ErməNİstanda azərbaycan məNŞƏLİ toponiMLƏRİN İzahli lüĞƏTİ 1




Yüklə 2.08 Mb.
səhifə13/21
tarix26.02.2016
ölçüsü2.08 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   21

Eramızın III əsrində (erməni tarixçisi Sebeosa görə 217-252-ci illərdə) Çin Türküstanından Ermənistana Cinli adlı bir tayfa gəlib məskunlaşmışdır. Erməni mənbələrində bu tayfa "çen" kimi yazılır. Bir sıra tədqiqatçılar cinlilərin etnik mənsubiyyəti ilə məşğul olsalar da, tarixi həqiqəti üzə çıxara bilməmişlər. Erməni tarixçiləri bu tayfadan çıxmış sərkərdələri milli qəhrəmanlar adlandırsalar da bu barədə danışmağı xoşlamırlar, çünki bir tərəfdən IV-VIII əsrlərdə bütün erməni sparapetləri (ordu komandanları) bu tayfadan çıxanlar olmuşlar, digər tərəfdən, bu tayfa erməni tayfası deyil. Cinlilər Mamiqun və Qonaq adlı iki elbəyin başçılığı ilə gəlmişdilər. Bu barədə yuxarıda yazdığımıza görə təkrar etmirik.

Eramızın ilk əsrlərindən etibarən indiki Ermənistan ərazisində yaşamış qədim türk mənşəli etnoslardan biri kəngərlərdir.

Qədim peçeneqlərin bir hissəsi olmaq etibarilə kəngərlər Orta Asiyada er.əv. I minilliyin ortalarından eramızın IV əsrinə qədər mövcud olmuş Kanq dövlətinin adından və qədim türkcə ər - "kişi", "döyüşçü" sözündən ibarətdir. Eramızın əvvəllərində Mərkəzi Asiyadan qərbə hərəkət edən hunlar kəngərlərin və peçeneqlərin müəyyən hissəsini özlərinə qatmış və Cənub-Şərqi Avropa çöllərinə gətirmişlər. Məhz oradan kəngərlərin bir hissəsi hunlarla birlikdə Cənubi Qafqaza gələrək indi Ermənistan ərazisində (həm də Azərbaycanın indiki Qazax-Ağstafa bölgəsində) və Naxçıvanda məskunlaşmışlar.

Ermənistanın Qukasyan rayonunda Kəngər dağları vardır. Maraqlıdır ki, "Kəngər dağları" ifadəsi hələ V əsrə aid ermənicə mənbədə qeyd olunur. Mənbədə deyilir ki, 482-ci ildə erməni və gürcü orduları "Kəngər torpağı" adlı yerdə fars ordusuna qarşı birləşdilər. Suriya mənbəyində Xosrov Ənuşirəvanın (531-579) "Gürcülərin və ermənilərin sərhəddində" kəngərlərlə vuruşması göstərilir (bax: 79, 10). VII əsrə aid mənbədə də kəngərlərin erməni-gürcü sərhəddində, Göycə gölündən şimalda yaşaması qeyd olunmuşdur (59, 52). Sonrakı əsrlərdə buradakı kəngərlər barədə erməni və gürcü mənbələrində məlumatlar vardır (bax: 79, 102).

Eranın əvvəllərində Cənubi Qafqaza (o cümlədən Ermənistan ərazisinə) gəlib məskunlaşmış digər qədim türk mənşəli tayfa Peçeneqdir. Erkən orta əsrlərdə Ermənistan ərazisində Bacunays (ərəb mənbələrində) və Becini (erməni mənbələrində) adlı məntəqələr vardı (bax: 79, 104-105).

Ermənistan ərazisində bir neçə Abaran toponimi orada qədim türk mənşəli  Abar (Avar) tayfasının yaşadığını göstərir. Bizans mənbələrində 463-cü ildən adı çəkilən avarlar erkən orta əsrlərdə Cənub-Şərqi Avropada nüfuzlu tayfa birləşməsi idilər. VII əsrin 60-cı illərində bu tayfa indiki Macarıstan və ona bitişik bölgələrdə, başda Bayan xan olmaqla, xaqanlıq yaratmışdı. Xaqanlıq 891-ci ildə süqut etdikdən sonra avarlar Avropa xalqları içərisində assimilə olundular. Mənbələrdən aydın olur ki,  avarların müəyyən hissəsi eranın ilk əsrlərində, ehtimal ki, hunların tərkibində Cənubi Qafqaza gəlmişdir. Lakin burada onlar antik mənbədə Obaren adlanırlar. Bizanslı Stefan (III-IV əsrlər) yazır ki, "Obarenlər Fəratla paralel axan  Kür üzərində Ərməniyənin bir hissəsidir" (51, 97). Bu məlumatdan aydın olur ki, Ərməniyədə obarenlər Kür çayının yuxarı axınında yaşayırdılar. Ermənistanda Abaran toponimi məhz antik mənbədə "Obaren" kimi yazılmış etnonimlə bağlıdır. V əsr müəllifi Yeqişe isə bu etnonimi Aparn kimi qeyd edərək, avarların Balasakanda yaşadıqlarını yazmışdır. Qeyd etmək lazımdır ki, Abar etnoniminin Abaran forması Azərbaycanın şimal-şərqindəki Avaran toponimində (Xaçmaz rayonu) də əksini tapmışdır. Avarların bir hissəsinin gürcü çarı Quramın (570-600) hakimiyyəti illərində Gürcüstanda məskunlaşması da məlumdur. (Kartlis Sxovreba. SMOMPK, vıp. XXII, Tiflis, 1897, s.22). Gürcüstanda Abari kənd adı, şübhəsiz, abar etnonimini  əks etdirir. VI əsrdə  Albaniyada abarların yaşaması barədə məlumata (84,35) əsasən güman etmək olar ki, Həmdullah Qəzvininin (XIV əsr) qeyd etdiyi Kür çayının mənsəbindəki Abar-şəhr yaşayış məntəqəsinin adı da bu qədim türk tayfasının adı ilə bağlıdır.

Erkən orta əsrlərdə Ermənistan  ərazisində və Albaniyada çoxlu Kol, Kolb və Kolt (qədim erməni dilində "l" səsini "ğ" səsi əvəz etdiyinə görə Koğb və Koğt, yaxud Qoxb və Qoxt) toponimləri vardı.

"Kol" komponentli adlarda (məsələn, XVIII əsrin əvvəllərində Tovuz r-nun ərazisində iki Kol, -bax: 79, 109, Naxçıvanda Kul, Dağlıq Qarabağda Kol-Yurt və b.) bu sözün bütün hallarda mənalarını üzə çıxarmaq çətindir. Toponimlərdə bu söz həm kol (kol-kosluq, kolluq yer), bəzi türk dillərində kol (Azərbaycan dilində qol, yəni çayın qolu) və göl sözlərinin birindən ibarət olmaqdan başqa, qədim türk mənşəli bulqarlarda, qıpçaqlarda və peçeneqlərdə Kol, Kul tayfalarının adları da ola bilər. Belə adda tayfa indi də bir sıra türk xalqlarının tərkibində vardır (bax: 79, 110).

V-VII əsr erməni mənbələrində indiki Ermənistan ərazisində  iki Kolb- (Moisey, Xorenasi, II kitab 8-ci fəsil; Favst Buzand, III kitab 9-cu fəsil; "VIIəsr Erməni coğrafiyası", s.53), Kolovit və iki Kolt (ermənicə Qoxt) toponimləri məlumdur. Kol və Kolt (kol etnonimindən və qədim türk dillərində cəm bildirən "t" şəkilçisindən) etnonimləri Azərbaycan (məsələn, Ordubad r-nu ərazisində Koltene yer adını hələ II əsr müəllifi Ptolemey qeyd etmişdir) və Ermənistan ərazisində eranın əvvəllərindən məlumdur. Bu barədə yazıldığına görə (bax: 79, s. 109-110) təkrara ehtiyac yoxdur.

Araşdırma göstərir ki, Ermənistan ərazisində bir neçə Kolb (ermənicə yazılışda Koğb) Qulp, Kulp adları IX-X əsrlərdə Cənub-Şərqi Avropada yaşamış peçeneqlərin Kulpey (Kuloba etnoniminin yunanca yazılışı) və qıpçaqların Kuloba (rus salnamələrində Kulobiçi formasındadır ki, bu da Kuloba etnonimindən və rusca əlavə olunmuş "içi" patronimik şəkilçisindən ibarətdir) tayfa adının qədim ermənicə yazılış formasıdır. Deməli, ermənicə "Koğb" kimi yazılan ad Kol etnonimindən və türk dillərindəki pe (be), yəni "oba" sözünün təhrifi olan "be" səsindən (erməni dilində sözlərdə sonda "e" səsinin düşməsi səciyyəvidir) ibarətdir.

Kuloba etnoniminin qədim ermənicə yazılışı olan Kolb, Kulb (ermənicə Koğb) toponiminin V-VII əsr erməni mənbələrində Ermənistanda yaşayış məntəqələrinin adları kimi qeyd olunması göstərir ki, bu tayfa orada hər halda V əsrdən əvvəl məskun idi.  Məsələn, V əsr erməni müəllifi Eznik Koğbatsi (Kolblu Eznik mənasındadır), əlbəttə,  Kolb  kəndində doğulmuşdur.

Yuxarıda deyildiyi kimi, Kuloba türk tayfasının  adı Cənub-Şərqi Avropa çöllərində Bizans və rus mənəbələrində təhrif  olunmuş şəkildə, peçeneqlərdə "Kulpey" və qıpçaqlarda "Kulobiçi" formalarında X-XII əsrlərdən məlumdur. (bax: Попов А.И. Названия народов СССР, М. 1973, с.29). Lakin indiki Ermənistan və Azərbaycan ərazilərində bu tayfanın adı ilə bağlı toponimlərin adları V-VII əsrlərdə çəkilir. Belə nəticəyə gəlmək olar ki,  həmin tayfanın müəyyən hissəsi eranın ilk əsrlərində hunların tərkibində peçeneq-kəngərlərlə (Ermənistanda V-VII əsrlərdən məlum olan Kəngər, Bcene, Albaniyada Tərtər toponimlərindən göründüyü kimi ) gəlmiş, digər hissəsi isə  Cənub-Şərqi Avropa çöllərində yaşamaqda davam etmişdir.

Peçeneqlər bir sıra tayfalardan ibarət olmuşlar. X əsrə aid mənbədə Cənub-Şərqi Avropa çöllərində yaşayan peçeneqlərin Karabay (əsli Karabağ), Kəngər, Kuyərçi, Çur, Kapan, Çupan və Qila tayfalarından ibarət olması göstərilir (109, 157). Orta əsrlərdə İrəvan əyalətinin ərazisində bu tayfaların adlarını əks etdirən toponimlər vardı. Qeyd etmək lazımdır ki, bu tayfa adlarının bəziləri (Kəngər, Çur) V-VII əsr erməni mənbələrindən məlumdur.

Ermənistan ərazisində yaşamış qədim türk tayfalarından  biri qıpçaqlardır. Onlar Cənubi Qafqazda müxtəlif vaxtlarda məskunlaşmışlar. Onların ilk dəfə eranın əvvəllərində hunların tərkibində gəldiklərini göstərən toponimik faktlar vardır. Şimali Azərbaycan və Ermənistan ərazilərində V -VIII əsrə aid hadisələrlə əlaqədar olaraq  adları çəkilən Tərtərçay və Kolb (ermənicə yazılışda Koğb) toponimləri şübhəsiz ki, XII əsrdə Cənub-Şərqi Avropa çöllərində yaşamaları barədə rus mənbələrində çəkilən Tərtər ( rusca yazılışda Terterobiçi) və Kuloba (rusca yazılışda Kulobiçi) tayfalarının (bax А.И.Попов. Названия народов СССР. С.129-130) adlarını əks etdirir. Lakin qıpçaqların digər hissəsi XIII əsrdə Şimali Qafqaz çöllərində monqollara məğlub olduqdan sonra Dərbənd yolu ilə Cənubi Qafqaza gəlmişlər. İbn Əl-Əsir (XIII əsr) yazır ki,  1223-cü ildə tatarların (monqolların) qələbəsindən sonra qıpçaqlar Arrana gəlib Gəncədə yerləşdilər, oradan da bir hissəsi Kilkun dağlarına (Göycə bölgəsinə) getdi.  (İbn Əl-Əsir. Əl-Kamil fit-t tarix. Bakı, 1996, s. 141-142). Ermənistanda Doqquz, Uruzpor, Kitanlı, Köbəkli və İtqıran kənd adları qıpçaqların  Tokuzoba (qədim rusca yazılışı olan Toksobiçi, Tokuzoba və rusca - "-içi" şəkilçisindən), Urusoba, Kuloba (rusca Kulobiçi), Kitanoba, Kobyakoba və Etebiçi (Et yaxud Ed, oba və "içi" ) tayfalarının ( A.Popov, göst. əsəri, s. 129-130) adlarını əks etdirir.

Ermənistan ərazisində başqa türk mənşəli tayfalar da yaşamışdır. VII əsrə aid mənbədə Ermənistanda Katak mahal adı çəkilir (59, 53). Sonrakı əsrlərdə də bu toponim mənbələrdən məlumdur. Qeyd etmək lazımdır ki, Katak mahal adı erkən orta əsrlərdə Albaniyada da vardı (bu barədə bax: 79, 115).

Tədqiqat göstərmişdir ki, katak qədim bir türk tayfasının adıdır. Qazaxlarda, qaraqalpaqlarda, özbəklərdə, noqaylarda və başqırdlarda indi də Katak və Katay adlı tayfalar  vardır (bax: 79, 115). Ehtimal ki, bu tayfalar indiki Ermənistan ərazisinə peçeneqlərlə gəlmişlər. Ona görə ki, Cənubi Rus çöllərində peçeneqlərin bir tayfasının Tun-Katay adlanması X əsrə aid bir mənbədə qeyd olunmuşdur (109, 156-157). Ermənistan ərazisində bu tayfanın adı azərbaycanlıların yaşadıqları bir neçə Ködəkli kənd adında qalmışdır.

Erkən orta əsrlərdə indiki Ermənistan ərazisində yaşamış digər türk mənşəli tayfa Aran adlanırdı. Bu tayfanın adı orada Eranos (Aran etnonimindən və qədim türkcə cəm bildirən "s" şəkilçisindən) və Hrans kənd adlarında əksini tapmışdır (bu barədə ətraflı məlumat üçün bax: 79, 119-122).

İndiki Ermənistan ərazisində erkən orta əsrlərdə yaşamış bir türk mənşəli tayfa toponimlərdə Hors, Xoros, Xurs, Xurskənd, Xoş-Koros, Xors, Qursalı və Gorus formalarında əksini tapmışdır (bu tayfa barədə bax: 79, 129-133).

Ermənistanda xəzərlər də iz qoymuşlar. V əsr erməni tarixçisi xəzərlərin Ermənistana ilk dəfə III əsrdə gəldiyini yazmışdır (111, II kitab, 65-ci fəsil). Şübhəsiz, xəzərlər sonrakı əsrlərdə də müxtəlif tarixi hadisələrlə əlaqədar olaraq gələ bilərdilər. IX əsr ərəb müəllifi Əl-Kufinin "Məhəmməd ibn Mərvan Ərməniyədə olan xəzərlərlə vuruşurdu" məlumatı göstərir ki, ərəb istilası ərəfəsində burada xəzərlər yaşayırdılar. Mənbələrdə xəzərlərin abas, avar, bizal, ağacəri, tərnə, peçenek, bulqar, suvar, uquz və b. tayfalardan ibarət olduğu qeyd olunur (bax: 78 və 79). Ermənistanda xəzərlərin Kəbər və Tarna tayfalarının adları ilə bağlı toponimlər vardır.

V-VII əsrlərə aid erməni mənbələrində, bəzi hallarda eradan qabaq və eranın əvvəllərinə aid hadisələrdə adı çəkilən Kol, Taşir, Ani, Qelam, Qeqarkuni, Çopapar, Şorapor, Orduni, Vaykunik və b. mahal adları qədim türkcədir.

Ermənistan ərazisində XI-XII əsrlərdə gəlmiş oğuzlar böyük iz qoymuşlar. "Kitabi-Dədə Qorqud" eposunda çəkilən adların əksəriyyəti indiki Ermənistan ərazisindədir. Alagöz dağının cənub yamacları Abarandan gələn Qazaxsu çayının sol tərəfi keçən əsrdə "Uquz yurdu" adlanırdı. Eposun III boyunda oğuzların yurdu olan indiki Ermənistan ərazisi "Türküstan" adlandırılır. Eposda Qazan xan "Türküstanın dirəyi" sayılır. IV boyda oğuzların ərazisi "Oğuz eli" də adlandırılır. Diqqətəlayiqdir ki, eposda Gürcüstanın  adı çəkilir, lakin  Ermənistan  adı yoxdur. Deyilir ki, Oğuz elinin 90 tümən (900 min) nəfərlik ordusu vardı; Göycə gölü ilə Van gölü arası ərazi "İç Oğuz" adlanır. Eposdakı Qaradərə sonrakı Zəngibasardır. Farsca zəngi "qara" mənasındadır. Ermənistandakı Avşar, Yuva, Qacarabay, Çebin, Qarxın, Dəyərli, Qırıqlı və b. kənd adları Oğuz tayfalarının adlarını əks etdirir.

Ümumiyyətlə, Ermənistanda toponimlərdə aşağıdakı türk mənşəli tayfa adları  əksini tapmışdır: Aban, Abar, Abdal, Avşar, Ağacəri, Ayrum, Alagöz, Alban, Alpout, Aran, Bayan, Bayandur, Bayat, Baydar, Balta, Barani, Basian, Basar, Boston, Qayı, (Kayı), Qazax, Qanlı, Qarabaq, Qarabörk, Qaraqoyunlu, Qaraman, Qarapapaq, Qarqa, Qarqar, Qarxın, Qacar, Qerus, Qıpçaq, Quqar, Quşçu, Eymur, Əncə, Ələt, İvə, İqdır, Yaycı, Yureqir, Kəmər, Kınık, Kol (Kul), Kotan, Kobak, Oğuz, Peçeneq, Sal, Samur, Sod, Tana, Tele, Tokuz, Tulus, Hun (Xun), Çaqan, Candar, Çol (Çul), Şaka, Şatı və b. Qeyd etmək lazımdır ki, bu tayfaların adları bütünlüklə Şimali Azərbaycan və qismən Cənubi Azərbaycan ərazilərinin də coğrafi adlarında geniş yer tutur. Diqqəti burası cəlb edir ki, Ermənistanda bu tayfaların yaşadıqları şəraitdə nə "erməni", nə də "hay" etnonimi ilə bağlı bir dənə də olsun coğrafi ad yoxdur. Halbuki, toponimik qanunauyğunluğa görə etnik müxtəliflik şəraitində türk tayfa adları ilə yanaşı erməni, yaxud hay etnik adlarından da coğrafi ad yaranmalı idi. Məsələ orasındadır ki, yalnız XX əsrin 30-cu illərindən sonra fərmanlarla verilmiş ermənicə adlar istisna olmaqla, Ermənistan ərazisindəki erməni dilinə aid leksik vahidlər əsasında yaranmış adlar çox cüzidir.

Ermənistan ərazisində toponimlərdə çoxlu miqdarda qədim türk sözləri aşkarlanmışdır. Bu sözlər Azərbaycan dilində və dialektlərində  saxlanmamışdır. Bunlar aşağıdakılardır: abra "xeyir verən", "firavan dolanmağa səbəb olan", ala "geniş (vadi)", alqa "dağın cənub yamacı", alik "yüksəklik", altun "qızıl", "qırmızı", andi "mühafizə etmək", aqru "sakit, dinc", aran "isti yer", "qışlaq",  arkaç "dağın gün düşməyən tərəfi", arku "yarğanlarla şaxələnmiş",  arna "kanal", art "aşırım", "yüksəklik", atiz "iki arx arası əkin yeri", aska "qaya", auş "dinc", "sakit", baz "sıldırım dağ", bayra "dayanacaq", baku "təpə", bair "dağ tirəsi", bəklə "möhkəmləndirilmiş yer", bət "aşırım", qar "alınmaz (sıldırım) qaya", əqin "təpə", əspə "yayda quruyan çay", in "mağara", "zağa", ir "dağın gündüşən tərəfi", kam "vadi", kas "dağın qaşı", kat "dağın gündüşən tərəfi", kədə "keşikçi", kora (kura) "qışlaqda mal-qara üçün tövlə", koş "köçəbə", kudu "otlaq", kömür "dağın başında dar yarğan", kuran "hərbi düşərgə", kutan "qışda mal-qara üçün yer", küz "payız otlağı", kür "məğrur", "gur (sulu)", giz "dayaz dərə", manq "daimi", "həmişə", manq "mal-qara üçün hasarlanmış yer", mar "təpə", mara "örüş yeri", marak "keşikçi məntəqəsi", mes "dağın cənub yamacı", mola "məzar", muqir, mukur "yarğan", "uçurum", "az sulu çay",  or (ur) "təpə", "sıldırım yoxuş", orəz "sakit","aramlı", olom "keçid", orek "istehkam", "qurğu", oşiq "külək tərəfindən çox aşınmış dağ süxuru", oruk "dayanacaq", oron "koçəbə", özən "çay", "böyük çay",  ükü "mağara", "sığınacaq", saq "içməli su", saqa "uzun əyri çökəklik", "dağ ətəyi", "çayın ağzı", saz "qamışlıq", sarp "çətin keçilən yer", "uçurum", sələ "künc", "bucaq", senqer "qayalı dağ burnu", sinor "sərhəd", "hüdud", sidon "ucu şiş (qaya)", soyuk "konusvari hündür dağ", soruk "şoran yer", sos "qovaq", sus "su çıxan yer" tal "söyüd", "qovaq", taman "ətək", "dib", tap "su çıxmayan yer", "təpə", tey "dağ", tara "çayın ağzında şaxələnmə", tıyık "hər tərəfi bağlı yer", tomar "təpəcik", tor "yüksək dağ örüşü", tula "dağ keçidi", tut "düşərgə", çanq "yamac", çeraq "müalicə əhəmiyyətli mineral su", çerik "qoşun", "ordu", çik "dar dərə", çinq "yarğanlı yer", çirə "çətin keçilən kolluq", çit "dağ böyrü", çəp "xırda daşlı bitkisiz dağ yamacı",çoku "zirvə", çukas "tək təpə" və b.

Ermənistan toponimiyasının tədqiqi göstərir ki, bir sıra türk mənşəli toponimlər yunan dilində  os, us adlıq hal şəkilçisi ilə bitir. Bu xüsusiyyət ərəb işğallarına qədər indiki Ermənistan ərazisində Bizans dövlətinin ağalığı ilə əlaqədardır: xristian dininə itaət edən türk dillilər yunan dilinin mədəni təsiri altında olduqlarına görə yaşayış məntəqələrinin adlarını yunan dilinə uyğunlaşdırılmış formada - sonlarına os, us adlıq hal şəkilçilərini əlavə etməklə tələffüz etməli və yazmalı olmuşlar. Bu xüsusiyyət "Kitabi-Dədə Qorqud" etnosunda Şirakuz (Şirak etnonimindən və "-us" şəkilçisindən) toponimində (27, 110) də əksini tapmışdır.

Tədqiqat göstərir ki, ərəb işğallarından sonra yaşayış məntəqəsinin tipi ərəb dilində qəryə "kənd" sözü ilə ifadə olunmuşdur və bir qayda olaraq bu söz kənd adlarının əvvəlində dururdu. Sonralar bu söz bir sıra hallarda "qara" formasını kəsb etmişdir.

Araşdırmalardan aydın olur ki,  orta əsrlərdə maldar ellərin  tədricən  oturaqlaşması prosesində yaranmış yaşayış məntəqələrinin adlarında "el" və kora (kura, qura) "qışlaqda mal-qara üçün tikilmiş tövlə (lər) " sözləri əksini tapmışdır. "El" sözü toponimlərdə, fars dili üçün səciyyəvi olan izafətə uyğun olaraq, adların əvvəlində durur və izafət bildirən "i" şəkilçisini qəbul edir; lakin sonralar "el-i" söz birləşməsi bir sıra illərdə "Əli" şəxs adına çevrilmişdir.  Əliqaya, Əli-Qızıl, Əliqırıq kənd adları əslində "El-i-Qayı ("Qayi-eli"), "El-i Qızıl " ("Qızıllı eli"), "Eli-i Qırıq ("Qırıqlı eli") kimidir. Digər qrup kənd adlarında başda duran kora (kura, qura) sözü sonralar "qara" formasını kəsb etmişdir ki, bu da başqa "qara" sözü ilə başlayan toponimlərin mənşəyini üzə çıxarmağa çətinlik yaradır. Ona görə ki, "qara" formasını kəsb etmiş qora (qura) və qəriyə "kənd" sözləri rəng bildirən "qara" sözü və Qara şəxs adı ilə eyni şəklə malik olur.

Bütün bunlar göstərir ki, Ermənistan ərazisində yaşayan türk tayfalarının dillərindən bəzi sözlərin qədim erməni və gürcü dillərinə keçməsi tamamilə qanunauyğun hadisədir. Yalnız XI-XII əsrlərdə səlcuq oğuzlarının oturaq həyata keçməsi nəticəsində yaşayış məntəqələrinin adlarında Şərqi İran mənşəli  kənd ("kanta" sözündən, bax: 93, 290) və qədim türk mənşəli köy (türk runi yazılarında qiy "kənd" sözünün fonetik forması) sözləri əksini tapmağa başlamışdır. Lakin maraqlıdır ki, köy sözü əsas etibarilə Kiçik Asiya oğuz tayfalarının , "kənd" sözü isə  Cənubi Qafqazda və İranda məskunlaşmış oğuz tayfalarının yaşayış məntəqələrinin adları üçün  səciyyəvi olmuşdur.

Ermənistan ərazisində türk dilli əhalinin yaşadığını  göstərən faktlardan biri qədim erməni dilində (V-XI əsrlər) (Bax: Туманян Э.Г. Древнеармянский язык. М.1971) türk mənşəli sözlərdir. Aşağıda biz E.Q.Tumanyanın qədim erməni dilinə aid rus dilində yazdığı əsərində aşkarladığımız türk sözlərini oxucunun nəzərinə çatdıracağıq. Lakin dəqiqlik xətrinə  həm adı çəkilən müəllifin əsərindən, həm də türk dillərinə aid mənbələrdən sözlərin mənalarını rusca verməyi vacib sayırıq.

akıs  - ”laska” (E.Tumanyan, s. 60). Türk dillərində okşa “laska” (147, 420-421). Azərbaycan dilində oxşamaq “ласкать”.

ayr - “mujçina” (E.Tumanyan, s. 53). Qədim türk dillərində er, ar “mujçina”. E.Tumanyan bu sözü qədim yunan dilindəki andros  -"mujçina" sözü ilə müqayisə edir. (Э.Г.Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке. М. 1978, с. 306).  Qədim erməni dilində tələffüzdə “y” səsinin əlavə olunması ilə qədim türkcə ər sözündən ibarətdir. (Müqayisə edin: “Bibliya”da Ararat - qədim ermənicə yazılışı Ayrarat”). Ər sözü qədim erməni dilində ayrasirt - “мужское сердце” (E.Tumanyan, s. 157) və arambi  -“замужняя” (yenə orada, s. 249) sözlərində də daşlaşmışdır. Lakin qədim türk mənşəli ər  -“kişi” sözü ilə bəzi erməni (dəqiqi Hind-Avropa mənşəli) sözlərin sonluqlarını təşkil edən “ayr” sözü (məsələn, hayr “отец “ mayr “мать”, eqvayr “брат” və b.) müxtəlif mənşəlidir.

ari - “смелый” (E.Tumanyan, s.47). Türk dillərində ər   -“смелый” (147, I , 322).

ark - “мужчины” (E.Tumanyan, s.77). Qədim türk dillərində ər və qədim erməni dilində cəm bildirən “k” şəkilçisindən ibarətdir.

aru- “ручей”, “kanal” (Э.Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке, с. 219) Müəllif yazır ki, qədim erməni dilində bu söz Hind-Avropa dillərində сер (ser) “течь” sözündəndir (yenə orada). Türk dillərində aruk - “arx”, “kanal” mənasındadır.

aru - “самец” (E.Tumanyan, s. 47). Türk dillərində er - “самец” (147, I, 321).

axçi - “девочка” (E.Tumanyan, s. 35). İki cür izah oluna bilər. 1. Türk dillərindəki əkə  -“böyük bacı” (147, I, 222-223) və qədim türk dillərindəki qadın cinsini bildirən "-çi" şəkilçisindən (Э.Н.Наджип. Исследования по истории тюрских языков XI-XIV вв. М., 1989, с. 254)  ibarətdir. 2. Türk dillərində əkəçi “сестра” (yenə orada) sözündən ibarətdir. Qədim türk dillərində akaç (i) - “смышленная девочка, любимая всеми,” sözü ilə zahiri oxşarlığı da diqqəti cəlb edir.

vacar - ““торговля” (Е.Туманян, с. 84). Qədim türk dillərində uçar  -“базар” (E. Nacip, s. 261).

qusan - “певец” (E.Tumanyan, s. 180). Qədim türk dillərində uzan “певец” (E. Nacip, s. 107).

dizəm - “складываю” (E.Tumanyan, s 32). Qədim türk dillərində tüz  -“равный”, “одинаковый” (93, 602), dizmek  stav-“ставить в ряд, нанизывать” (147, III, 311),  dizil  -“строится в один ряд” (E.Nacip, s. 63). Azərbaycan dilində düzürəm - “складываю”.

erax - “рот” (E.Tumanyan, s. 30). Türk dillərində erek  -“рот” (147, I, 292).

erkar “длинный” (Э.Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке). Türk dillərində  yurak  -“далеко” (E.Nacip, s.20).

əncay - “podarok” (E.Tumanyan, 50). Qədim türk dillərində enca, ənçi -“podarok” (147, I, 361-362); ancu-“   преподношение”, “вознаграждение”  (93, 44).

givq - “selo” (E.Tumanyan, s. 26). Qədim türk dillərində qiy  -“пригород”, “селение” (93, 440).

kivxaçi - “крестянин" (E.Tumanyan, s.176). Türk dilərindəki qiy (ermənicə kivq) “a” birləşdirici fonemdən və  mənsubiyyət bildirən  -çi şəkilçisindən ibarətdir. E.Tumanyan bu sözdə “açi” şəkilçisinin olduğunu iddia etmiş (birləşdirici “a” sözünü -çi şəkilçisinə birləşdirmiş), sonra da onun üçün Hind-Avropa dilləri mənşəli, “a-sk-i-u-o” kimi qondarma bir şəkilçi təklif etmişdir. (E.Tumanyan, 176). Əslində qədim erməni dilində kivqaçi (qiyqaci) sözü “kəndçi” sözü ilə quruluşca eynidir. Lakin məlumdur ki, “kənd” sözü türk mənşəli deyil və Azərbaycan ərazisinə XI-XII əsrlərdə oğuz türkləri tərəfindən gətirilmişdir. Qədim türk dillərində qiy “kənd” sözü Osmanlı türklərində “göy” kimi qalmışdır.

euq, iuq - “масло” (E.Tumanyan, s. 30). Qədim türk dillərində yaq   -“масло” (93, 223).

eş - “осел” (E. Tumanyan, s. 30). Bir sıra türk dillərində eşək   -“осел”. (147, I, 317).

iuc - “sila” (E.Tumanyan, s.29). Türk dillərində qüç  - “sila” (147, III, 96).

kəran - “brevno” (Э.Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке, с. 222). Müəllifə görə erməni dilində bu söz Hind-Avropa dilləri üçün bərpa etdiyi ier (e) na “stvol” “brevno” sözündəndir (yenə orada). Əslində Hind-Avropa dillərinin heç birində buna oxşar söz yoxdur və brevno sözü üçün bərpa edilən “ier (e) na” sözü ilə kərən sözü müxtəlif köklərdən yaranmışdır. Türk dillərində kərən “великий”, “могучий” (143, II, 2, 1090). Kərən qaradam ev tipinin dam örtüyünü təmin edən ən böyük tir idi.

kəs - “половина” (E.Tumanyan, 62). Qədim türk dillərində kes  -“кусок”, "часть” (93, 202).

goğ - “вор” (E.Tumanyan, 67). Türk dillərində oğ   -“вор” (147, I, 413).

kusordi - “дева-сын” (E.Tumanyan, s. 247). Kusaçin  -“ деворожденный” (yenə orada, s. 156). Türk dillərində kıs, kus   - “девочка”.

orak - “веревка” (E.Tumanyan, s. 261). Qədim türk dillərində orak  -  “веревка” (E.Nacip, s. 61).

orinak - “пример”, “образец” (E.Tumanyan, 140). Türk dillərində örnək  -“пример”, “модел”, “образец” (147, I, 549).

poğ - “горло” (E.Tumanyan, s. 236). Türk dillərində boğaz  - “горло” (147, I, 167).

seyr – любить  (E.Tumanyan, 32); sirem -“люблю” (yenə orada). Qədim türk dillərində sev  - “люби” (98, 447). Azərbaycan dilində sevirəm - “люблю”.

suin - “штык” (E.Tumanyan, 32). Qədim türk dillərində sünqü  - “ştık” (93, 517).

tel - “нитка” (E.Tumanyan, 51). Qədim türk dillərində  tel - “нитка”. Azərbaycanca tel  -“нитка”, “волос”.

tup - “kust” (Э.Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке, с.Türk dillərində top  - “meşə sahəsi”, kolluq”. Ərəb müəllifi Babəkin axırıncı döyüşdən sonra Top adlı meşədə daldalandığını qeyd edir (71, 309).

tuk - “слюня” (E.Tumanyan, s. 64). Qədim türk dillərində suq  - “плевок”. (93, 513). Türk dillərində səciyyəvi s-t keçidi ilə suq sözünün tuk sözünə çevrilməsi mümkündür.

trik - “навоз” (Э.Туманян. Структура индоевропейских имен в армянском языке, с. 200) Qədim türk dillərində turuq  - “ponos” (93, 558).

1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   21


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə