Eylemler cümlede iş, oluş, kılış, hareket durura bildiren sözcüklerdir. Eylemler tek başlarına kullanılamazlar; bu nedenle eylem kök ya da gövdesi, zaman ve kişi kavramı kazanarak anlam ve anlatım sağlanır



Yüklə 253.66 Kb.
səhifə3/3
tarix27.02.2016
ölçüsü253.66 Kb.
1   2   3

(1999 ÖSS)
12. Çocukken, seslerin hep o minicik kutunun içine

I II


doluştuğunu sanırdım. Düğmesi çevrilince o

III


evimizin içini hoş nağmelerle doldururdu.

Yukarıdaki cümlelerde numaralanmış

sözcüklerin türleri, aşağıdakilerin hangisinde sırasıyla doğru olarak verilmiştir?

ı ıı ııı

A) İşaret sıfatı Niteleme sıfat İşaret zamiri

B) İşaret sıfatı Belgisiz sıfat kişi zamiri

C) İşaret zamiri Niteleme sıfatı kişi zamiri

D) Kişi zamiri Belgisiz sıfat işaret zamiri

E) İşaret sıfatı Sayı sıfatı kişi zamiri



((1999 ÖSS)
13. Aşağıdakilerin hangisinde "ve" sözcüğü nesneleri bağlama göreviyle kullanılmıştır?

A) Eteklerinde güneş rengi bir yığın yaprak

Ve bir zaman bakacaksın semaya ağlayarak

B) Gözlerin, dişlerin ve ak pak gerdanınla Ne güzel komşumuzdun sen Fahriye Abla

C) Su sesi ve kanat şakırtısından Billur bir avize Bursa'da zaman

D) Öfkenin homurtusu geliyor dipten Ve kadın İskilip’ten ya da Nizip'ten

E) Geceyi ve seni düşünüyorum Duyuluyor uğrusuz uzaklığı seslerin

(1992 ÖSS)
14. Aşağıdakilerin hangisinde "de' , "da" bağlacı cümleye "eşitlik, gibilik" anlamı katmıştır?

A) O şiiri okumuş da anlayamamış.

B) Bundan sonra özür dilese de affetmem.

C) Gitti de bir mektup bile yazmadı.

D) Sözünü ettiğim elbiseyi aldım da giymedim.

E) Gazetedeki ilanı ben de görmüştüm.



(1994 ÖSS)

EYLEMDE ÇATI

Eylemlerin öznelerine ve nesnelerine göre aldıkları konuma ve girdikleri biçime çatı denir.




  • KURAL: Ad cümlelerinde çatı aranmaz.



  • Eylemler çatı yönünden iki alt grupta incelenir:


1. Öznelerine Göre Eylemler

2. Nesnelerine Göre Eylemler
I - ÖZNELERİNE GÖRE EYLEMLER
1. Etken Eylemler: Öznesi bilinen eylemlere 'Etken eylem" denir.
a) Türkçedeki tüm eylemlerin ilk biçimleri (eylem kökleri) etken eylemdir.
b) Bu eylemleri yapan, yerine getiren, gerçekleştirenlere "gerçek özne" denir.
ÖRNEK:

  • İnsan, insanın değerini bilmelidir. (Etken Eylem)

  • Konuyu bir de onlarla görüşecektik. (Etken Eylem)

  • Okumadığımız için düşünmeyi de bilmiyoruz. (Etken Eylem)


2. Edilgen Eylemler: Gerçek özneleri belli olmayan, cümledeki nesnenin özne gibi göründüğü (Buna sözde özne diyoruz.) eylemlerdir.
a) Etken eylem tabanlarına "-I, -n" eki getirilerek yapılır.
ÖRNEK:

  • gör > gör-ül-,

  • kır- > kır-ıl-,

  • bu!-> bul-un-

  • Pazar yerinde siyah deri bir çanta bulunmuştur. (Edilgen eylem )

  • Aradığınız adam son olarak otogarda görülmüş. (Edilgen eylem)


b) Bu eylemlerin özneleri cümlede yoktur. Geçişli edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde eylemin gösterdiği işi yapan belli değildir. Yani gerçek özne yoktur. "Kim ?", Ne?" sorularına yanıt veren aslında belirtisiz nesne olan sözcük ya da sözcük öbeklerine Sözde özne denir
ÖRNEK:

  • Mektup yazıldı. (Yazan belli değil.)

Söz.öz. Edilgen Ey.

  • Ders anlatıldı.

Edilgen Ey.

  • Çöpler toplandı.

Edilgen Ey.

  • Medeni yasa yeniden değiştiriliyor.

Edilgen Ey.


  • Edilgen eylemlerin yüklem olduğu cümlelerde " kimce, nece, kim tarafından, neyin etkisiyle, kimin etkisiyle " sorularına yanıt veren, mantık olarak eylemi yapanı içinde taşıyan, sözcük ya da sözcük öbeklerine örtülü özne denir.



ÖRNEK:

  • Atatürk, milletçe sevilmiştir.

  • Ders, öğretmen tarafından anlatıldı.




  • Edilgen eylemler genellikle geçişsizdir. Bu eylemlerle kurulan cümlelerde sözde özne de olmaz. Edilgen eylemlerin geçişli olanlar da vardır; geçişli olanlarla kurulan cümlelerde sözde özne de olur.


ÖRNEK:

  • O gece sokaklarda yatıldı. (Edilgen eylem)

  • Üç gün üç gece gülündü, oynandı, eğlenildi.




  • Yemekler yendi; içkiler içildi. (Cümledeki gülündü, eğlenildi, oynandı eylemleri

geçişsiz-edilgen; yendi, içildi eylemleri geçişli-edilgen eylemlerdir.)
3. Dönüşlü Eylemler: Etkisini öznenin üzerinde gösteren eylemlerdir. Bu tür eylemlerde eylemi yapan özne, yaptığı işten yine kendisi etkilenir.

Eylem kök ya da gövdelerine "-n, -I" ekleri getirilerek yapılır.


ÖRNEK:

  • övün-, sevin-, çekil-, süslen-, giyin-,.......

  • Beni yanlış anlarlar diye düşünüp çekinmeyin.

  • Düşman, cephe gerisine çekildi. (Düşman kendisini cephe gerisine çekti.)

  • Sınavı kazanan Ebru, günlerce sevindi.

  • Düşündükçe dertlendim.




  • UYARI: Edilgen eylemlerle dönüşlü eylemleri birbirine karıştırmamak gerekir.


ÖRNEK:

  • Odunlar kömürlüğe çekildi.

Sözde Öz. Edilgen

  • Yarışmadan çekildik. "Biz" gizli özne

Dönüşlü Ey.

  • Eşyalar taşındı.

Edilgen

  • Recepler taşındı.

Dönüşlü Ey.


  • Kendi zamiri etken çatılı eylemlerle kurulan cümlelerde eyleme dönüşlülük anlamı katar; ancak eylemi dönüşlü yapmaz.


ÖRNEK:

Bu konuda yalnız kendini suçladı.

Nesne Dönüşlü
4. İşteş Eylemler: Birden çok öznenin, karşılıklı ya da birlikte gerçekleştirdiği eylemlerdir.
a) İşteş eylemler "-()ş " ekiyle yapılır.
ÖRNEK:


  • Dövüş-, buluş-, görüş-, gülüş-,......




  • Kimi eylemler adlardan "-la" ekiyle türetildikten sonra "-ş" ekiyle işteş olurken, kimileri doğrudan "-leş" ekiyle işteş olur.


ÖRNEK:

  • Kucaklaş-, selamlaş-, bayramlaş-, tokalaş-,....


b) İşteş eylemler anlam özelliklerine göre üçe ayrılır.
1. Karşılıklılık Bildiren İşteş Eylemler:
ÖRNEK:

  • Çocuklar ara sıra dövüşür.

  • İki araba, hızla çarpıştı.

  • Onunla yıllardan sonra haberleştik.


2. Birliktelik Bildiren İşteş Eylemler:
ÖRNEK:

  • Öğretmeni görünce çocuklar kaçıştılar.

  • Kuşlar ötüşüyor.

  • Odadaki telefonun başına üşüştüler.


3. Nitelikte eş olma anlamı bildiren eylemler:
ÖRNEK:

  • Beyazlaş-, bronzlaş-, çağdaşlaş-, Avrupalılaş-




  • Kimi eylemlerin kök halinde bulunmalarına rağmen içinde doğrudan işteşlik anlamı vardır.


ÖRNEK:

  • Barış-, güreş-, savaş-, yarış-........




  • Dilimizdeki kimi eylemler de "-ş" eki ile türemelerine rağmen işteşlik bildirmezler.


ÖRNEK:

  • Ülkemizde turizm her yıl biraz daha gelişiyor.

  • Kentin bu bölümünde yeni bir uydu kent oluşuyor.


II- NESNELERİNE GÖRE EYLEMLER:

Kimi eylemler nesne alabilirken kimileri alamaz.




  • İş ve kılış eylemleri nesne alabilir.


ÖRNEK:

  • Ömrü boyunca tarla sürdü, ekin biçti.

  • Nesne nesne Yaşamı boyunca böyle fırsat eline geçmemişti.



  • Durum ve oluş bildiren eylemler nesne alamazlar.


ÖRNEK:

  • Çocuklar evde uyuyor. (Durum Ey.)

  • Yapraklar sarardı. (Oluş Ey.)




  • Eylemler nesne alıp almamalarına göre dörde ayrılır:


1. Geçişli Eylemler: Nesne olabilen, etkisini bir nesne üzerinde gösterebilen eylemlerdir
ÖRNEK:

  • Çocuk, yeni alınan vazoyu kırdı.

Nesne Geçişli Eylem

  • Bir tanecik kibrit, koca ormanı yaktı.

Nesne Geçişli Ey.

  • Balkondaki çiçekleri sulamayı unuttum.

Nesne Geçişli Ey.



  • UYARI: Eylemi nesne alabildiği halde nesnesi söylenmemiş cümleler de vardır.


ÖRNEK:

  • Eda söyledi.

  • Emre yazdı.


2. Geçişsiz Eylemler: Nesne alamayan eylemlerdir. Oluş ve durum eylemleri nesne alamayan eylemlerdir.
ÖRNEK:

  • Rüzgar esiyor.

Oluş eylemi

  • Eda süslendi. (Nesne yok.)

Dönüşlü eylem

  • Baba oğul kucaklaştı. (İşteş Nesne yok)

  • Bebek iki saat uyudu. (Durum) Geçişsiz eylem




  • UYARI: Eylemler anlam farklıklarıyla geçişli ya da geçişsiz kullanılabilirler.


ÖRNEK:

  • Paralan o çalmış

Nesne Geçişli Ey...

  • Telefon çok çaldı.

Özne Geçişsiz Ey.
UYARI: Kimi eylemler aslında geçişli olmasına karşın cümlede nesne kullanılmayabilir. Cümlede nesne olmamasına rağmen eylem geçişlidir.
ÖRNEK:

  • Yolda, uzun süre bekledik. (Nesne yok. Eylem Geçişli)

  • Ona her zaman yazdım. (Nesne yok. Eylem geçişli)


3. Oldurgan Eylemler : Geçişsiz eylemlerin “-r, -t, -dır” eklerinin eklenmesiyle geçişli yapılmış biçimlerine oldurgan eylem denir.

ÖRNEK:

  • büyü - dü > büyü-t-tü

  • gül - dü > gül-dür-dü

  • uyu - du > uyu-t-tu

  • dal- > dal-dır

  • ağla-dı > ağla-t-tı

ÖRNEK:


  • Kafesteki kuşu uçurdu. (Oldurgan)

  • Elindeki fırsatları kaçırdı. (Oldurgan)


4. Ettirgen Eylemler : Geçişli eylemken "-r, -t, -dır “ekleriyle geçişlilik dereceleri artırılmış eylemlere ettirgen eylem denir.

Ettirgen eylemlerde genellikle işi yapan, öznenin



kendisi değil başkasıdır.
ÖRNEK:

  • iç- —► iç-ir-

  • al - —► aldır-

  • sula- —► sulat-

  • Çamaşırları yıkattım. (Ettirgen Ey.)

  • Kapıcıya gazete aldırdım. (Ettirgen Ey.)

  • Sekreterini çağırıp mektup yazdırdı. (Ettirgen Ey.)


UYARI: Oldurgan eylemlerle ettirgen eylemleri birbirine karıştırmamak gerekir.
ÖRNEK:

  • Küçük çocuk, izleyicileri güldürdü. (Oldurgan )

  • Karşıdaki manavdan meyve aldırdı.

( Ettirgen )
NOT: Soruya göre hareket etmek koşuluyla dönüşlü ve işteş eylemler etken; oldurgan ve ettirgen eylemler geçişli sayılabilir.


Kataloq: meb iys dosyalar
meb iys dosyalar -> Bunlari biLİyor musunuz?
meb iys dosyalar -> 75. yil cumhuriyet ortaokulu okul aile biRLİĞİ YÖnetim kurulunun 2014–2015 yili iÇİn genel kurula sunulacak tahmiNİ BÜTÇe taslağidir
meb iys dosyalar -> ŞAİrler, yazarlar kulüBÜ TÜZÜĞÜ I. Kulüp kiMLİĞİ: Madde 1
meb iys dosyalar -> T. c valiLİĞİ İlkokulu Müdürlüğü 08/10/2014 Konu
meb iys dosyalar -> Ek-12 okul gezileri ÇERÇeve sözleşmesi (Ek 2008/26804 rg) madde 1- sözleşmenin Tarafları
meb iys dosyalar -> ALİÇETİnkaya iLKÖĞretim okulu çevre incelemesi 1- uydukent’İn adi
meb iys dosyalar -> Maliye bakanliği muhasebat Genel Müdürlüğü
meb iys dosyalar -> 1111 sayili askerlik kanununun geçİCİ 46 nci maddesi uyarinca bedelli askerlik uygulamasi kapsaminda toplanan kaynağin kullaniminin muhasebeleşTİRİlmesine iLİŞKİn uygulama kilavuzu
meb iys dosyalar -> 11 mart ilkokulu okulun tariHÇESİ
meb iys dosyalar -> Neden imam-hatip ortaokulu 1- İmam Hatip Okulları nedir?

Yüklə 253.66 Kb.

Dostları ilə paylaş:
1   2   3




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin