­­­lanan əsərlərdən belə anlaşılır ki, çigillər, əslində, karluqların bir boyu­dur. Uyğur hökmdarı Tan­rıda Bolmuş İl Etmiş Bilgə kağanın kitabəsində rast­lanan «Çi­gil tutuk»5 ilə bu boy arasında bir münasibət olub-olmadığı bi­lin­mir. «Hüdud ül-aləmə»ə görə6 çigillər İssık-kulun şimal-qərbində yaşa­yır­­dılar. Onlar getdikcə güclənərək XI əsrdə müs­təqil bir qövm sayılmışlar7. Kaşğari onlardan bir qisminin Ta­raz (Talas) şəhəri yaxınlığındakı bir qəsə­bədə, bir qisminin Bars­ğan arxasındakı Kuyasda, üçüncü qisminin isə Kaş­ğar yö­rə­sindəki bir sıra kəndlərdə yaşadığını bildirir. Bu, Gərdizinin 9 boya ayrılmış karluqların üç boyunun çigillərdən ibarət olduğu haqda sözlərinə uy­ğundur. Çigillər XI əsrdə o qədər mühüm bir təşəkkül halına gəlmişdilər, ki, oğuz­lar Ceyhundan Çinə qədər uzanan yerlərdəki bütün türklərin hamı­sı­na birdən «çigil» de­yir­dilər1. Çigillərin eyni əsərdə Mavəraünnəhrdə yaşa­dıq­la­rını bilirik2.

Bu gün Anadoluda Çigil adlı 4 kənd vardır3. Onlar bu türk oy­mağından bəzi zümrələrin Anadoluya gəlmiş olduğunu gös­tərir4.

«Hüdudül-aləm»ə görə, İssık-kulun şimal-qərbində Çu ça­yının sol sahi­lində tuxsılar yaşayırdı. Çigillərlən daha az əhə­miy­yəti olan bu qövm Mər­vəziyə görə5 karluqların bir qolu6, Kaşğariyə görə7 isə çigillərin bir qoludur ki, ikisi də təx­mi­nən eyni şey deməkdir. Çünki çigillərin əslində karluq­ların bir bo­yu olduğunu bir az yuxarıda göstərmişdik. Minorski8 Gər­di­zi­nin bəzi ifa­dələrinə əsaslanaraq tuxsıların qədim tür­giş­lərin qalığı olduğunu irəli sür­müşdür.

Müqəddəsinin məlumatından belə qənaət hasil olur ki, X əsr­­­də Bala­sa­ğun (mətndə: Vəlasağun) ilə Tarazın təqribən yüz mil şərqindəki Mirki q­ə­sə­bəsi arasında türkmən adlı bir qövm yaşayırdı. Bu qövmün məliki (ilig?) Ordu adlı bir qəsəbədə ya­şayırmış9. Kaşğarinin də təsdiq etdiyinə görə10 bu qəsəbə Ba­la­sa­ğun yaxınlığında (təbii ki, onun qərbində) yerləşirdi. Yenə Mü­­qəddəsi tatar (Otrar) və kimək sərhədində Şəğəlcandan bəhs etdikdən son­ra Bulaç və Burukət qəsəbələrini təsvir edir və bun­­ların türkmənlərə qar­şı uc (hüdud) qəsəbələri olduğunu ya­zır11.

Bu qəsəbələrin İsfiçabın şimal-qərb və ya şimal-şərqində olduğu anal­şı­lır. Bu son qeyd türkmənlərin İsficabın şimal tə­rəflərinə qədər yayılmış ol­duğunu göstərir. Müqəddəsinin bil­dirdiyinə görə, bu türkmənlər qorxu­la­rın­dan müsəlman olmuş­dular və Ordu qəsəbəsində oturan məlikləri də İsficab hakiminə hədiyyələr göndərirdi. Müqəddəsinin əsərində türkmənlər isla­mı qəbul etmiş yeganə türk boyu kimi qeyd olunur. Həmən mü­əllif Sabran adlı sərhəd şəhərindən bəhs edərkən və ya başqa vəsilələrlə oğuzların (əl-ğuzz) adı­nı çəkərkən onların müsəl­man olduqlarını söyləmir1. Beləliklə, bu türk­mən­­lərin oğuz­lar­dan tamamilə ayrı bir təşəkkül olduqları görünür. Açıqca ba­­­şa düşülür ki, Ordu qəsəbəsində oturan türkmən məliki İsficab hökmda­rı­na tabe idi. İsficab bölgəsini idarə edən xanədan haq­qında məlumat çox az­dır. Barthold2 bu xanədanın türk mənşəli olduğunu söyləyir. Böyük ehti­mala görə, türkmənləri məhz İs­ficab hökmdarları müsəlman etmişdilər.

Bəs bu türkmənlərin qövmi mənşəyi nədir? Ağla gələn ilk cavab onların karluq mənşəli olmasıdır, çünki bu türkmənlər on­ların ölkəsində yaşayırdılar. Məsələn, yuxarıda adı çəkilən Mirki və onun qərbindəki Kulanın karluq öl­kəsində olduğu­nu və karluqların Mirkidə də yaşadığını bilirik. Üstəlik, Kaş­ğa­ri karluqlara da türkmən deyildiyini xəbər verir3. Bununla bə­rabər türk­mən­lərin karluqlardan da ayrı bir qövmi təşəkkül olması, on­ların türgişlərin, yaxud on-oxların qalıqları olması ehtimalı güclüdür4. Müsəlman oğuzlara türkmən adının verilməsi də bu qövm ilə əlaqədardır. Bu barədə sonra ayrı­ca danışılacaq.

Digər bir türk qövmü isə əzgişdir. Bu qövmün adı ibn Xor­dadbehin əsə­rində çəkilir5. Bununla bərabər, bu qövm Kaşğa­ri zamanında da varlığını mü­hafizə etməkdə və Fərqanədəki Öz­cənddə (Özkənd) yaşamaqda idi6.

X əsrdə əsas türk qövmlərindən biri də yağmalar idi. Onlar əksərən Kaş­ğar və onun şimal-qərbində yaşayırdılar1. Mən­bə­lə­rin məlumatına görə, bu qövm doqquz-oğuzlardan (yəni uy­ğur­­lardan) idi.

«Hüdud-ül-aləm»də2 yağmaların hökmdarlarının toğuz-ğuzz hökmdar­la­rı ailəsindən olduğu göstərilir. Ehtimal ki, yağ­malar uyğurlara bağlı bir qövm olub uyğur dövlətinin süqutun­dan sonra (840) qərbə köçmüş, Kaşğar bölgəsinə gəlmiş və bu­ranı karluqların əlindən alaraq yurd salmışlar. «Hü­dud ül-aləm»­də deyildiyi kimi, yağmaların başçıları toğuz-ğuzz (uy­ğur) xa­nədanına mənsub idi. Bu xanədan üzvləri Buğra xan ün­vanını daşıyırdı3. Barthold4 sırf bu ünvana baxaraq qaraxani döv­lətinin yağmalar tərəfindən qu­rulduğunu söyləmiş, sonra bu xüsusda tərəddüdə düşmüşdür5. Zənnimizcə, Bartholdun ilk fik­ri doğrudur, çünki xanədanın Kaşğar şəhəri ilə sıx münasi­bət­də olduğu bilinir, hətta xanəda­nın ailə qəbristanlığı da bu şə­hərdə idi. Qa­ra­xani xanədanının asanlıqla xaqan ünvanı al­ması da, hər halda, bir məna da­şıyırdı. Kaşğarinin «türkcə» və ya «xa­qanlı türkcəsi» dediyi türk dili gə­rək ki, bu yağmaların ləh­cə­sidir6. Yağmalar bir çox boylar­dan meydana gəl­mişlər. Bun­lardan biri bulaq boyudur7. XI əsrdə də varlığını mühafizə edən bu boyu bir ara qıpçaqlar əsir edib özlərilə aparmışlarsa da, la­kin sonra əsa­rət­dən qurtul­muşlar8. Buradan bulaqların XI əsrdə Talas və ya Çu bölgə­sin­də yaşadıqlarını söyləmək müm­kündür.

Daha şərqdə, Beşbalıq bölgəsində uyğurlar yaşayırdı. Onlar ancaq 866-cı ildə burada yurd sala bilmişdilər, özlərinin də zəif bir dövlətləri vardı. O dövrdəki Çin mənbələri uyğurlar­dan 951-ci ildə gələn bir elçi haqqında do­layısı ilə qısaca bəhs et­mişlər. İslam coğrafiyaşünaslığında isə onlardan to­ğuz-ğuzz ola­raq bəhs edilir və onlar türklərin ən qüvvətli qolu kimi tərif­lənir. Əvvəlcə də işarə vurulduğu kimi, bu xüsus coğra­fiyaçı­la­rın 840-cı il fəlakə­tin­dən xəbərdar olmamalarından irəli gəl­mişdir. Uyğurların bir qismi isə Qansuda yurd salmışdı. Beş­balıq bölgəsindəki uyğurlar oturaq həyata sürət­lə alışaraq mə­də­ni səviyyələrini yüksəltdilər və qısa bir müddət sonra türkcə danışan aləmin ən mədəni qövmü halına gəldilər. X əsrin so­nun­­da onların çox mühüm bir hissəsi buddizm dinini qəbul et­mişdi.

Uyğurları 840-cı ildə Orxon bölgəsindən çıxaran qırğızlara gəlincə, on­lar 924-cü ilədək burada qaldılar, ancaq nə qüvvətli dövlət yarada bildilər, nə də mədəniyyət tarixi ilə əlaqədar fəa­liyyətdə buluna bildilər. Üstəlik, xı­tay­ların hücumuna tab gətir­məyərək bu qədim türk yurdunun monqoldilli qövm­lərin əlinə keçməsinə bais oldular. Beləliklə, monqolca danışan qövm­lər getdikcə türklər əleyhində torpaq qazancları əldə etdilər və bir müddət sonra Çindən qovulan xıtaylar Türküstana gələrək asan­lıq­la buranın ali ha­kimləri oldular. Qırğızlar bu vaxt yuxarı Yeniseydəki köhnə yurdlarına dön­müşdülər.

X əsrin əvvəllərində mühüm türk ellərindən biri də kimək­lərdir. Orxon kitabələrdə onların adı çəkilmir. Bu səbəbdən ki­məklərin VIII əsrdə başqa ad daşıyan bir qövmi birliyə daxil ol­­duqlarını düşünmək olar. Görəsən, bu qövm çiklər deyil ki? Çik­lər VIII əsrin ortalarında olduqca mühüm bir siyasi qüvvə halında Yuxarı Kəm ilə İrtış arasındakı sahədə yaşayırdılar. Uy­ğur xaqanı Tanrıda Bulmuş İl Etmiş Bilgə kağan (Moyun­çur) iki dəfə səfər edə­rək çikləri hakimiyyəti altına almış, on­lara tutuk təyin etmiş, işbaralar və tarxanlar1 vermişdi. Kimək­lərin başbularının da türk ünvanı daşıdığını bi­lirik2. Çiklərin adına daha heç harada təsadüf olunmur.

Kiməklər Yuxarı İrtiş boyunda yaşayırdılar. Markver hesab edir ki, ki­mək adı iki imək sözlərindən yaranmışdır (çox müm­kündür). Bu türk eli 7 boydan ibarət idi: imi, imək, tatar, ba­yan­dur, kıfçaq, nilhaz (?) və əcləd (?)3. Buradakı tatar adı diq­qəti cəlb edir. Digər tərəfdən yimək (buradakı imək) boyunun ba­yaud adlı mühüm oymağı da vardı4. Eyni adda bir monqol bo­­yu ol­duğunu bilirik5.

Bunlar kiməklərin bir qövmi birlikdən ziyadə bir siyasi bir­lik olduqları ehtimalını yada salır. Kiməklərin IX əsrdə tənəz­zül etməyə başladıqları mü­şa­hidə edilir. Bu əsərdə qıpçaqlar be­lə müstəqil bir türk qövmü kimi zikr olunmuşlar6. XI əsrdə isə kimək adı ortadan qalxmış və bu el başlıca olaraq qıpçaqlar və yiməklər (imək) tərəfindən təmsil edilmişlər. Yiməklər həmin əsrdə də İrtış boyunda yaşayırdılar.

Qıpçaqlara gəlincə, IX əsrdə eldən ayrılmış bu boy qərbə doğru köçmüş, şimaldan oğuzlara qonşu olmuşdur. Hələ «Hü­dud ül-aləm»də (mənbə: Cey­ha­ni, X əsrin birinci rübü) qıpçaq­ların bəzi adətlərdə oğuzlara bənzədiyi göstərilir. Kaşğari də qıp­çaqların ləhcəsinin bir çox baxımdan oğuzlarınkına uyğun olduğunu yazır1.

Bu hal kiməklərin əsil qolunun da on-oxlara mənsub olması ilə bağlı­dır­mı? Qıpçaqlar bir tərəfdən əhali artımı, digər tərəf­dən bəlkə də kiməklərə mənsub digər bəzi təşəkküllərin onlara qatılması ilə qüvvətlənərək X əsrin ikin­ci yarısından etibarən oğuzları sıxışdırmağa başlamış və onların köçmə­sində mühüm bir amilə çevrilmişlər ki, bu barədə aşağıda ayrıca danışıla­caq­dır. Qıpçaqların Kaşğarinin müasiri olan Kanlı (Qanlı) adlı bir bəyləri vardı2. Onun tabeliyindəki qıpçaqlar o biri əsrdə də bu adla (kanlı) tanındılar. Qıpçaqlar kiməklərdən necə ayrılıb müs­təqil bir el olmuş, hətta qardaş yi­mək boyu ilə qohumluğu rədd etmişlərsə3, kanlılar da daha sonralar müstə­qil bir qövm sayılmış, «Oğuz» dastanında belə göstərilmişlər.

X əsrin birinci rübünə doğru Səm (Emba) ilə Yayık (Ural) çayları ara­sında peçeneqlər yaşayırdı. Bəhs edilən dövrdə on­ların əsil ana qolu Qara də­ni­zin şimalındakı torpaqların hakimi idi. Qüvvətli ehtimala görə, peçe­neq­lər on-oxlara mənsub boy­durlar və onların oğuzlarla heç bir qövmi müna­si­bətləri yoxdur. Yəni onlar 24 oğuz boyundan biri olan peçeneqlər ilə eyni təşəkkül deyildir4. XI əsrdəki türk qövmləri haqqındakı bu qısa xülasədən sonra5 artıq əsil mövzumuza keçə bilərik.
1. OĞUZLARIN VƏTƏNİ

X əsrin birinci yarısında oğuzlar Xəzər dənizindən Sır-Dər­ya (Ceyhun, İn­ci) çayının orta yatağındakı Fərab (XI əsrdə türk­cə adı Karaçuk idi) və İsficab yörələrinə qədər olan ərazi ilə bu irmağın şimalındakı bozqırlarda ya­şayırdılar6. İstəxri və digər coğrafiyaşünasların əsərlərindən oğuz ölkəsi­nin qərb, cə­nub və şərq sərhədləri haqqında qəti bir fikir əldə etmək müm­kündür. Həmin fikrə görə, oğuz ölkəsi qərbdə Xəzər dəni­zi ilə həmsərhəd idi. X əsrin əvvəllərində o vaxtadək qeyri-məskun olan və Xəzərin şərqində yerləşən Siyah Kuh (Qara dağ) yarım­adası onlar tərəfindən işğal edilmiş, məskun­laş­dı­rıl­mış, yarım­ada bundan dolayı türkcə Manqışlaq adını al­mış­dı7. Cənubda islam ölkələrilə olan sərhədə gəlincə, qərbdə, yəni Xarəzm öl­kə­sin­də sərhəd Cürcaniyə (Gürgənc) və xüsusən bu şəhərin şi­mal-qərbindəki Cit (Jit) qəsəbəsindən başlanırdı. Aral gölünün cənubundakı Baratəkin də sər­həd qəsəbələrindən idi1.

Mavəraünnəhrdə sərhəd Buxaranın şimalındakı çöldən baş­la­yaraq İsfi­cab bölgəsinə qədər uzanırdı. Sır-Dəryanın sol sa­hi­lində Karaçuk dağlarının ətəyində və Yeniseyə bir günlük mən­zil­də yerləşən möhkəmləndirilmiş Sav­ran (Sabran) müsəl­man­ların oğuzlara qarşı sərhəd şəhəri idi. Sır-Dərya Sar­vandan son­ra oğuzlara aid bozqır bölgəsinə daxil olurdu. Ancaq oğuz öl­kə­si­­nin şimal sərhədləri haqqında əlimizdə dəqiq məlumat yox­dur. İstəxriyə gö­rə, oğuz ölkəsinin hüdudları bu yöndə İdil ça­yına qədər uzanırdı2. Lakin ibn Fədlan 912-921-ci ildə Bulğara səyahət edərkən Embadan sonra oğuzları görməmiş, əvəzində Yayıkın qərbində peçeneqlərə rast gəlmişdir. Bu üzdən, bizcə, İs­təxrinin məlumatı olduqca şübhəlidir. Xəzərin şərqindən Ka­raçuk dağlarına qədər uzanan çölü Bəlxiyə istinad edən müəlliflər3 «Oğuz bozqırı» (məfazət-ül-ğuzziyyə) adlandırmış­lar. XIII əsrdə türklər bu çölə Karakum (Qaraqum) demişlər.

Oğuz elinin toplu və kompakt yaşadığı yer Sır-Dəryanın mənbəyindən orta yatağına qədər olan sahə ilə çayın hər iki sa­hi­­lindəki ərazi, xüsusilə şi­mala doğru uzanan torpaqlardır. Oğuz yabğusunun (kralının) qışlağı olan şə­hər çayın mənbə­yindən iki günlük mənzildə və çaya bir fərsəxlik məsafə­də yer­ləşirdi. Bu şəhər ərəbcə əsərlərdə əl-Mədinət-ül-cədidə və ya əl-Qəryət-ül-hadisə4, fars dilindəki «Hüdud-ül-aləm»­də5 Dihi-nou adlanır.

XIII əsrə aid əsərlərdə şəhərin Yengi kənt (Yeni kənd) şək­lində türkcə adı çəkilir6. Bununla bərabər, şəhər, şübhə­siz ki, X əsrdə də türkcə belə ad­lana bilərdi. Həmən çayın sahi­lindəki Cənd və Xuvarə şəhərləri də yabğu­nun hakimiy­yə­tində idi, bu­rada müsəlmanlar da yaşayırdılar.

İsficabın şimalından başlayaraq Sır-Dəryaya paralel olaraq uzanan Kara­çuk sıra dağları bölgəsi də oğuzların çox mühüm bir hissəsinin yaşadığı yer idi. Mahmud Kaşğari1 Karaçukun oğuz ölkəsinin adı olduğunu söylədiyi ki­mi, öz xəritəsində də Ka­raçuk dağını oğuz yurdu olaraq göstərmişdir2. Əbülqazinin «Şəcəreyi-tərakimə»sində türkmən rəvayətləri arasında oğuz­ların yurdu kimi Kazğurd ilə birlikdə Karaçukdan da bəhs edi­lir3. Teymurun zəfərnamələrində də bu dağın adı çəkilir4.

Oğuzlar bu yurdda lap qədimlərdən yaşayırdılar. İbn-Xor­dadbeh5 Xora­san valisi Abdulla ibn Tahirin zamanında (828-814) oğuzlardan 1.000 dus­tağın 60.000 dirhəm qiymətinə alın­dı­ğını bildirir. Bəlazurinin bir qeydindən anlaşılır ki,6 bu dus­taq­lar Abdulla ibn Tahirin oğlu Tahirin sərkərdəliyi al­tın­da oğuz­lara qarşı göndərdiyi ordu tərəfindən alınmışdır. Ancaq hər iki qeyddə oğuzların yurdu haqqında heç bir izahat veril­mir.

İstər Orxon bölgəsindəki doqquz-oğuzlar, istərsə də on-ox­lara mənsub oğuz­lar buralara şərqdən gəlmişdilər. Əgər oğuzlar on-oxların qohumları­dır­sa (qüvvətli ehtimala görə, bu belədir), onların aşağı Sır-Dərya sahillərinə gəl­mələri karluqların on-ox­ların ölkəsini fəth etmələrilə bağlı ola bilər. Aşa­ğı Sır-Dərya ət­rafının və Aral sahillərinin oğuzlardan əvvəlki sahilləri isə pe­­çe­neqlər olmuşlar. Daha əvvəl də dediyimiz kimi, peçeneqlərin üç əsas bo­yunun müştərək adı kəngər idi. Bunun göytürklərin 701-ci ildə Suğdak sə­­­fə­ri nəticəsində ələ keçən və Karaçuk dağ­ları ilə onların şimalındakı boz­qırlarda yaşadığı bilinən kən­­gəras təşəkkülünün adı ilə eyni olduğu qəbul edil­­miş­dir7. Bun­dan əlavə, Biruninin bir qeydində peçeneqlərin Aral gölü ət­rafında Xarəzmə qonşu olaraq yaşadıqları göstəri­lir1. Digər tə­rəfdən peçe­neq­lərin bir zamanlar karluqların qonşuluğunda ya­şadıqlarını göstərən hə­min müəllifin başqa bir əsərində bir qeyd də vardır2. Bu qonşuluq hər halda İsficab ilə Talas tərəf­lərdə olmalıdır3.

Peçeneqlər Sır-Dərya boyunda və Aral gölü ətrafında yaşa­yarkən oğuz­lar harada məskun idilər? Bu xüsusda qəti bir söz söyləmək mümkün deyil, Rəşidəddin türklərin dastani tarixində Talas bölgəsindən başqa şərqdəki Al­malık bölgəsini də oğuz­ların yurdları hesab edir4. Əgər oğuzlar on-oxlara mən­­sub­dur­larsa, onların Çu və Talas vadilərində yaşayan, çinlilərin nu-şe-pu dedikləri qoldan olmaları ən qüvvətli ehtimaldır. Belə an­la­şılır ki, oğuz­lar peçeneqlərə şərqdən hücum etmişlər. Hər hal­da iki qonşu qövm arasında ağır vuruşmalar baş vermiş və ən sonda oğuzlar peçeneqləri Əmba çayının arxasına qovmuş­lar. Oğuzların peçeneq yurdunu nə vaxt ələ keçirdikləri də bilin­mir.

Yurdlarından qovulan peçeneqlər Emba ilə İdil arasına yer­ləşmişlər. An­caq burada da 883-893-cü illərdə oğuzlarla xəzə­r­lərin müştərək hücumlarına uğramışlar. Məğlub olan peçeneq­lərin mühüm bir qismi İdili keçərək Qara dənizin şimalındakı torpaqlara getmişlər5. Peçeneqlərin bu yeni yurdlarında bəxt­ləri gətirdi. Onlar qısa müddətdə Don çayından Dunaya qədər yer­ləri iş­ğal etdilər. Peçeneqlər Balkanlarda da mühüm bir siyasi qüvvə olaraq XI əs­rin sonuna qədər qaldılar. Bizans­lılarla itti­faqa girən qıpçaqlar bu dövlətin or­tadan qalxmasında mühüm rol oynadılar6. Peçeneqlərin bir qismi ana bo­yun dalınca getmə­yərək Yayık çayının qərbində qalmışdı7.

Əbülqazinin nəql etdiyi türkmən rəvayətlərində oğuz-peçe­neq müba­ri­zəsinə aid bəzi xatirələr yer tutur. Bu xatirələrin bi­rində peçeneq elinin Toy­madık adlı padşahının Salur Qaza­nın atası Enkişi məğlub edərək xatununu əsir aldığından danı­şılır. Üç il sonra Enkiş öz naibini hədiyyə ilə Toymadı­ğın yanı­na gön­dərərək arvadını xilas etmişdir1. Yenə oradakı bir mənzu­mə­də Salur Qazanın 30-40 minlik qoşunla bəcənə elinə yürüş edib onları qır­dığı, bir neçəsinin çox yalvararaq qurtulduğu bil­dirilir2. Əbülqazi bu rəva­yətləri türkmənlərin əllərindəki oğuz­na­mələrdən nəql etmişdir. Əks təqdirdə, bu rəvayətlərin XVII əsrə qədər hafizələrdə qalması qeyri-mümkün idi. La­kin türk­mənlərdəki bu oğuznamələrin heç biri, ehtimal ki, bizə çatma­mış­dır, nə vaxt yazıldığı da məchul qalmışdır.

2. OĞUZLARIN HƏYAT TƏRZİ

X əsrin əvvəllərində oğuzların əksəriyyəti köçəri həyat sü­rür­dü. Oğuz eli­nin XI əsrdə 24 boydan ibarət olduğu məlum­dur3. Hər boyun başında bəy ün­vanlı əsilzadələr dururdu. Das­tanlara əsaslanaraq söyləmək olar ki, bəy­lə­rin 40 nəfər­dən iba­rət silahdaşları var idi. Onlara «yoldaş» deyilirdi4. Hər qövmün əsilzadələri kimi, oğuz bəyləri də çox varlı idilər. İbn Fədlan5 oğuz­lar arasında yüz min qoyuna və on min ata malik adamları gördüyünü yazır.

Məsudiyə görə, oğuzlar yüksək (əl-əali), orta (əl-əvasit) və aşağı (əl-əsa­fil) olmaq üzrə üç sinifə bölünürdülər6. Bununla bə­rabər, Məsudinin bu qey­di olduqca şübhəlidir. Bu sözlər oğuz eli arasındakı ictimai səviyyə fərqini bildirir, yəni əsil­za­də­ləri (bəy), azad adamları (el) və kölələri (kün?) qəsd edir7, yoxsa sadəcə siyasi bir qruplaşmanı, yəni onların böyük, orta və kiçik olmaq üzrə üç qrup halında olduqlarını ifadə edir? Biz bəzi nəşr­lərin əksinə olaraq, cümlənin əsil mənasından çıxış edib bi­rinci fikri qəbul edirik, hər­çənd ki, oğuzların siyasi baxımdan üç qrupa ayrılması da mümkündür.

X əsrin əvvəllərində yabğuların qış iqamətgahı olan Yeni Kənt ilə Cənd və Xuvarə şəhərlərində müsəlmanlar da yaşayır­dı. Bu üç şəhərdən ən böyü­yü yabğunun oturduğu Yeni Kənt idi. Son iki şəhərin də oğuzlara tabe oldu­ğu məlumdur. Məsu­di­nin yazdığına görə8, bu şəhərlərdəki oturaq xalqın ço­xu oğuz­lar idi. Kaşğarinin zikr etdiyi oğuz şəhərləri bunlar deyil, o, bu şə­hər­­­lərin adını çəkmir. Kaşğarinin göstərdiyi oğuz şəhərləri bunlardır: Sər­pən, Karaçuk, Suğnak, Karnak, Sitgün. Bunlar­dan Sərpən X əsr coğrafiya­şü­nas­larının əsərlərində Sab­ran (Sav­ran) adlanır. Daha əvvəl də dediyimiz kimi, Sabran X əsrin ilk rübündə oğuz hüdudunda yerləşən bir müsəlman şə­­hə­ri idi. O möhkəmləndirilmiş şəhər olub yeddi qat qala divarı ilə çev­rə­lənmişdi. Şəhərin xüsusi rabatı da vardı. Məscid isə qəbi­ris­tanda (içəri şə­hər­də) yer­lə­şirdi. Oğuz­lar sülh bağlamaq və ya ti­carət etmək üçün bu şəhərə gedirdilər1. Karaçuğa gəlincə, Kaş­­ğari onun Fərab şəhəri olduğunu bildirir2. Fərab Aris çayı­nın Sır-Dəryaya töküldüyü yerdə olan kiçik bir ərazidir. Əra­zi­nin idarə mərkəzi Keder qəsəbəsi idi. Ərazinin digər mühüm qə­­sə­bəsi Vəsiç adlanırdı, Fərabi bu şəhərdə doğulmuşdur3. Mü­qəd­dəsiyə görə4, Fərab ən böyük şə­hə­rin adını daşıyan bir rüs­tək, yəni ərazidir. Onun məlumatına görə, Fərab 70 min əha­lisi (!) və bir məscidi olan şəhərdir. Şəhərdəki dükan­ların çoxu qa­la­dan xaricdə, çox az qismi isə qalanın içində idi. Həmən müəl­lif Keder və Vəsiçi ayrıca qeyd edir5. Belə bir vəziyyətdə Bart­holdun dediyi kimi6, Fəra­bı yeni bir şəhər olaraq qəbul etmək yerinə düşəcək. Belə görü­nür ki, oğuz­lar Fəraba Kara­çuk adını vermişlər. Ancaq indiyədək şəhərin bu adı başqa heç bir əsərdə rastlanmamışdır.

Suğnaka gəlincə, Minorski7 haqlı olaraq onu «Hüdud-ül-aləm»­dəki Su­nah ilə eyniləşdirmişdir. Sunah Fəraba tabe şəhər olub orada hər tərəfə ixrac edilən yaylar hazırlanırdı. Suğnak oğuzlardan sonra qıpçaqların Sır-Dərya sahilindəki başlıca mər­kəzlərindən biri olmuşdur. Şəhərin xərabələri bu gün də du­rur.

Oğuz şəhərlərindən biri olan Karnak haqqında başqa heç ha­­rada heç bir qeydə rast gəlmədik. Z.V.Toğan8 türk eli xəritə­sində Karnak şəhərini Ye­si­dən azca şimal-qərbdə, ondan bir mənzil məsafədə göstərmişdir. Digər tərəf­dən, Sabranın yaxın­lı­ğındakı Sadiq Ata Təpənin Karnak olduğu fikri irəli sü­rül­müşdür9. Hər halda Karnakı Sabran tərəflərdə axtarmaq lazım­dır.

Sitgünə gəlincə, qüvvətli ehtimala görə, o, X əsr coğrafiya­şünaslarının Süd­kənt adlandırdıqları şəhərdir. Südkənt Fərab ərazisinə yaxın bir yerdə Sır-Dəryanın sol sahilində yerləşirdi, bu gün xərabələri qalır. Bu şəhərdə bir cümə məscidi vardı. Südkənt ətrafında hələ X əsrin ilk rübündə müsəl­man­lığı qəbul etmiş çoxlu karluq və oğuzun yaşadığı bildirilir. Bu müsəlman oğuz və karluqlar ərazini öz qövmdaşları olan qeyri-müsəlman türklərdən qo­ruyurdular. Bundan başqa, Fərab, Gəncədə və Şaş arasındakı otlaqlarda müsəlman olmuş türklərdən 1.000 çadıra yaxın bir elat vardı1. Biruni gənc­liyində hər il Xarəzmşaha şəx­sən özü düzəltdiyi dərmanlar və mumiya gə­tirən südkəntli bir türkmən tanıyırdı2.

Şübhə yox ki, oğuz şəhərləri yalnız Kaşğarinin saydıq­la­rın­dan ibarət de­yildi. Onların Sır-Dərya sahillərində yığcam ola­­raq yaşadıqları digər bəzi və ya çoxlu şəhər, qəsəbə və kənd­lər vardı3. Digər tərəfdən, onların Kaşğarinin bəhs etdiyi dövr­dən sonra da yeni şəhərlərə sahib olduqları bilinir. Bunlar­dan biri kimi Barçınlı-Kənt göstərilə bilər. Doğrudan da, bu şə­hərin adına XII əsrdən əvvəl yazılmış əsərlərdə təsadüf olun­mur. Bar­çınlı-Kənt Sır-Dərya boyunun monqollar tərəfindən fəthi əsnasında Sığnak və Öz-Kəntdən sonra adı çəkilən üçüncü şə­hərdir. Ondan sonra sıra ilə Əşnas, Səid və Şəhər (Yeni) Kən­tin işğalı göstərilir4. Hazırda Çirik qala xərabələrinin al­tında Ye­ni-Dərya ilə birləşən Barşın-Dərya adlı bir quru çay və ya köhnə bir ka­nal var­dır. Quru çayın sahilində Uz-Kənt və Sirli-Tam şə­hərlərinin xərabə­ləri gö­rünür5. Buradakı Uz-Kən­tin Cüveyninin əsərindəki Sığnakdan sonra adı çəkilən şəhər olduğuna şübhə yoxdur. Bu quru çay və ya kanalın sahilin­də bə­zi şəhər və qala xərabələri də var. Kök-Kəsənə və Barşın-Dərya haq­qında 64 il əvvəl ilk dəfə müfəssəl məlumat verən ar­xeoloq V.A.Keller haqlı ola­raq belə bir nəti­cəyə gəlmişdir ki, Barçınlı-Kənt də bu Barşın-Dərya üzə­rin­də olmalıdır6. Keller bu quru çay yatağının (Sır-Dəryanın qə­dim yatağı?) Çar­dardan Uz-Kəntə qədər olan hissəsinin isə Uğuz jilqası (Oğuz dərəsi) adı­nı daşıdığını bil­di­rir7. Sığnak şəhəri xərabələrindən 13 fər­səx­lik bir məsa­fə­də Kök-Kəsənə xərabələri vardır. Kök-Kə­sə­nəni ilk dəfə ziyarət edən Kel­ler burada kərpicdən tikilmiş və mavi (göy) rəngli bə­zəkləri olan dağıl­mış bir gümbəz görmüş­dü. Bu türbənin cə­nub-qərb tərəfində bəzi divarları hələ də ayaq üstə olan daha kiçik bir türbə aşkar edilmişdir. Keller bu tür­bə­nin ət­rafında da çoxlu təpə və təpəciklər görmüş, bunların qədim qəbr qalıq­ları, yoxsa məskən yeri olduğunu başa düşə bilməmişdir. 1927-ci ildə buranı zi­ya­rət edən Yakubovski tür­bə­nin çökmüş olduğunu görmüş, türbədə və onun ət­rafında araş­dırmalar apardıqdan son­ra Kök-Kəsənənin çini işləmə ba­xı­mın­dan şahəsər bir abidə olduğunu söyləmiş, burada vaxtilə yüksək mədə­niy­yətin möv­cud olduğu hökmünə varmışdır1.

Əbülqazi Bahadır xan türkmənlərin tarixə vaqif baxşıla­rın­dan 7 qızın oğuz elini «ağızlarına baxdırıb» uzun illər bəylik et­diklərini eşitdiyini bil­di­rir. Bunlardan biri Karmış bəyın qızı və Mamış bəyin arvadı Barçın salur (Salur Barçın) imiş. «Onun türbəsi Sır-Dəryanın sahilində olub xalq arasın­da məşhurdur və özbəklər ona «Barçının kök kaşanasi» dedilər»2. Əbül­qa­zi­nin bu sözlərindən Kök-Kəsənə (göy kəşanə-göy çini) türbəsinin oğuz­lar­dan Barçın xatuna ithaf olunduğu və bunun xalq tərə­fin­dən bilindiyi an­laşı­lır.

Bütün bunlardan aşağıdakı hökmə var­maq mümkündür: XII əsrdə Sır-Dərya boyunda salur bo­yun­dan Barçın xatun oğuz­ların bir qismini öz nüfu­zu və haki­miy­yəti altına almışdı. Ağıllı olduğu qədər də varlı olan bu xa­tu­nun hökmdarlıq etdiyi Sır-Dərya bölgəsində «Barçınlı-Kənt» adlı (yəni Bar­çına aid) yeni bir şəhər salındı. Bu xatun özü üçün Mərv­dəki Sultan Səncər və Ürgəncdəki xarəzmşah Təkişin tür­bələrinə bənzəyən qübbə­si göy çini­lər­lə işlənmiş möhtə­şəm bir türbə tikdirdi. Ehtimal ki, şəhər bu türbə tikil­dik­dən sonra salınmışdır. Barçınlı-Kəntlə birlikdə adı çəkilən Öz-Kənt və Əs­na­şın da yeni şəhərlər oldu­ğu bilinir, çünki daha əvvəlki dövrlərə aid əsər­lərdə bu şəhər­lərin adı çəkilmir. İndiki məlu­matlarımıza görə, Barçınlı-Kən­tin adına XII əsrin ikinci yarı­sından etibarən rastlanır.

Oğuz şəhərlərində aparılan qazıntılar burada yüksək bir mə­dəni həyatın varlığına dəlalət edir. Keller, Yakubovski və Tolstov kimi arxeoloqlar bu cə­həti qayət açıq bir şəkildə bil­dir­mişlər3. Oğuzların mühüm bir qisminin otu­raq həyata keçmə­lə­rində ən mühüm amil onların müsəlmanlığı qəbul et­mə­sidir. On­lar arasında islam dini yayıldıqca və qüvvətlən­dikcə otu­raq­lıq da inkişaf etmişdir.

Göründüyü kimi, bu şəhərlərin mühüm bir qismi X əsrin ilk rübündə oğuz­ların tabeliyində deyildi. Hər halda oğuzlar bu şəhərləri müsəlman ol­duq­dan sonra ələ keçirmişlər. Kaşğaridən başqa oğuzların şəhərləri olduğu­nu bildirən digər bir müəllif də İdrisidir (əsərinin yazılma tarixi: 1154). İd­ri­si yazır: «Oğuz­ların şəhərləri çoxdur, onlar cənuba və qərbə doğru uza­nır»1. Köçəri oğuzlar bu şəhərlərdə yaşayan oturaq eldaşlarına istehza ilə ya­tuq, yə­ni «tənbəl» deyirdilər. Onların fikrincə, bu oturaq el­daş­ları vuruşma­dan, tən­bəl-tənbəl şəhərlərdə yaşayırdılar2. Oğuz şəhərlərinin çoxunda Ma­və­ra­ünnəhrin yerli ünsürləri də vardı, ki, oğuzlar onlara «sukak» deyirdilər3.

Monqol istilası əsnasında köçəri türkmənlərdən bir hissə­si­nin aşağı Sır-Dərya boyunda yaşadıqları məlumdur4. Oturaq oğuzların köçəri eldaşlarının siyasi fəaliyyətində və köçlərində o qədər iştirak etməyərək monqol istila­sı­na qədər bu şəhərlərdə ömür sürdüklərini söyləmək mümkündür. Monqol is­tilası nəti­cəsində bu şəhərlərin böyük əksəriyyəti və ya hamısı yaşamağa ya­ramayacaq dərəcədə dağıntıya uğramış­dı5. Bu şəhər, kənd və qəsəbələrdə ya­şayan oturaq oğuzlar necə oldu­lar? Bu suala ca­vab vermək mümkündür: onların bir qismi tələf oldu, bir qismi əsir alındı, qalanları isə Xorasana qaç­dı. Monqol istilasının İra­na yayılması nəticəsində Xorasana pənah gəti­rən­lər o vaxt təh­lükəsiz ölkə olan Anadoluya gəldi­lər. Anadoluda köçərilər, şə­hər­lilər və kənd­lilər arasında Xora­sanla əlaqədar köç xatirələri əsrlərcə unudul­mamış, dövrü­müzə qədər gəlib çatmışdır. Şüb­həsiz ki, buradakı Xorasan adı ilə Tür­küstan da ifadə olunurdu.


3. OĞUZLARIN İQTİSADİ HƏYATI

XI əsrin əvvəllərində əksəriyyəti köçəri həyat sürən oğuz­ların iqtisadi fə­aliyyətləri də bu yaşayışa uyğun olaraq əsasən heyvandarlıqla məhdud­la­şırdı. Bu səbəbdən onların sərvətləri qoyun sürülərindən, ilxılardan (at sü­rü­lərindən), dəvələrdən, hət­ta «Hüdud-ül-aləm»ə görə6, sığırdan ibarət idi. At­dan minik, dəvədən isə nəqliyyat vasitəsi kimi istifadə olunurdu. İbn Fəd­lan7 «türk dəvələri» sözü ilə bu gün Anadoluda «buxur» deyi­lən ikihürgüclü dəvələri nəzərdə tutmuş olmalıdır. Yenə həmin müəllif bulğarların at əti ye­diklərini qeyd edir, lakin oğuzlar haqqında belə bir söz demir. Oğuz sü­ba­şı­sı* Ətrəb ibn Fədlana və onun yoldaş­la­rına olduğu kimi, öz qohumları üçün də qoyun kəsdirmişdi. Ancaq o, vəfat etmiş oğuzların atlarının yeyil­di­yi­ni qeyd edir. Digər tərəfdən, oğuz dastanları da oğuzların digər türk boy­la­rı ki­mi at əti, hətta dəvə əti yediklərini göstərir. At ətini onlar bəlkə də adi vaxt­lar­da deyil, müstəsna günlərdə ye­yir­dilər. Oğuzlar müsəlman olduqdan son­ra isə at əti yeməkdən ümumiyyətlə vaz keçmişlər. Çünki daxil olduqları hə­nəfi məz­həbi at əti yeməyi haram buyurmuşdu.

Oğuzlara qonşu müsəlman qövmləri arasında canlı bir ti­ca­rət fəaliy­yə­ti­nin mövcud olduğu görünür. Oğuz yurdundan ke­çən ən mühüm ticarət yolu Xarəzmdən İdil bölgəsinə gedən yol idi. Coğrafiyaşünaslar yekdilliklə oğuz ta­cirlərinin çox ol­du­ğunu yazırlar1. İbn Fədlan2 beş min nəfərlik böyük bir kar­­van içində oğuz yurdundan keçmişdi.

Oğuzlar sülh dövründə ticarət məqsədilə Xarəzmdəki Cur­caniyə və Ba­ra­­təgin şəhər­lərində, Mavəraünəhrdə isə Sab­ran şə­hərinə gedirdilər3. Oğuz­ların əsas ticarət malı qoyun idi. Xo­ra­san və Mavəraünəhr ca­maatının ət eh­ti­yacını onlar və kar­luq­lar ödəyirdilər4. Türk qo­yun­larının Mavəraünnəhr və Xora­san qoyunlarından fərqli bir cins olduğu bilinsə də5, onların əsas xü­su­siy­yətləri naməlum­dur. Bundan başqa, oğuzların is­lam alə­mində məşhur olan türk keçəsi6 satdıqları da ehtimal edilir7. Oğuzlar isə islam ölkələrindən əsas etibarilə toxuculuq mə­mulatları satın alırdılar.

4. OĞUZLARIN DİNİ İNAMLARI

X əsrin əvvəllərində uyğurlar müstəsna olmaqla digər türk elləri kimi oğuzlar da qövmi dini inamlarını davam etdirirdilər. İslam aləminə türklərin Allahı tanıdıqları və ona tanrı dedikləri məlum idi1. Türklərin yaradıcını Uluğ-Bayat adlandırdıqları da müsəlman alimləri tərəfindən bilinirdi2. An­caq oğuz din xadim­lərinin tanrının vəsfləri ilə bağlı təsəvvürləri haqqında də­qiq mə­lumat yoxdur. Hər halda sadə oğuzların bu xüsusda təsəv­vürləri çox da zəngin deyildi və onlar tanrıya insani vəsflər ve­rirdilər. Oğuzlardan biri ibn Fədlandan tanrının arvadı olub-ol­mamasını soruşmuş, müəllif bu su­alı eşitcək bir xeyli tövbə və istiğfar etmiş, oğuz da onun kimi hərəkət elə­mişdi3.

Əbu Düləf səyahətnaməsində4 oğuzların bir məbədi oldu­ğu­nu söyləyir və məbədin içində büt olmadığını bildirir. İbn Fəd­­lan isə nə məbəd gördüyü, nə də ruhani ilə söh­bət etdiyi ba­rədə açıq heç nə yazmır. Ancaq oğuzların ha­kimləri olduğu mə­­lumdur. Oğuzlar bu mənəvi şəxsiyyətlərə böyük hörmət bəs­ləyirdilər5. Hətta onların oğuzların davaları və qanları üzərində hökm sahibi olduqları bildirilir ki, bu ifadədən mənəvi şəxsiy­yətlərin el üzərində nə qədər əhəmiyyətli təsir və nüfuzları ol­duqları ortaya çıxır6. Elə bizim Qor­­qud Ata (Dədə Qorqud) da bu hakimlərdən biri idi. Təbiblik edən, gə­ləcəkdən xəbərlər ve­rən, hər hansı bir təşəbbüsün uğurlu olub-olmayacağını bildi­rən, dini mərasimləri idarə edən bu mənəvi şəxsiyyətlərə oğuz­ların qam, yoxsa başqa bir ad (məsələn, ata) verdikləri bilinmir. Ata sözü onlar haqda hörmət ifadə edən söz idi, yoxsa onlar üçün xüsusi bir ad idi? - Bu cəhət tam aydın deyil.

Ölü basdırmaq adətlərinə gəlincə, onlar ölülərini göy­türk­lər kimi, pal­tarlı, silahlı və yanlarında digər şəxsi əşyaları ilə birlikdə dəfn edirdilər. Ölü ev şəklində qazılmış məzarda otur­dulur, əlinə içki dolu (hər halda qımız)7 bir çamçax verilir, qa­bağına da içki dolu bir qab qoyulurdu. Məzar bir otaq bi­çi­min­də qazılır, tavanı düzəldilir, sonra onun üstünə palçıq­dan qüb­bəyə­bənzər bir hissə əlavə edilirdi. Bu oğuz məzarları ilə Tür­ki­yədə ələlxüsus səl­cuqlu dövründə kütləvi şəkildə müşa­hidə edi­lən və mütəxəssislər tərə­findən türk çadırına bənzədilən gün­­bəzlər1 arasında yaxın bir oxşarlıq vardır. Xəzərarxası türk­mənlərin də qəbrlər üzərinə dümsək kimi şəkillər çəkdik­lərini və buna yozka dediklərini bilirik2.

Dəfndən sonra ölünün atları kəsilərək yeyilirdi ki, bu da bü­tün türk qövm­­lərində görünən yuğ aşı və ya ölü aşı (ehsan) adə­ti idi3. Türkiyədə bu adət yüzilliklər boyunca davam etmiş, indi də mahiyyəti dəyişmədən kənd, qəsəbə, hətta ş­əhərlərdə yaşa­yır. Ölən adam sağlığında bəzi kimsələri öldür­müşdüsə, onların rəsmləri taxta üzərində oyulub məzara qoyu­lurdu. İnama gö­rə, ölünün öldürdüyü adam və ya adamlar cənnətdə onun xid­mət­çiləri ola­caqlar4. Bu isə, göründüyü kimi, göytürklərdəki balbal adətindən başqa bir şey deyildir5.

Oğuzlar eyni zamanda əsas türk ellərində olduğu kimi, yuğ aşında ye­yi­lən atların başlarını, ayaqlarını və dərilərini məzarın üstündəki payalardan asır­dılar6. Onların inamına görə, ölü cən­nətə ətləri yeyilən, dəriləri paya­lar­dan asılan bu atlarla gedə­cək­dir. Belə olmadığı təqdirdə, ölü cənnət səfərini piyada başa vurmaq məcburiyyətində qalacaqdır7. Oğuzlar dini inamın təsi­ri altında suya girmir, əcnəbilərin suda çimməsinə mane olur­dular. Çünki suya girməklə özlərinin tilsimə dü­şə­cə­yindən qor­xur, bu qaydanı pozanlara pul cə­­riməsi kəsirdilər8. Bütün türk­lərin dərin inamına görə, su müqəddəs və arı idi, çimmək isə müqəddəs və arı olan suyu çirkləndirmək və belə­liklə, bö­yük bir günah işləmək deməkdi. Bu, uğursuzluq və fəlakət gətirirdi. Yenə di­ni inamlarla əlaqədar olaraq onlar köh­nəlməyənə qədər paltarlarını əyin­lərindən çıxarmırdılar9. Oğuzlar müsəlmanların əksinə olaraq qoyunu başın­dan vurmaqla öldürürdülər10.

Oğuzlar xəstələrin yanına (hətta qohumları olsa da) yaxın­laşmırdılar. Xəstələrə qul və qarabaşlar (cariyələr) xidmət edir­di. Yoxsullar isə büsbütün taleyin hökmünə buraxılırdı1. 186 Bu xüsus, şübhəsiz ki, yoluxucu və epi­de­mik xəstəliklərə tutul­maq qorxusundan doğurdu.

5. OĞUZLARIN DİGƏR ADƏT VƏ ƏNƏNƏLƏRİ

X əsrdə oğuz elində qadınlar digər türk ellərində və cahiliy­yə dövrü ərəb­lərində olduğu kimi, kişilərdən uzaq gəzmir, üzlə­rini örtmürdülər. Bu hal Türkiyədə oymaq və kəndlərdə bu gün də davam edir. Hətta XIX əsrdə Cənubi Anadoluda səyahət edən V.Lanqlois bu münasibətlə türkmənləri Ya­xın Şərqin ən mə­dəni insanları kimi təqdir etmişdi. Bununla bərabər, oğuz­larda fahişəlik və uşaqbazlıq halları yox idi2.Türk qadınları is­lam dünya­sın­da iffətli qadınlar kimi məşhur idilər3.

Oğuzlarda öldürülənin qisasını almaq, yəni qan davası adəti də vardı4. On­larda da cahiliyyə dövrü ərəblərində olduğu kimi, atası öləndə oğlu ögey anası ilə evlənirdi. İbn Fədlanın gördüyü oğuz sübaşısı Ətrək atası öldükdən sonra ögey anasını almışdı5.

Evlənmə adətində kalım və ya başlıq vermək adəti geniş ya­­yılmışdı6. Oğuz­ların toyları və oyunları haqqında əlimizdə mə­lumat yoxdur. Yalnız Toğrul bəyin 1063-cü ildə xəlifə əl-Qa­im Biəmrullahın qızı ilə evləndiyi za­man bir otaqda kürsü üs­tündə oturan gəlinə baş çəkdikdən sonra həyətə çıx­dı­ğını, ora­­da bəyləri ilə birlikdə sevinc içində rəqs etdiyini və bu əsna­da türkcə mahnılar oxuduğunu bilirik7. Toy edərkən Toğrul bə­yin 70 yaşı vardı. Əbül Fərəc vasitəsilə bu məlumat­dan xəbər­dar olan Barthold8 ruslarda «plyas­ka prisyadki» adlı rəqsin türklərdən alına biləcəyi ehtimalını irəli sür­müşdür. Zənni­miz­cə, Toğrul bəyin ifa etdiyi bu rəqs bu gün Anadoluda kol­lek­tiv şəkildə oynanan və adına halay deyilən rəqs olmalıdır.

Digər türk ellərində olduğu kimi, oğuzların da milli yemək­ləri tutmac idi. Tutmac tarix boyu bir sıra mənbələrdə türklərin milli yeməyi kimi qeyd olu­nur. Toğrul bəyin Xorasanda bir də­vətdə yediyi badam haqqında «yaxşı tut­macdır, ancaq sarım­sağı çatişmır»1 dediyi söylənir2. Bu yeməyin Türkiyə səl­cuq­lu­ları və osmanlı saraylarında da yeyildiyini bilirik. Tut­mac türk­lərin hakimiyyət sürdükləri İran və ərəb ölkələrində də tanın­mışdır3.

X əsrdə oğuzların sifət quruluşunun digər türk qövmlə­rin­dən nə dərə­cə­də fərqli olduğu məlum deyil. Bildiyimizə görə, bu məsələ ilə əlaqədar ən qə­dim qeyd «Cami ət-təvarix»dədir. Bu əsərdə oğuzların üz şəkillərinin əv­vəlcə digər türklərinki kimi olduğu, Mavəraünnəhrə gəldikdən sonra yerli iq­lim və su­yun təsiri altında sifətlərinin tədricən taciklərinkinə, yəni iran­lılarınkına bənzədiyi yazılır4. Bu ifadədən türkmənlərin üz şəklinin XVI əsr­də əsas türk qövmləri və monqollarınkı kimi deyil, iranlılarınkı kimi düz ol­duğu, yəni monqoloid xü­su­siyyətləri daşımadığı faktı mey­dana çıxır. Türk­mənləri görən Avropa səy­yahları onların qadın­larının xüsusilə gözəl olduq­larını bildirirlər.

Oğuzlar üzlərini təraş edir, yalnız bığ saxlayırdılar5. Bu adə­tin Türkiyə­də də uzun müddət davam etdiyi, ruhanilərdən başqa xalqın və əsgərlərin üz­lərini qırxdıqları, yəni təraş etdik­ləri məlumdur. Qızılbaş türklərin bu gün də saqqallarını is­tis­nasız təraş etmələri bu qədim adətin davamıdır. Bunun əvəzin­də bütün türklər kimi oğuzlar da saçlarını uzadırdılar. XI əsrdə oğuz­larla qarşılaşan ermənilərin diqqətini ən çox onların uzun saçları və yayları cəlb etmişdi6.

Oğuzların qiyafəsinə gəlincə, bu barədə demək olar ki, heç nə məlum de­­yil. 1038-ci ildə Nişapura gedən Toğrul bəyin qi­yafəsinin təsviri bu xü­sus­da bəlkə də faydalı ola bilər; onun başında kətandan bir sarıq (əsabehi-tuzi), əynində gözəl növ qu­maşdan tikilmiş uzun qollu, uzun ətəkli və qa­baq­­dan düy­mə­ləri olan paltar (qəbayi-mülhəm), ayağında keçə çəkmələr, qo­­lunda gərilmiş bir yay, kəmərində üç ox vardı1.

Əbu Düləf öz səyahətnaməsində oğuzların kürk və kətan pal­tarlar gey­diklərini yazsa da, ikincini qəbul etmək müm­­kün deyil. İslam ölkələrində emal edilən geyim əşyaları oğuz­larını rəğbətlə qarşıladığı ərməğanlar idi. Ancaq onlar ümumən yun və keçə paltarlar geymişlər. İrana hakim olduq­dan sonra Toğrul bəyin ağ rəngli pambıq paltarlar geydiyi bildirilir2.

Oğuzların xasiyyət və xarakterinə gəlincə, məlumat azlığı üzündən bu xüsusda tam və qəti hökmlər vermək o qədər də asan deyil, ancaq onu söy­ləmək mümkündür ki, oğuzlar sür­dükləri həyat tərzi və yaşadıqları mühitin çətin şərtlərinin təsiri ilə olduqca tündməcaz idilər. Vuruşqan olmaq onların başlıca fə­zilətlərindən biri idi. Bununla bərabər, onlar namuslu, doğru­cul və qonaqpərvər insanlardı3. Türklər son zamanlara­dək bu xüsusiyyətlərini mü­hafizə etmişlər. XIX əsrdə də səyyahlar Anadolu türklərini bu cəhətlərinə gö­rə yüksək qiymətləndirmişlər. Oğuzlar öz başçılarına (dini və siyasi) son də­rəcə bağlı və hörmət edən insanlardı. Xurafata inandıqları və hisslərinə əsir olduqları da məlumdur.

Oğuzların danışdığı türkcə hələ Anadoluya gəlməzdən əv­vəl, Türküs­tan­da ikən türk ləhcələrinin ən incəsi və kübarı (zə­rifi) sayılırdı. Kaşğari bu cə­həti xüsusi qeyd edir4. Yenə həmin müəllif ancaq oğuz ləhcəsində işlənən bir çox sözləri göstər­mişdir5. Bunun nə üçün belə olduğunu ancaq həmin söz­­­lərin eti­mologiyasını tədqiq etdikdən sonra bilmək olar.

Oğuzlar eyni zamanda Sır-Dərya sahillərindəki şəhərdə bir­likdə yaşa­dıq­ları soğdlardan (sukak) da çoxlu kəlmələr al­mış­dılar. Onlar bu sözlərin ço­xu­nu Anadoluya gətirmişlər.
6. OĞUZLARIN İSLAM DİNİNİ QƏBUL ETMƏSİ

X əsrin ilk rübündə Süd-Kəntdə müsəlmanlığı qəbul etmiş mühüm bir türk icmasının yaşadığı müşahidə edilir ki, onların oğuzlardan olmasına şüb­hə yoxdur1. Süd-Kəntin XI əsrin son­larında bir oğuz şəhəri olduğu da mə­lumdur. Yenə X əsrin ilk rübündə Fərab-Kəncədə və Şaş (Daş-Kənd) arasın­da islam di­ni­ni qəbul etmiş oğuz və karluqlardan ibarət min çadıra yaxın bir elat yaşayırdı2. Bunlar müsəlman olmayan türklərin axın­larına qarşı müda­fiə hərəkatlarında mühüm rol oynayırdılar. İbn Fədlanın 921-ci ildə Bulğara ge­dərkən görüşdüyü oğuz baş­çılarından Yınalın bir dəfə müsəlman olduğunu, lakin xal­qın «Müsəlman olsan, bi­zim başçımız ola bilməzsən» şəklində eti­raz etməsi üzündən təkrar köhnə dininə qayıtmaq məcburiy­yətində qaldığını bili­rik3.

İslam hüdudları xüsusilə samanilərin cəhdi sayəsində Sır-Dərya arxa­sı­nın şərqi istiqamətində genişlənmiş və Balasağuna qədər uzanmışdı. IX əsr­də samanilərdən Nuh ibn Əsəd İsfacab bölgəsini fəth etmiş, bu xanədanın ən böyük hökmdarı İsmayıl ibn Əhməd 893-cü ildə Talas şəhərini alaraq orada­kı möhtə­şəm kilsəni məscidə çevirmiş, Nəsr ibn Əhməd isə (913-943) Şav­qar şəhərinə səfər etmişdi4. İsmayıl ibn Əhmədin Talas səfəri və İs­ficab bəy­­­lərinin fəaliyyəti nəticəsində Balasağunun qərbində­ki Ordu şəhərində ya­şayan türkmən məliki müsəlman­lığı qəbul etmiş və İsficab bəylərinə vergi ödəməyə başlamışdı.

Beləliklə, türk qövmləri arasında müsəlmanlığı hamıdan əv­vəl əsasən Balasağunla Talasın şərqindəki Mirki qəsəbəsi ara­sında yaşayan türkmənlər qəbul etmişlər. Şübhəsiz ki, bu, X əsrin birinci yarısında baş vermişdir. La­kin, dediyimiz kimi, mü­səlman şəhəri olan Balasağun 942-ci ildə müsəlman olma­yan türklərin əlinə keçmişdir5. Onların qaraxanilər xanəda­nının başçılıq etdiyi yağmalar olduğu şübhəsizdir. Bu hadisə əsil yur­du Kaşğar bölgəsi olan qaraxanilər sülaləsinin Talas vadi­sini öz hakimiyyəti altına aldığı tarixi göstərir.

Salnaməçilər 349-cu ildə (miladi 960) 200.000 çadırlıq bir türk elatının müsəlmanlığı qəbul etdiyini bildirirlər6. Bu türklə­rin qaraxani xanədanının hökmranlıq etdiyi yerlərdəki türk qövmləri (yağma, karluq, çigil, tuxsı) ol­du­ğuna heç bir şübhə yox­dur. Həmin əsrin ikinci yarısında oğuzlar arasında da mü­səl­­manlığın xeyli yayıldığını söyləmək mümkündür. Son sa­ma­ni şah­za­dəsi Əbu İbrahim (Müntəsir) Mavəraünnəhri qara­xani­lərin əlindən almaq üçün girişdiyi fəaliyyətlər əsasında bir ara oğuz yabğusunun yanına gedərək onunla ittifaq bağla­mış, qudalıq qurmuş və nəticədə yabğu müsəlman ol­muşdu1 (391 - 1001-ci ildən sonra, hər halda 392-1002-ci ildə). Bu qeyddən də göründüyü kimi islam dini oğuzlar arasında ancaq XI əsrdə hakim din möv­qeyi qazana bilmişdir.

Müsəlmanlığı qəbul etmiş oğuz zümrələrini qeyri-müsəl­man qardaş­la­rın­dan fərqləndirmək üçün Mavəraünnəhr mü­səlmanları onlara türkmən adı verirdi. Daha əvvəl də dedi­yimiz kimi, Orta Asiyada müsəlmanlığı birinci qəbul edən türk qöv­mü Balasağun ilə Mirki arasında yaşayan türkmənlər ol­du­ğun­dan «türkmən» adı Mavəraünnəhr müsəlmanları içində «müsəl­man türk» şəklində xüsusi bir məna da qazanmışdı. Oğuzların da islamı qəbul et­miş zümrələrinə müsəlman olduqlarını xa­tır­latmaq və onları qeyri-müsəl­man qardaşla­rından ayırd etmək üçün «türkmən» deyildi. Türkmən adının yalnız oğuz müsəl­manlarına verilməsi xüsusu Biruninin də sözlərindən gö­rün­düyü kimi, hər cür şübhədən uzaqdır2.

Gərdizi və Beyhaki kimi Qəznə salnaməçiləri oğuzlardan müsəlman türk mənasında türkmən adı ilə bəhs etmişlər. Bunun əvəzində Yaxın Şərq müəl­lif­ləri onları əl-ğuzz, yəni oğuz ad­lan­­dır­mışlar. Çünki oğuzlar özlərinə türk­mən demirdilər. Onlar müsəlmanlar tərəfindən hər yerdə özlərinə verilən bu adı uzun zaman mənimsəmədilər və oğuz sözünü atalarının adı kimi olsa da uzun müddət unutmadılar. XIII əsrin sonlarından etibarən ar­tıq hər yerdə «türkmən» sözü «oğuz» sözünü əvəz etmişdir.

«Türkmən» adının mənşəyi müasir müəlliflər kimi qədim müəllifləri də xeyli məşğul etmişdir. Onlardan birinin fikrincə, «türkmən» «türk» sözü ilə farsca «man» (manənd) şəkilçisin­dən meydana gəlib «türkəbənzər» demək­dir. Bundan əvvəlki ha­şi­yə­də böyük alim Biruninin bu fikirdə olduğunu gör­dük. Kaş­­ğa­ri də öz növbəsində «türkmən» adının eyni şəkildə izahı ilə əla­qə­dar bir rəvayət3 nəql etmişdir. Bu misallar XI əsrdə türk­­­mən adının türk+­man (manənd)dən meydana gəldiyinin ol­duq­­ca yayğın bir fikir olduğunu gös­tərir. XIV əsrdə İranda da «türk­mən» sözünün eyni cür izah edildiyi mə­lumdur4. İkinci fikrə görə, «türkmən» «türki-iman» sözündən yaran­mışdır. Bunu isə ibn Kəsir5 və bizim salnaməçi Məhməd Nəş­ri6 və ya onun istinad etdiyi qaynağın müəllifi irəli sürmüşdür. Müasir dövrdə isə «türkmən» sö­zünün sonundakı «mən»in türkcə müba­liğə şəkilçisi olduğu söylənərək (qo­caman, azman, dəyirman və i. a.) bu adın öz türk (əsil türk, böyük türk) mə­na­sına gəl­diyi bildirilir1. Oğuzların və ümumiyyətlə türklərin islam dinini qə­bul et­mə­lərində on­larla müsəlmanlar arasındakı ticarət münasi­bət­lə­rinin yüksək səviyyəyə çat­ması ən mühüm amil olmuşdur. Yu­xarıda da deyildiyi kimi, X əsrin əvvəl­lərində oğuzla­rın əlində­ki Yeni-Kənd, Xuvarə, Cənd və b. şəhərlərdə müsəl­manlar da ya­­­şayırdı, karluqların hakim olduğu bəzi şəhər­lərdə isə müsəl­man ic­maları vardı. Bu icmalar olduqları yerlərdə türk­lərdən an­caq dostluq mü­na­sibətləri görürdü­lər. Oğuzlar mədəni sə­viy­yəsi yüksək olan bu müsəl­man­lardan islam dininin əsasla­rını öyrənirdilər. Digər tərəfdən, həm Mavə­ra­ün­nəhrdən, həm də Xa­rəzmdən hərəsində minlərcə adam olan karvanlar ən uzaq türk ölkələrinə gedib-gəlir­di. Hər bir müsəlman tacirin türk öl­kəsində səyahət edə bilməsi üçün bir türk ilə dostluq və ya şə­rik­lik qur­ması lazım idi. Müsəlman dərviş və şeyxlərinin də türk­­lər arasında apar­dıqları dini təbliğatı bunlara əlavə edə bi­lə­rik.


7. OĞUZ YABĞU DÖVLƏTİ

Oğuzların yabğular tərəfindən başçılıq edilən dövlətləri var­­dı. Ancaq ta­ri­xə bu yabğuların heç birinin adı dəqiq məlum deyil. Oğuzların «Cami ət-təvarix»də verilmiş əfsanəvi tarix­lə­rində bu yabğulardan bir çoxlarının adı çə­kilmişdir. Yabğular qışda Sır-Dəryanın mənbəyi yaxınlığında yerləşən Yeni-Kənd­də yaşayırdılar. Yabğuların bizə məlum olan aşağıdakı məmur­ları vardı: sübaşı2, yəni ordu komandanı. Sübaşının bir nəfər, yox­­sa bir neçə nəfər olduğu bilinmir. Səlcuqlular bu vəzifəni və bu sözü Anadoluya da gə­tir­dilər. Səlcuqlu dövründə sübaşı ünva­nı bölgələrin hərbi valilərinə verilirdi. Osmanlı dövründə isə sü­­başı şəhərlərdəki polis rəisləri mənası qazandı. Yab­ğu­la­rın di­gər yüksək məmuru kül-ərkin idi3. Külərkin yabğu­nun naibi və ya vəkili deməkdir4. Bu terminin Türkiyəyə gəldiyinə dair heç bir dəlil yox­dur. Ancaq vəzifənin gəlmiş olması ehti­malı var. Türkiyə səlcuq­luların­da bir səltənət naibliyi vəzifəsi mövcud idi5. Bundan əlavə, türkmən hökm­dar­larının, bəylə­ri­nin də na­ib­ləri olduğunu bilirik.

Oğuz yabğu dövlətində tarxan və yınal ünvanları daşıyan şəxslər də var­dı1. Lakin bunların sadəcə olaraq əsilzadə ti­tul­la­rı, yoxsa məmur ünvan­ları kimi işləndiyi bilinmir2. Türkiyə səlcuqlularında mövcud olan bəylərbəyi vəzifəsinin yabğular dövlə­tində olub-olmadığı da məlum deyildir.

Yabğuların möhür və fərmanlarına tuğrağ (tuğra) deyilir. Bu söz digər türklərə tanış deyildi3. Oğuzlar bu sözü İrana və Anadoluya da gətirdilər. Səl­­cuqlu dövlətində tuğralıq (nişan­çılıq) adlı bir məmur vəzifəsi olmuşdur. Oğuzlar eyni zamanda digər türklərin bitimək (yazmaq) sözü yerinə yazmaq sözünü işlədir­dilər4. Qohumlar arasında məktub daşıyan adama yazığçı de­yi­­lirdi5. Bütün bunlar oğuz yabğularının divanı (bürosu) olduğu fik­rini yara­dır. Bundan başqa, onların şəhər­lərdən vergi yığan mə­murları (təhsildar) ol­du­ğunu da bili­rik. Ancaq bu divanda han­sı əlifba ilə, hətta hansı dildə yazı yazıldığı barədə bir söz de­mək mümkün deyil. Yabğuların ordularında ov­çu­­başı, əmir-axur kimi məmurların, çavuşların (təşrifat məmurları)*, bəkçi­lərin (mühafizələr) olduğu şüb­hə­sizdir. Oğuzlar işlərini məclislər quraraq məsləhət (gənəşmə) yolu ilə həll edir­dilər. Oğuz sübaşısı Ətrək tarxan, yınal kimi oğuz başçılarını çağıraraq xə­lifənin nümayəndə heyətinə qarşı necə davranmaq barədə onlarla məs­lə­hət­ləşmişdi6.

Oğuz yabğu dövləti X əsrin birinci yarısında müstəqil və qüdrətli bir dövlət idi. O heç bir zaman bu və ya digər dövlətə, qövmə tabe olmamışdır. Oğuzlar çox igid və vuruşqan bir qövm idilər7. Məsudi8 oğuzların ən vuruş­qan türk eli olduğunu söyləyir. Oğuzların silah və sursatları mükəmməl idi9.

Digər türk qövmlərində olduğu kimi, bu silahların başında ox dururdu. Oxu türklərin milli silahı kimi qəbul etmək əsla səhv olmaz. Yuxarıda da söy­lədiyimiz kimi, oğuzlar ermə­ni­lə­rin diqqətini bu silahları ilə cəlb et­miş­di­lər. İbn Fədlan sü­başı Ət­rəkin necə sərrast nişançı olduğunu bir misalla gös­tərmiş­dir1. Qarğı (süngü) və qılınc da əsas silahlardan idi. Oğuzların at­ları saysız-hesabsız idi. Erməni salnaməçisi Aristakes romantik bir ifadə ilə oğuzların atlarının qartallar kimi cürətli olduğunu ya­zır2.

Oğuzların öz qonşuları ilə münasibətləri əsasən düşmən­cə­sinə idi. Onla­rın peçeneqlərə qarşı xəzərlərlə ittifaq bağ­ladıq­ları məlumdur. Ancaq bu iki qövm (xəzərlər və oğuzlar) arasın­da­kı münasibətlərin X əsrdə dostcasına ol­ma­dığı görü­nür. İbn Fədlan oğuzlardan bir çoxunun xəzərlərin əlində əsir ol­duğunu eşitmişdi3. Məsudi4 oğuzların İdil çayının mənsəbinə yaxın yer­lərə gələrək qışladıqlarını, çay donanda buzun üstündən keçə­rək xəzər ölkəsinə axınlar (hücumlar) etdiklərini, Xəzər qoşun­larının bu hücumların qarşısını ala bilmədiyi üçün xəzər kralı­nın şəxsən oğuzların qarşısına çıxmaq məc­buriyyətində qaldı­ğı­nı yazır. Oğuzların cənub qonşuları - müsəlmanlar bu za­­man öz ta­rix­lərinin ən xoş­bəxt dövrünü yaşayırdılar. Mavəraünnəhr bərə­kətli torpaqlara sahib bir ölkə olmaqla birlikdə müstəsna coğ­ra­fi mövqeyi do­­layısı ilə orada ticarət və sənaye də çox inkişaf etmişdi. Bu ölkə samani­lə­rin idarəsi altında siyasi sa­bitliyə qo­vuşduqda maddən və mənən islam dün­yasının ən inkişaf etmiş böl­gələrindən birinə çevrildi. Ticarət karvanları bu­radan türk alə­minin ən uzaq yerlərinə qədər gedirdi. Xarəzmlilər də onlar­dan geri qalmırdılar. Hər iki öl­kənin sənaye məhsulları üçün ən böyük bazar İdildən Çin səddinədək uza­nan geniş türk aləmi idi. Hətta bu iki ölkə qədim zamanlar­dan bəri türk alə­mində ko­loniyalar yaratmış, türk xaqanlarının xid­mə­tinə girərək onların şə­hər qurmalarında və digər mədəni fəaliyyətlərində köməkçisi olmuşlar. Bu öl­kələrdə ticarət və sənayesinin inkişafı həmin öl­kə xalqlarının mənəvi inki­şa­fını da təmin etdi. İslam coğrafi­ya­şünasları Mavə­ra­ünnəhr xalqının əldə et­diyi mənəvi nemətləri bir-bir sadalayırdılar. Bütün bunların nəticəsidir ki, IX-XI əsr­lərdə islamın ən böyük elm adamları bu iki ölkədə yetişmiş­dir.

Əməvi dövlətinin süqutundan sonra (750) çox keçmədi ki, on­suz da zəif olan qərbi göytürk xaqanlığı karluqların istilasına uğradı (766). Xeyli əvvəl­də söylədiyimiz kimi, bu müvəffəqiy­yətdən sonra karluqlar qərbi göytürk xa­qanlığı torpaqları üzə­rində qüvvətli bir dövlət qura bilmədilər. Anlaşıldı­ğı­na görə, on­­ların yabğu adlanan hökmdarları Talas şəhərində oturdu və kar­luqların ancaq bir hissəsinə hakim ola bildi. Yəni karluqlar da siyasi baxım­dan parçalanmış bir vəziyyətdə idilər. Onların, habelə qərb qonşuları oğuz­la­rın islam ölkələrinə qarşı davranış­ları ancaq talan səfərlərindən ibarət idi. Onlar bəzən də öz döv­lətinə qarşı üsyan edənlərin köməyinə gəlirdilər. Mü­səl­man­lar bu talan səfərini dayandır­maq üçün Buxara ətrafında, Şaş ilə İs­ficab bölgələrində sədlər qurdular1. Sərhəd şəhərləri də qala­lar və divarlarla bərkidildi. Ancaq bölgə və yörələrini qoru­maq üçün divar çəkmək tədbirin­dən bir müddət sonra vaz ke­çildi. Karluqlar o qədər zəif bir vəziyyətdə idilər ki, samani­lər­dən İs­mayıl ibn Əhməd Sır-Dərya arxasına yürüş edərək Talas şəhə­rini aldı və karluq yabğusunun xatunu da daxil ol­maq üzrə çox­lu əsir və böyük qənimətlə geri qayıtdı. Daha əvvəl dediyi­miz kimi, Talasdan xeyli şərq­də, Balasa­ğunun qərbindəki Ordu şə­hərində oturan türkmən məliki qor­xu­dan müsəlman olmuş, İs­ficab məlikinə vergi verməyə başla­mışdı. Anla­şıl­dığına görə, İsficab bölgəsinin hakimi olan müsəlman türk sülaləsi Əh­məd ibn İsmayıl fəth etdiyi bölgəni uzun zaman əlində saxlamağa müvəffəq olmaqla bərabər, işğal bölgəsinin sərhədlərini daha da genişləndirdi və ha­ki­miyyətini türkmənlərə tanıtdı.

Bu dövrdə Sır-Dəryadakı müsəlman şəhərlərində çoxlu kö­nüllü mücahid var idi. Mavərünnəhrdəki əsas şəhərin camaatı və ali komandanlar mücahid­lərin sərhəd şəhərlərində yaşa­ma­la­rı üçün rabatlar tikdirir və onların başqa eh­tiyaclarını ödəyir­dilər. Mücahidlər üçün varlı vəqflər qurulmuşdu. Müca­hid­lərin ən çox yığıldıqları yer İsficab şəhəri adı. Müqəd­dəsiyə görə2, bura­da 1.700 (!) rabat vardı. Bu, İsficab məlikinin gücünün ha­ra­dan qaynaq­lan­dı­ğını göstərir. İsficab­dakı türk xanədanının sa­manilərə qismən tabe olması da bununla bağlıdır. Bu müca­hid­lər arasında böyük miqdarda türklərin oldu­ğunu da bilirik.

942-ci ildə İsficab məlikinə tabe olan müsəlman şəhəri Ba­lasağun qeyri-müsəlman türklər tərəfindən fəth edildi3. Bu mü­hüm hadisə qaraxani dövlə­ti­nin yüksəldiyini göstərən faktdır. Daha əvvəl də xatırlandığı üzrə, bu qey­ri-müsəlman türklərin başında qaraxani xanədanı dururdu və onlar əsasən Kaşğar böl­gəsində yaşayan yağmalardan ibarət idi. Buna heç bir şübhə yox­dur. Balasağunun işğalının samani paytaxtında əks-səda ya­ratdığı məlumdur. Xaqanın oğlunun əsir alındığı faktına4 istina­dən şəhərin geri alınması üçün səfər təşkil olunduğunu ehtimal etmək mümkündür, lakin şəhərin geri alın­madığı həqiqətdir. Be­ləliklə, qaraxanilər yüksəlməyə başlarkən Nuh ibn Nəsr­dən (934-954) etibarən samanilərin qüdrəti azalmağa doğru üz tut­muş­du. Samani taxtına bir-birindən zəif şəxsiyyətlər gəldiyi üçün seçmə türk or­dusunun komandanlarının nüfuz və iqtidarı getdikcə artırdı. Bu komandan­larla hökmdarın mübarizəsi döv­lətin süqutunda ən mühüm amil oldu.

Türk komandanlarından biri olan Alp Təgin 962-ci ildə Qəz­nəni fəth et­di, beləliklə, qəznəvilər dövləti quruldu. Qaraxani hökmdarı Buğra xan Ha­run ibn Musa bir neçə də­fə dəvət edil­dikdən sonra 992-ci ildə Mavə­ra­ün­nəhri istila etdi və 999-cu ildə samanilər dövləti süquta uğradı. Mavəraün­nəhr­də qaraxanilər hakimiyyəti başladı. Xorasana gəlincə, bura bir neçə il əvvəl qəznəvilərin əlinə keçmişdi.

Mavəraünnəhrin qərb qonşusu Xarəzmdə qədimdən bəri yerli bir xanə­dan hökm sürürdü. Afriğ oğulları adlanan bu xa­nə­­dan samanilərə tabe idi. Onlar oğuzların şimaldan hücum­ları­na qarşı həmişə hazır dayanırdılar1. Bu xanədanın yerini 995-ci ildə Məmun oğulları (xarəzmşahlar) tutdular ki, on­ların da ha­ki­miyyəti 1117-ci ilədək davam etdi. Həmin il (995) Xarəzm Mahmud Qəznəvinin əlinə keçdi və hökmdar ora­ya öz sərkər­dəsi Altun-Taşı vali göndərdi. Altun-Taş və oğulları Xarəzmi 1040-cı ilədək idarə etdilər.

Oğuzlar şərq qoşunları karluqlarla da vuruşmuşdular. Hətta bu vuruş­la­rın birində oğuz yabğusu ölmüşdü2. Bu hadisə X əs­rin əvvəllərində və ya on­dan da qabaq baş vermiş ola bilər. Kaş­ğari3 oğuzlarla çigillər arasında qə­dimdən bəri davam edən köklü bir düşmənliyin olduğunu xəbər verir.

Oğuzların şimal qonşularına gəlincə, bunlar kiməklər, ələl­xüsus bu qöv­mün getdikcə qüvvətlənən qıpçaq boyu idi. Qıp­çaqların hələ IX əsrdə kimək elindən ayrılaraq müstəqil surətdə hərəkət etdiyi anlaşılır. Kiməklər oğuzlar ilə sülh içində olanda çox soyuq fəsillərdə sürülərilə cənuba köçürdülər4.

Oğuz yabğu dövlətinin necə və nə vaxt süqut etdiyi barədə heç bir tarixi məlumat yoxdur. «Cami ət-təvarix»dəki əfsanəvi mahiyyətli tarixlərində Əli xan adlı bir nəfər son oğuz yabğusu olaraq göstərilir. Əli xanın Qılınc Ars­lan adlı və Şah Məlik ləqəbli bir oğlu vardı. Şah Məlik tarixi bir şəxsiyyət olub XI əsrin birinci yarısının ortalarında Cənd hakimi idi. Hətta bir əsərdə onun atasının adı, dastandakı kimi, Əli olaraq göstəril­miş, «əl-Bərani» şək­lində nisbəsi də verilmişdir5. Ancaq bu günə qədər həmin nisbəni izah et­mək mümkün olmamışdır. Qa­ynaqlarda Şah Məlikin oğuz mənşəli olmasına dair də heç bir işarə yoxdur. Buna görə, təsdiq edici tarixi bir dəlil əldə edil­mə­yənə qədər «Cami ət-tavarix»dəki rəvayətə bir şey əlavə et­məyin doğru olmayacağı zənnindəyik6. Aşağıda bəhs ediləcəyi kimi, Səlcuqun oğulla­rın­dan İsrail 392-ci (1002) ildə yabğu ünvanını daşıyırdı. Bu xüsus oğuz döv­lətinin böyük ehtimala görə bu tarixdən əvvəl yıxılmış ol­duğunu göstərir.

İndi ən qüvvətli ehtimal kimi oğuz yabğu dövlətinə qıp­çaq­ların son qoy­duğu üzərində dururuq. 1030-cu ildən əvvəl xarəz­mşah Altın-Taşın xidmə­tində bir qıpçaq zümrəsi vardı1. Bu qıp­çaq zümrəsinin Xarəzmə gələ bil­mə­si ancaq Aralın şimal və şimal-qərb hissəsinin qıpçaqların əlinə keçməsi­lə mümkün ola bilərdi. F.Köprülünün də dediyi kimi2, Altın-Taşın xidmə­tində olan və hıfçax ilə birlikdə xatırlanan küçət və cuğrakların da qıpçaqların ya­xın qohumları olması ehtimalı güclüdür. Səlcuqlu Çağrı bəy Xorasan hökm­darı ikən (1040-1060) qıpçaq əmi­ri onun yanına gələrək müsəlman olmuş və aralarında qudalıq qurulmuşdur3. Rus salnamələri 1054-cü ildə ilk dəfə ola­raq Qa­ra dənizin şima­lında torkların (uz-oğuz) və polovetslərin (qıp­çaq) gö­rün­məsin­dən bəhs edir.

Bu torkların Bizans qaynaqlarının uz adlandırdıqları oğuz­ların bir elatı, sarışın mənasına gələn polovetslərin isə qıpçaqlar olduğu qəbul edilmişdir. Bu oğuzlar elatının qıpçaqların təzyiqi altında İdili keçərək Qara dənizin şi­malına getdikləri bilinir4. Digər tərəfdən, Kaşğarinin xəritəsinin tədqiqin­dən görünür ki, qıpçaqlar oğuz çölünü, hətta Sır-Dəryanın aşağı yatağının de­mək olar ki, hamısını işğal etmişdilər5. Nasir Xosrovun (vəfatı 1060) bir şeirin­dən də qıpçaqların oğuzlarla yan-yana yaşadıq­ları anlaşılır6. Alpars­la­nın Man­­qışlaq səfəri münasibətilə türk­mənlərin qıpçaqlarla qarışıq halda yaşa­dıqları (şübhəsiz, Üst-Yurdda) və tacirləri soyduqları söylənir7. Bütün bu qeydlər qıp­çaq­ların oğuzları sıxışdıraraq onların torpaqlarının mühüm bir hissəsini öz əllərinə keçirdiklərini açıqca göstərir.

Oğuz yabğu dövlətinin də bu qıpçaq hücumları nəticəsində yıxıldığını dü­­şünmək qayət təbiidir. Qıpçaqların bu müvəffə­qiyyətlərinin isə oğuzların daxili çəkişmələr nəticəsində parça­la­naraq zəif bir vəziyyətə düşmələri ilə əlaqədar olduğu şüb­hə­sizdir. Oğuzlar arasında köhnədən bəri çəkişmələr ol­duğunu və bunun köçlərə səbəb olduğunu bilirik. Bu hadisənin nə vaxt baş verdiyi məsələsinə gəlincə, bu xüsusda qəti hökm vermək mümkün deyil, an­­caq bunun 392-1002-ci ildən əvvəl olduğunu ən güclü ehtimalla söyləyə bilərik. Çünki həmin tarixdə Səlcuqun oğullarından İsrail yabğu ünvanı da­şı­yırdı1. Səlcuqluların Cənd yörəsinə gəlmələri də daxili mübarizə və ya yab­­ğu döv­­lətinin süqutu ilə bağlı idi. Xülasə, daxili mübarizə və qıpçaq hü­cumları nə­­ticəsində oğuz dövlətinin yıxılması oğuz­ların mühüm bir qismi­nin köçmə­sinə səbəb olmuşdur. Be­lə­liklə, onlardan böyük bir qol əvvəlcə Cəndə, sonra oradan aşa­ğıya-Buxara tərəfə köçmüş, digər mühüm bir elat isə Cə­nu­bi Ru­si­yaya getmişdi. XI əsrin ortalarında oğuzlar əsasən Sır-Dər­ya çayının orta his­səsində, yəni Karaçuk dağları bölgə­sində və oradakı şəhər­lərdə, bir də Man­qışlaq yarımadasında kompakt halda yaşayırdılar. Bununla bərabər, mon­­qol istilası zamanında Cənd və Qaraqumda türkmənlərin də yaşadığı bili­nir.

8. UZLARIN BAŞINA GƏLƏNLƏR

Oğuzlardan mühüm bir elat XI əsrin ortalarında Qara dəni­zin şima­lın­dakı torpaqlarda göründü. Rus salnaməçiləri bunları tork, Bizans qaynaqları isə uz adlandırmışdır. Rus salnamələri həmin oğuzlardan və sarışın məna­sı­na gələn polovets dedikləri qıpçaqlardan ilk dəfə 1054-cü ildə bəhs etmiş­dir2. Rusların pe­çe­neqləri və qıpçaqları daxil etməyərək yalnız uzlara tork (türk) deməsinin səbəbi bilinmir. Uzların Qara dənizin şima­lına gəlmələrinə qıpçaqların onları sıxışdırması səbəb olmuşdur. Qıp­çaqlar Qara dənizin şi­ma­lında da onları sıxışdırmaqda da­vam etmiş, oğuzların çoxunu Dunay bo­yuna, oradan da Bal­kanlara enməyə məcbur etmişlər. 1064-1065-ci illərdə Dunayı keçən oğuzlar qollara ayrılaraq Balkanlarda geniş bir istila hə­rəka­tına başlamışlar. Trakiya, Makedoniya və Səlanik bölgə­lə­ri­ni talan etmişlər. Ancaq birdən-birə düşən soyuqlar onların ara­sında epidemik bir xəstəliyin baş verməsinə səbəb olmuş­dur. Onsuz da dağınıq halda olan oğuzları bu epi­demiya daha da zəiflətmiş, onlar köhnə düşmənləri peçeneqlərin və yerli xal­qın hücumuna uğrayaraq böyük təlafat vermiş, qüvvə və əhə­miy­yətlərini itirmişlər. Uzların sağ qalanları Bizans tərəfindən Balkanların müxtəlif yer­lərində, xüsusilə Makedoniyada yer­ləşdirildilər3. Bu uzların həyatı sürüdən ayrılan quzu kimi belə hüznlü bir şəkildə sona çatmışdır1. Bununla bərabər, Bizans xidmətinə daxil olan bu uzların bir qisminin 1071-ci il Malaz­gird müharibəsində öz qardaşları səlcuqlu oğuzlarının tərəfinə keçdiklərini bilirik.



1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   42


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə