Elm adamlari elm haqqinda professor Səlahəddin Xəlilovun təqdimatında ÇAŞIOĞlu bakı 2010




Yüklə 1.22 Mb.
səhifə9/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.22 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Səlahəddin Xəlilov: həyat və yaradıcılığından sətirlər

1952-ci ildə Borçalı mahalında, Sarvanda anadan olmuş­dur.


1966-1967-ci illərdə Gürcüstanda müxtəlif fənlər: fizi­ka, riya­ziy­yat, kimya və ədə­biy­yat üzrə keçirilən res­pub­lika olimpiadaları­nın hamısında qa­li­b olmuş ye­ganə məktəbli kimi Maa­rif nazirli­yi­nin xü­susi diplomuna layiq görül­müşdür.
1968-ci ildə orta məktəbi qızıl medalla bitirərək, BDU-nun fizika fakültəsinə daxil olmuşdur.
1971-ci ildə Lenin təqaüdünə layiq görülmüşdür.
1972-ci ildə BDU nəzdində “Respublika Gənc fiziklər mək­­təbi”ni yaratmış və iki il ona rəhbərlik et­miş, prof. Xudu Məmmədov, prof. Hüseyn Çən­­dirli və s. tanınmış alimlərlə birlikdə bu mək­təbdə dərs demişdir.
1973-cü ildə tələbə ikən BDU-nun Elmi Əsərlərində nəşr etdirdiyi məqa­lə­də “istiqamətlənmiş inkişaf” , “istiqamətlənmiş zaman” və “təcilli tərəqqi” kons­ep­siya­sını irəli sür­müş­dür.
1973-cü ildə BDU-nun fizika fakültəsini fərqlənmə diplo­mu ilə bitirmiş, təyinat üzrə universitetin mo-lekulyar fizika kafedrasında sax­lanmış, aspi­ran­turaya isə fəlsəfə ixtisası üzrə qəbul olun­muşdur.
1974-1976-cı illərdə çap etdirdiyi məqalələrdə və na­mi­zəd­­lik dissertasiyasında Xudu Məm­­mə­dovla paralel surətdə ölkəmizdə elm­şü­naslığın əsa­sını qoymuşdur.
1976-cı ildə “Elmi-texniki tərəqqinin sistem-struktur təh­lili” mövzusunda namizədlik işi müdafiə edə­rək fəlsəfə elmləri namizədi dərə­cə­sini al­mış­dır.
1981-ci ildə ADPU-da “Fəlsəfə, elm və həyat” klubunu

yaratmışdır.


1987-ci ildə “Elmi-texniki tərəqqi: problemlər, perspektiv­lər” adlı kitabına görə Ümumittifaq Bilik Cə­miy­yətinin mükafatına layiq görülmüşdür.
1988-ci ildə Azərbaycan Gənc Cəmiyyətşünaslar Birliyi­nin sədri seçilmişdir.
1990-cı ildə “Elmi-texniki tərəqqinin məntiqi-qnoseoloji tədqiqi” mövzusunda doktorluq dissertasiyası müdafiə etmiş, ADPU-nun fəlsəfə kafedrası­nın professoru və müdiri vəzifəsinə seçilmiş­dir.
1991-ci ildə Azərbaycanda özəl təhsil sisteminin əsasını qoy­muş, ilk ingilisdilli özəl gim­na­­­ziyanı, hu­ma­nitar liseyi və ilk özəl uni­ver­sitetlərdən biri olan Azərbaycan Univer­si­tetini təsis et­mişdir.
1992-ci ildə Yusif Məmmədəliyev adına mükafata layiq gö­rülmüşdür.
1994-cü ildə Şərq-Qərb Tədqiqat Mərkəzinin əsasını qoy­muş və indiyə qədər ona rəhbərlik edir.
1996-cı ildən Beynəlxalq Rektorlar Şurasında Azərbayca­nı təmsil edir.
1997-ci ildə “İpək Yolu” beynəlxalq elmi və ictimai-siyasi jurnalını təsis et­miş və 2005-ci ilə qədər onun baş redaktoru olmuşdur.
1998-ci ildə “İstedadlar Klubu”nu təsis etmiş və Respubli­ka­nın istedadlı gənc alim və tələbələri üçün el­mi-intellektual mühit yaratmışdır.
1999-cu ildə Beynəlxalq “Who is who?” ensiklopediya­sı­na daxil edilmişdir.
2000-2005-ci illərdə Azərbaycan Respublikası Milli Məc­li­si­nin deputatı olmuşdur.
2002-ci ildə Azərbaycan Fəlsəfə və Sosial-Siyasi Elmlər Assosiasiyasının (AFSEA) İdarə Heyətinin sədri seçilmişdir.
2003-cü ildən “Fəlsəfə və Sosial-Siyasi Elmlər” jurnalının baş redaktorudur.
2004-cü ildə Oksford Universitetində “3-cü minillikdə təhsilin perspektivləri” mövzusunda plan-layihə hazırlamaq üçün müəyyən edilmiş “dünyanın 40 görkəmli təhsil eksperti” sırasına daxil edilmişdir.
2006-cı ildən Azərbaycan Respublikası Prezidenti yanında Ali Attestasiya Komissiyasının Rəyasət He­yə­tinin üzvüdür.
2007-ci ildən Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının müxbir üzvüdür.
2009-cu ildən AMEA-nın Fəlsəfə, Politologiya və Sosio­lo­­giya elmləri üzrə Problem Şurasının səd­ri­dir.
Prof.Dr. S.Xəlilov həmçinin İSESKO-nun İslam Dünyası Universitet­lə­ri Federasiyasının təmsilçisi, Ameri­ka Fəlsəfə Cəmiyyə­ti­nin, Avropa Təhsil Şurasının, Avropa Elm Fəlsəfəsi Təş­ki­la­tının, bir sıra xarici öl­kə Akademi­yalarının üzvü, ABŞ-da təsis olunmuş “Şərq-Qərb: fəlsə­fələr arasında kör­pü” bey­nəlxalq təşkila­tının həmsədridir.
Azərbaycanda və xarici ölkələrdə 37 kitabı və 400-dən çox elmi məqaləsi nəşr olunmuşdur. Dəfələrlə ölkəmi­zi Dünya fəlsəfə konqreslərində, Beynəlxalq Metafizika konqreslərində, Elmin tarixi, məntiqi və metodologiyası üzrə beynəlxalq forumlarda təmsil etmişdir.
Əsas elmi tədqiqat istiqamətləri: elmşünaslıq, idrak nəzəriyyəsi, Şərq və Qərb siviliza­si­­yaları, fəlsəfi kompa­ra­ti­vistika, Əbu Turxan fəlsəfəsi, fenomenologiya.

S. Xəlilov. ELMI-TEXNIKİ TƏRƏQQİ:

BU GÜN VƏ SABAH *


Giriş
Təqdim olunan əsərdə məqsəd elm və texnikanın tə­rəq­qisi sahəsində baş verən mühüm dəyişikliklərin və nisbi müstəqil elmi-texniki fəaliyyət sahəsinin formalaş­ma­sı hadisəsinin vahid, bütöv mənzərəsini yaratmaqdır ki, bu da elmi-texniki tərəqqinin müxtəlif konkret aspektlərdə öyrənilməsindən alınan nəticələrin sistemli tədqiqat meto­du əsasında nəzərdən keçirilməsini tələb edir.

Müasir sistem nəzəriyyəsi baxımından hər bir bütöv hadisə müəyyən bir sistemin inkişaf prosesini və ya bu prosesin müəyyən şərtlərlə sərhədlənən məhdud hissəsini əks etdirir. Buna müvafiq olaraq, elmi tərəqqi "elm" siste­mi­nin, texniki tərəqqi "texnika" sisteminin, elmi-texniki tə­rəqqi isə "elm-texnika" sisteminin formalaşması və in­ki­şafı prosesinə uyğun gəlir.

Ayrıca "elm" və "texnika" sistemləri ilə yanaşı "elm-texnika" sisteminin formalaşması yeni keyfiyyətli hadi­sə­dir və onun "elm" və "texnika" sistemləri ilə olan qarşılıqlı əlaqəsi və ümumi cəhətlərinin müəyyənləşdirilməsi müasir dövrdə elmi-nəzəri fikir qarşısında duran ən aktual prob­lem­lərdən biridir.
Texniki tərəqqinin müəyyən mərhələsində elm və tex­nika arasındakı qarşılıqlı təsir, əlaqə elə nizamlı və mün­təzəm bir formaya düşmüşdür ki, bu əlaqənin qaydalı surətdə tənzim olunması üçün yeni bir sosial sistemə eh­ti­yac doğmuşdur. "Elm-texnika" sistemindən və elmi-tex­ni­ki tərəqqidən də məhz bu vaxtdan (XIX əsrin axırları) baş­la­yaraq danışmaq mümkündür. Lakin elmi-texniki tərəqqi artıq formalaşmış bütöv bir hadisə kimi nisbətən son dövr­lərə aid olsa da, onun kökləri çox qədimdir.

Elmin mənşəyi onun hələ bir sosial sistem kimi for­ma­laşmadığı qədim dövrlərdə, b.e.ə. III-I minilliklərdə əv­vəlcə Şərqdə, sonra isə Yunanıstanda əldə olunmuş bi­lik­lərdə axtarıldığı kimi, elmi-texniki tərəqqinin mənşəyi də məhz həmin dövrlərdə məlum biliklərin tətbiqi ilə bağlı olan ilkin fəaliyyətdə axtarılmalıdır.

Bu problem çox az tədqiq olunmuş, fəlsəfi ədəbiy­yat­da demək olar ki, öz əksini tapmamışdır. Elmi-texniki tə­rəqqinin bütöv elmi konsepsiyasının indiyədək yaradıl­ma­masının səbəblərindən biri də, bizcə, budur. Yaranmış boşluğu müəyyən dərəcədə aradan qaldırmaq və sonrakı tədqiqat üçün təbii-tarixi zəmin hazırlamaq üçün elmi-tex­niki tərəqqinin mənşəyi, bilik və fəaliyyətin dialek­ti­kası, tarixi inkişaf prosesində onlar arasında münasibətlərin də­yişilməsi qanunauyğunluqları tədqiq olunmalıdır. Elm və texnika bir sistem kimi formalaşarkən onlar arasında olan əlaqələrin mürəkkəbləşməsi də məhz bilik və fəaliyyətin il­kin münasibətlərinin qanunauyğun davamı kimi nəzərdən keçirilir.

Hazırda zehni əmək sahəsində çalışan işçilərin bö­yük bir qismini elmi-texniki işçilər təşkil edirlər. Elmi iş­çi­lərdən fərqli olaraq elmi-texniki işçilərin əsas funksiyası yeni bilik əldə etməkdən deyil, əldə edilmiş bilikləri tətbiq et­məkdən, başqa sözlə texnikada özgələşdirməkdən iba­rət­dir. Deməli, qlobal aspektdə götürüldükdə elmi-texniki iş el­­mi işin davamıdır, onun istifadə oluna bilməsi üçün zə­ruri mərhələdir.

Elmi-texniki fəaliyyətin təşkili və idarə olunması müasir dövrün ciddi problemlərindən biridir və istehsalın proq­nozu və planlaşdırılması ilə sıx surətdə əlaqədardır. Müasir inkişaf mərhələsində nəinki təkcə istehsalın, elmi-tex­niki fəaliyyətin özünün də uzun dövr üçün plan­laşdırıl­ması problemi ortaya çıxır. Elmi-texniki fəaliyyətin dəqiq elmi əsaslar üzrə planlaşdırılması üçün isə ilk növbədə ümu­miyyətlə "elm-texnika" sisteminin mövcud vəziyyəti, onun tarixi inkişaf yolu, quruluşundakı spesifik cəhətlər və yaxın gələcək üçün perspektivləri müəyyənləşdirilmiş ol­ma­lıdır. Bununla əlaqədar olaraq "elm-texnika" sisteminin strukturunu və tərkib elementlərini müəyyənləşdirmək la­zım gəlir.

Elmi-texniki tərəqqinin öyrənilməsi üçün ilk növ­bə­də "elm-texnika" sisteminin təhlil edilməsi tamamilə zə­ru­ri bir tələbdir. İndiyə qədər elmi-texniki tərəqqinin həqiqi əhatə dairəsinin müəyyənləşdirilməməsi, onun elmi-tex­ni­ki inqilabla müxtəlif hadisələr kimi qarşı-qarşıya qoyul­ma­sı elm ilə texnika arasındakı əlaqənin, "elm-texnika" sis­te­minin lazımınca tədqiq olunmaması nəticəsidir. Elmi-tex­ni­ki tərəqqinin əsil mahiyyəti yalnız ona "elm-texnika" sis­teminin əmələ gəlməsi və inkişafı prosesi kimi baxarkən ay­dınlaşdırıla bilər.

Məlumdur ki, müasir dövrdə elmi-texniki inqilabın ma­­hiyyətinin tədqiqinə geniş yer verilir və müxtəlif müəl­lif­lər bu məsələyə müxtəlif mövqelərdən yanaşırlar. Bu möv­qelərdən hər biri elmi-texniki inqilabın müəyyən bir cə­hətini əks etdirsə də, onu bütövlükdə izah edə bilmir və birtərəfli xarakter daşıyır. Bu cür birtərəfli yanaşmalara və müx­təlif müəlliflərin mövqeləri arasındakı uyğunsuzluğa səbəb ümumiyyətlə elmin, texnikanın və elmi-texniki tə­rəq­qi hadisəsinin sistemli öyrənilməməsi, elmi-texniki tə­rəqqinin nisbi müstəqil elmi və texniki tərəqqi hadisələ­rin­dən fərqləndirilməməsidir.


Bilik və fəaliyyət
İnsanın mənəvi aləmini təşkil edən müxtəlif şüur for­maları içərisində ona ən çox yad olan bilikdir. Xüsu­sən, bilavasitə insanın özü ilə, öz fərdi həyatı və taleyi ilə bağlı olmayan biliklər. Əslində bilik dedikdə, insa­nın öz həya­tı­nın deyil, onu əhatə edən obyektiv gerçəkliyin inikası nə­zər­də tutulur. İnsanın öz fərdi həyatını əks etdirən, onun öz başına gələn hadisələrin inikası olan şüur forması artıq baş­qa anlayışla ifadə olunur – xa­tirə hesab edilir. Əlbəttə, bu fərqləndirmə yalnız insana doğma və ya yad olan hadi­sələrin fərqləndirilməsindən irəli gəlmir. Həm də təkcə ilə ümumi arasındakı fərqi ifadə edir. Belə ki, xatirə hafizədə biliklər şəklində deyil, təsəvvürlər şəklində saxlanır. İnsan öz başına gəlmiş hadisələri qavradığı, bilavasitə yaşadığı kimi də yadında saxlayır və ona görə də, xatirə həyatın ikinci – mənəvi mövcudluğudur, həm də maddi həyatdan fərqli olaraq zamanın dönməzliyi qanununa tabe olmayan və istənilən vaxt bərpa oluna bilən, yenidən baş verən bir mövcudluğudur. Xa­tirə “acı” və ya “şirin”, “solğun” və ya “al-əlvan” ola bi­lər, insanın vaxtilə keçirdiyi hissləri ye­ni­dən təkrar et­dirə bilər. Bilik isə cansız və neytraldır, in­sa­nın duyğu­ları ilə bilavasitə bağlı deyil və məhz bu mənada in­sana yaddır.

Bəs insanın öz həyatı ilə bağlı hadisələr fikirdə ümu­miləşdirilmirmi? Təsəvvürlər, hissi obrazlar müvafiq an­layışlarla birləşmirmi və bundan müvafiq biliklər ha­sil ol­murmu? Real mənəvi həyatda nə hissi obrazlar anlayış­lar-dan, nə də anlayışlar hissi obrazlardan tam təcrid olunur. Necə deyərlər, hissi və rasional həmişə vəhdətdə olur və bir-bi­rini tamamlayır. Lakin istər duyğu və təsəvvürlər, is­tər­sə də anlayış və mühakimələr müəyyən nisbi müs­tə­qil­li­yə ma­likdir və məhz bu müstəqillik sayəsində biz on­la­rı fərq­ləndirir, idrakın müxtəlif pillələri kimi qiymətlən­diri­rik. İnsanın şəxsi həyatını təşkil edən hadisələr iki qru­pa ayrıla bilər: birincisi, yalnız bir dəfə və ya çox na­dir hal­larda baş verən – unikal hadisələr, ikincisi, müntəzəm su­rət­də və şəraitdən asılı olaraq tez-tez baş ve­rən, təkrar­lanan hadisələr. İkincilərə habelə zahirən müxtəlif görün­mə­yinə baxmayaraq, bir sıra əsas əlamətlə­rinə görə üst-üs­tə düşən hadisələr də daxildir.

Əlbəttə, heç bir əlamətinə görə heç vaxt təkrarlan­ma­yan, tamamilə bənzərsiz hadisələr olmur. Lakin insan öz həyatında təkrarlanmayan, əsasən bənzərsiz olan unikal ha­disələri ikinci dərəcəli əlamətlərinə görə başqa hadisə­lərlə müqayisə etməyə ehtiyac duymur. Ona görə bu ha­di­sə­lə­rin hissi obrazları – xatirələr hansı isə əlamətlərin atıl­ma­sı, başqalarının isə ümumiləşdirilməsindən iba­rət olan id­raki əməliyyata məruz qalmır, öz hissi bütövlüyünü, kon­kretliyini saxlamış olur.

Təkrarlanan hadisələrin isə hər birini bütün konkret­liyi və təfərrüatı ilə yadda saxlamağa ehtiyac yoxdur və bu, mümkün də deyil. Çünki insan həyatının çox böyük qismi məhz təkrarlanan hadisələrdən təşkil olunur. Ona görə də, təfərrüat atılır, hissi obraz diqqətəlayiq olmayan əla­mət­lərdən azad olunur, təkrarlanan əsas əlamətlər isə ümu­mi­ləşdirilir – anlayışlar əmələ gəlir və hadisə anla­yış­lar sistemi ilə şərh olunur. Deməli, gündəlik həyatın zəruri tər­kib hissəsi olan təkrarlanan hadisələr bütöv hissi ob­raz­lar şəklində yadda saxlanılmır – xatirəyə çevrilmir. Ümu­mi­­­ləşmiş şəkildə, anlayışlar vasitəsilə hafizədə saxlanmış hadisələr, daha doğrusu, müəyyən qrup hadisələrin “can­sız­laşmış” sxemi, insanın hissi halına təsir etmir.

Anlayışlarla yalnız düşünmək olar, onlardan təsir­lən­­mək mümkün deyil.

İnsanın ixtisası, peşəkar fəaliyyəti ilə bağlı olmayan, gündəlik zəruri ehtiyacdan irəli gələn və bütün adamlar üçün harada isə ümumi olan adi həyat hadisələrinin mə­nim­­sənilməsi “adi şüur” deyilən id­rak formasına uyğun­dur. Elmi idrak, bədii idrak və fəl­səfi təfəkkür kimi pro­fessional idrak formaları ilə ya­naşı adi şüur da gerçəkliyi dərk etməyin mühüm üsulların­dan biridir. Lakin onun bir mühüm keyfiyyət fərqi vardır. Adi şüur professional idrak sahəsi olmayıb bütün adamla­rın idraki fəaliyyətinin əsasını təşkil edir. Hər bir adamın nəinki fərdi həyatı və məişət fəaliyyəti, habelə istənilən sahədəki ixtisas fəaliyyəti istər-istəməz ilk növbədə adi şüura istinad edir.

Adi şüurun məhsulu olan biliklər çox vaxt adi bilik­lər adlandırılır. Bu biliklər insanların gündəlik prak­tik fəaliy­yətinin ümumiləşmiş inikası kimi yaranır və tarixən insanlarda ümumiləşdirmə qabiliyyətinin forma­laşması sa­yə­sində meydana çıxan ilk bilik növüdür. Yuxa­rıda qeyd etdiyimiz kimi, hissi obrazlarla düşünməkdən (məntiqə­qə­dərki təfəkkür), şüurun xatirə və hissi təxəyyül forma­sın­dan anlayışlarla düşünməyə, şüurun bilik forma­sına keçil­məsi ilk növbədə insanların gündəlik zəruri həyat fəaliy­yətini (əmək bölgüsünə məruz qalmayan fəa­liyyəti) əhatə edir. İlk anlayışlar hadisə və şeylərin məhz bu zəruri fəaliyyət zamanı ortaya çıxan əlamətlərinin ümu­miləşmiş fikri inikaslarından ibarət olur. Şeylər ara­sındakı əlaqələr anlayışlar arasındakı əlaqə kimi inikas edir və ilk biliklər yaranır. Hamı üçün ümumi olan zəruri həyat fəaliyyətini əks etdirdiyinə görə, “adi həyatın” inikası olduğuna görə bu biliklər də adi bilik­lər hesab edilir. Lakin insanların fəaliyyət dairəsi ge­nişləndikcə bu biliklər “adi bilik“ dairə­sindən kənara çıxır. İnsan-Təbiət münasibətlərinin ağırlıq mərkəzi getdikcə daha çox dərəcədə təbiət tərəfə meyl edir. Bu qar­şılıqlı təsir nəticəsində insan müntəzəm impuls alır və onun fəaliyyəti adi fərdi həyatın zəruri ehtiyacla­rın­dan kənara çıxır. “Adi bilik“ getdikcə daha çox dərəcədə adi­liyini itirir. Daha doğrusu, insan fəaliyyətinin bir növ özəyini təşkil edən adi biliklərlə yanaşı onun daha geniş miq­yasda fəaliyyətini təmin edən, nisbətən başqa xarak­terli biliklər yaranır. Bu biliklər insanın fərdi həyatı üçün bilavasitə lazım olmayıb cəmiyyətə xidmət edir. Həmin ada­mın özünə də artıq bilavasitə deyil, cəmiyyət vasitəsilə, cəmiyyətin bir üzvü kimi xidmət edir.

İnsan ilkin formalaşma dövründə əsasən özü üçün ya­­şamaqdan uzaqlaşaraq getdikcə daha çox dərəcədə cə­miy­yətin bir üzvünə çevrilir, şəxsiyyət kimi formalaşır. Bu­ dəyi­şiklik onun maddi fəaliyyətində təzahür etdiyi kimi, yi­yə­ləndiyi biliklərin xarakterində və miqyasında da tə­zahür edir.

İnsana onsuz da yad olan biliklər onun fərdi həyat dai­rə­sindən kənara çıxdığına görə daha da yadlaşır. Digər tərəfdən, bu biliklər onu daha çox cəmiyyətin bir üzvü edir, onu cəmiyyətlə daha möhkəm bağlayır. Nə qədər pa­radoksal görünsə də, insanın ictimai varlıq kimi, cə­miy­yətin bir üzvü kimi formalaşması və deməli, cəmiyyətin özü­nün əmələ gəlməsi məhz İnsan-Təbiət münasibət­ləri­nin genişlənməsi, insanın təbiətə daha çox nüfuz etməsi ilə bağlıdır.

Tarixən insan (onun ilk əcdadı) təbiətin ayrılmaz tər­kib hissəsi kimi mövcud olmuş, onun başqa hissələrindən prinsipial surətdə seçilməmişdir. Hələ həmin dövrdə in­sanın əcdadları sürü halında yaşamış, bir-biri ilə müəyyən qarşılıqlı əlaqədə olmuşlar. Lakin bu, təbiətin özünə xas olan bir hadisədir və insanın ictimai mahiyyə­tini burada axtarmaq düzgün olmazdı.

Təbii-tarixi inkişafın sonrakı pilləsində insanın özü­nü təbiətdən ayırması prosesi başlanır. Bu mərhələdə hələ şəxsiyyət yoxdur, biososial varlıq yoxdur, yalnız bio­loji varlıq var. Lakin bioloji təkamülün ən yüksək pillə­sində, ilk şüur komponentlərinin obyektiv gerçəkliyi məq­sədə­uy­ğun surətdə dəyişdirmək, gerçəkliyə məqsədli münasi­bət bəsləmək üçün artıq kifayət etdiyi vaxtda insanın for­ma­laşması prosesi başlanır və bu proses eyni zamanda in­sanın təbiətdən ayrılması və özünü ona qarşı qoyması pro­sesi ilə üst-üstə düşür.

Təbiətlə qarşılıqlı təsir prosesində, öz zəruri maddi ehtiyaclarını ödəmək naminə fəaliyyət göstərərkən insan əvvəlcə təbiəti özünün davamı kimi, sonrakı dövrdə isə özündən fərqli, əks tərəf kimi dərk etməyə başlayır. İnsan nə qədər ki, özünü təbiətdən ayıra bilmir, onun tə­biət haq­qındakı təsəvvürləri də hissi obraz və hissi tə­xəyyüllə məh­dudlaşır. İnsan-təbiət münasibətlərinin tari­xən ilkin inikasları olan bu hissi mənzərələr müəyyən di­namikaya malik olsa da, gerçəkliyi məhz olduğu kimi, obyek­tiv məz­mununa adekvat olaraq əks etdirmir. İnsan özü, onun xa­tirələri, təsadüflərlə bağlı olaraq hadisələrə verdiyi şərti mə­nalar, rəmzləşdirmə obyektiv məzmuna elə sirayət edir ki, obyektiv olanı subyektiv olandan ayırmaq hətta müa­sir intellektual səviyyədən yanaşdıqda belə, çox çətin olur. Özünü təbiətdən ayırmağı bacaran, anlayışlarla, məntiq qa­­nunlarına uyğun olaraq düşünən müasir insan üçün əcdadla­rın məntiqəqədərki sinkretik düşüncə tərzini duy­maq həqi­qətən çətindir. Duymaq çətindir, lakin başa düşmək olar. Zira məntiq (burada dialektik məntiq nəzərdə tu­tulur) açarı məntiqəqədərki qapılara da düşür.

Bizə çatan qədim xalq yaradıcılığı abidələrinin, ən çox mifologiyanın təhlili göstərir ki, obyektiv məzmunlu biliklərin əmələ gəlməsi, məntiqi düşüncə tərzi, uzun sü­rən keçid dövrünün məhsuludur. Keçid dövründə öz tale­yini, öz şəxsi hiss və arzularını, rəmzi mənaları real hadi­sə­lərin real obrazları ilə birləşdirmək meyli tədri­cən azalır. Hadisələr onlara geyindirilmiş bər-bəzəkli geyimlərdən azad edilir və onlar bütün çılpaqlığı ilə, sadə, nisbətən sö­nük, lakin öz rəngində görünür. Təbiət daha insanın da­vamı kimi götürülmür, müstəqillik əldə edir. İnsan özünü təbiətdən, təbiəti özündən ayırır. Mənəvi ilə maddinin get­dikcə daha aydın sezilən nisbi bölgüsü başlanır. İnsanların mənəvi aləmi durulduqca burada nə isə başqa bir şeyin deyil, məhz maddi aləmin ob­razının əks olunduğu ay­dın­laşır. Nə zaman ki, hissi obraz­lar hələ ümumiləşməmiş və anlayışlar şəklinə düşmə­mişdi, dünya insan nəzərində bir xaos idi. Anlayışların formalaşması dünyada mövcud olan qaydalılığı, ahəngi mənəvi aləmə köçürməyə imkan verir. İnsanın mənəvi aləmi durulduqca maddi dünya da onun gö­zündə Xaosdan Kos­mosa, müəyyən qayda üzrə “düzül­müş” sistemə çevrilir.

İnsanın təbiəti özündən ayırması, obyektiv gerçək­li­yi yalnız şəxsi ehtiyacları baxımından deyil, ümumiyyətlə in­sanın, insanların, cəmiyyətin ehtiyacları baxımından öy­rənməsi, əldə olunan “şəxssiz” biliklərin hamı üçün ümumi olan məntiqi formalara salınması və sözlərlə ifadə olun­­ması – bütün bunlar bioloji varlıqdan biososial var­lı­ğın, şəxsiyyətin yaranması yolunda ciddi addımlar idi. An­layışların əmələ gəlməsi ilə sıx bağlı surətdə nitqin ya­ranması və onun insanlar arasında ünsiyyət vasitəsi kimi çı­xış etməsi – insanın ictimai varlıq kimi formalaşma­sına cid­di təkan verir. İnsan-təbiət münasibətlərindən cəmiy­yət-təbiət münasibətlərinə keçid sinkretik təfəkkür­dən mən­tiqi təfəkkürə keçidlə həmahəng surətdə baş verir. Be­lə ki, insan həm də təbiətin bir hissəsi olduğu üçün tə­biətə münasibətdə bəzən özünü ondan ayırdığı halda, bəzən də ayırmır; sinkretiklik – fərdiliklə ümumiliyin, hissi­liklə mən­­tiqiliyin, emosionallıqla rasionallığın, obraz­ılıqla praqmatikliyin vəhdəti, bəzən qaydasız, xaotik bir­liyi də buradan irəli gəlir. Cəmiyyət isə insanların bio­loji varlığını əhatə etmir və təbiətin bir hissəsi kimi deyil, onunla pa-ralel surətdə mövcud olan və buna görə də yeri gəldikdə onunla qarşılaşdırıla bilən, onunla əks­lik təşkil edən müs­təqil tərəf kimi çıxış edir. Ona görə də cəmiyyətin bir üzvü kimi, sosial bir varlıq kimi, şəx­siyyət kimi insanın şüuru təbiəti insandan kənarda, “insansızlaşdırılmış” halda, həqi­qətdə (burada ancaq elmi həqiqət nəzərdə tutulur) olduğu kimi əks etdirir. Biliklərin ta­rixi də bu vaxtdan başlanır.

İnsanların fəaliyyət dairəsi genişləndikcə biliklə­rin əhatə dairəsi də genişlənmiş olur. Müxtəlif fəa­liyyət sa­hə­lərinə uyğun olaraq müxtəlif bilik sahələri yara­nır. İnsan­ların hamısı üçün ümumi və zəruri olan maddi fəaliyyətin nəticəsi kimi əmələ gələn adi biliklər və ya məişət bilik­ləri, heç şübhəsiz, bilik sahələri içərisində tarixən ən qə­dimidir. Sonrakı bilik sahələri insanlar arasında əmək böl­gü­sü sayəsində əmələ gəlir və heç də bütün adamlara de­yil, fəaliyyət sahəsindən asılı olaraq yalnız müəyyən qrup adamlara mənsub olur. Biliklərin bu ilk for­malaşma döv­rün­də əmək bölgüsü və ixtisaslaşma yalnız maddi fəaliy­yət sahələrini əhatə edir; bu dövrdə bilik əldə edil­məsi hə­lə müstəqil bir məqsədə çevrilmir və yalnız məq­sədəuyğun maddi fəaliyyətin zəruri tərkib hissəsi kimi çı­xış edir. Bi­liklər hələ məxsusiləşməmiş, idrakın müstə­qil obyektinə çevrilməmişdi.

Hələ eramızdan altı əsr əvvəl böyük Çin mütəfəkkiri Konfutsi dərk olunmuş və dərk olunmamış biliyi fərqlən­dirərək deyirdi: “Əsl bilik – bildiyin şeyi bildiyini, bil­mə­diyin şeyi isə bilmədiyini bilməkdir”. Müasir adam üçün az qala tavtologiya kimi görünən bu müdrik kəlam qədim dövrdə biliklərin çox vaxt qeyri-müstəqil şəkildə, maddi fəaliyyətə bağlı, onun əlavəsi kimi, asılı surətdə mövcud olduğunu, əsl bilik sahiblərinin isə biliyi fəaliyyətdən ayı­raraq müstəqil surətdə, “xalis” şəkildə mənimsədiyini gös­tərir. K. Marks və F. Engels şüurun formalaşmasında mad­di fəaliyyətin tarixən nə kimi bir rol oynadığını gös­tərərək yazırlar: ”İdeyaların, təsəvvürlərin və şüurun ha­sil edilmə­si əvvəlcə bilavasitə insanların maddi fəaliyyə­tinə və mad­di ünsiyyətinə, real həyat dilinə bağlıdır. Tə­səvvürlərin əmələ gəlməsi, təfəkkür, insanların mənəvi ünsiyyəti bu­ra­da onların maddi fəaliyyətinin hələ bilava­sitə məhsu­lu­dur”. “Maddi ünsiyyət”, “real həyat dili” de­dikdə heç də nitq nəzərdə tutulmur. Nə qədər ki, fikir fəa­liyyətdən ayrıl­mamışdı, nitq də hələ müstəqil surətdə möv­cud ola bil­məz­di. Lakin bu zaman fikrin, biliyin müstəqil­ləşməsi və nit­qin formalaşması üçün artıq real zəmin var idi. “İbtidai insan sürüsündəki” ünsiyyət müasir insanlar arasındakı ün­siyyətdən, intellektual ünsiyyətdən keyfiyyətcə fərqli olsa da, sonuncunun formalaşması üçün zəruri ta­rixi mərhələ idi.

K. Marksın dediyi kimi, insanlar fəaliyyətə heç də xa­rici aləmin predmetlərinə nəzəri münasibət bəsləməkdən başlamırlar. Hər bir heyvan kimi onlar da yemək, içmək və s. bu kimi tələbatdan başlayır, hansı isə münasibətdə “da­yanmayaraq” fəal təsir göstərirlər və bu təsir sayə­sində xarici aləmin predmetlərinə yiyələnərək öz ehti­yac­larını ödəyirlər. Bu prosesin təkrarlanması sayəsində bu pred­met­lərin insanların tələbatını ödəmək qabiliyyəti on­ların beynində həkk olunur”. Beləliklə, biliklərin əmələ gəlməsi insanların (onların ilk əcdadlarınının) öz tələ­batını ödəmək üçün xarici aləmə fəal maddi təsiri ilə bağlı idi. Lakin o dövrdə insan hələ özünün xarici aləmə münasibətini xarici aləmdən ayıra bilmirdi. İnsa­nın əldə etdiyi onun özünə bəl­li deyildi, ona yalnız qeyri-aşkar şə­kildə, təbiətə fəal tə­si­rinin tərkib hissəsi kimi mənsub idi. Necə ki, insan özü-nü təbiətdən, təbiəti özündən tam ayıra bilmirdi, onun bi-lik­ləri də bir şüur hadisəsi kimi maddi fəaliyyətdən tam ay­rılmamış, müstəqil şüur faktına çevrilməmişdi.

Bununla belə, bu dövrdə insanların fəaliyyəti yalnız maddi fəaliyyətlə məhdudlaşmırdı. İnsanların təbiətə təsiri artıq məqsədəuyğun təsirə keçirdi. Fərdi maddi tə­ləbatın ödə­nilməsinə yönəlmiş və “sınaq-səhv” metoduna əsas­la­nan ilkin fəaliyyət forması getdikcə daha çox dərə­cədə nə­ticəsi qabaqcadan məlum olan fəaliyyətlə əvəz olu­nurdu. Yüz min illər ərzində davam edən bu proses əslində əmə­yin formalaşması və təkmilləşməsi prosesi idi. Lakin in­sanların şüurlu maddi fəaliyyəti hələ şüurun maddi fəaliy­yətdən ayrılmasına, müstəqil mövcudluğuna dəlalət et­mir; bu dövrdə şüur maddi fəaliyyətlə bağlı olmaqdan başqa, həm də əsasən bu fəaliyyətin özünü inikas etdirirdi. İnsa­nın maddi fəaliyyətindən kənarda, ondan asılı olma­dan möv­cud olan obyektiv gerçəklik hələ idrak obyektinə çev­­rilməmişdi. Zehni və fiziki əmək hələ tam ayrılma­mışdı.

Şüurun əmələ gəlməsi tarixi insanın bir insan kimi formalaşması tarixi ilə üst-üstə düşür və milyon illərlə ölçülür. Lakin, göründüyü kimi, bu müddət ərzində əsasən şüurun maddi fəaliyyətdən azad olması – müstəqilləşməsi pro­sesi getmişdir; onun nisbi müstəqillik tarixi isə qə­dim sivilizasiyaların yaranması dövründən başlanır və yalnız min illərlə ölçülür. Deməli, şüurun praktika ilə vəhdətdə möv­cudluğu tarixi onun nisbi müstəqillik tarixinə nəzərən müqayisə olunmaz dərəcədə qədimdir.

Mənəvi “xalis” şəkildə, nisbi müstəqil surətdə möv­cud olana qədər uzun müddət, milyon il tərtibində olan bir dövr ərzində maddi ilə qırılmaz əlaqədə, praktik fəaliyyə­tin tərkib hissəsi kimi mövcud olmuşdur. Ən başlıcası isə budur ki, bu vəhdət, əlaqəli mövcudluq tarixən artıq ke­çilmiş və sıradan çıxmış hadisə deyil. İnsan orqaniz­mində, beyinin struktur və funksiyalarında köklü iz burax­mış olan bu hadisə insanın həm bioloji, həm də sosial möv­cud­lu­ğunun mühüm şərtidir. Praktik fəaliyyətdən ayrıl­mış, əmək bölgüsü sayəsində özü müstəqil fəaliyyət sahəsinə çev­rilmiş aşkar şüur forması nəinki insanın maddi eh­ti­yac­la­rını ödəmir, hətta onun cəmiyyətin bir üzvü kimi fəaliy­yə­tini tam tənzim etmək üçün də kifayət deyil.

Qeyri-aşkar şüurun mühüm formalarından biri olan qeyri-şüurilik nəinki praktik fəaliyyətdə, müasir insanın mə­nəvi fəaliyyətində də təzahür edir.

Şüur çox zəngin və çoxcəhətli olduğundan onun ta­ri­xi inkişaf yolunun bütöv mənzərəsini yaratmaq çox çə­tin­dir. Bizi əsasən biliklərin genezisi maraqlandırır və şüurun yolunu da məhz biliyin məntiqi və tarixi strukturunu ay­dın­­laşdırmaq məqsədilə nəzərdən keçiririk. Həm də şüu­run bilavasitə mövcudluğunu, nisbi müstəqilliyini, bilik­dən kənarda başa düşmək mümkün deyil. Burada məhz dar mənada şüurun, fərdi praktikanın spesifikasından, sub­yektin xüsusiyyətlərindən azad olmuş, məzmunca obyek­tiv­ləşmiş və nisbi müstəqillik qazanmış şüurun mövcud­lu­ğun­dan söhbət gedir. İnsanın maddi fəaliyyəti ilə bila­vasitə bağlı olan, ondan ayrıla bilməyən şüur da bilik şək­lin­də mövcud ola bilməz. İnsanın şəxsi həyatı ilə, emo­sional-psixoloji vəziyyəti ilə bilavasitə bağlı olan şüur da bilik şəklində mövcud ola bilməz. Yalnız “şəxssizləşmiş”, subyektiv amillərdən azad olmuş və maddi fəaliyyətə nə­zərən nisbi müstəqillik əldə etmiş şüur – həqiqətən biliklər şək­lində ifadə olunur. Bilik xatirədən, təəssüratdan, hissi ob­razdan, qeyri-şüuri şüur aktlarından və s. fərqli olaraq məntiqi təfəkkürün nəticəsi kimi ortaya çıxır və an­la­yışlarla, terminlərlə ifadə olunur. Söz, dil nisbi müstəqil şüurun, “xalis” şüurun – biliyin məddiləşərək insandan, fərd­dən kənara çıxmasına, başqaları üçün də an­laşıqlı ol­masına, cəmiyyətin istifadəsinə verilməsinə, ictimai məz­mun kəsb etməsinə imkan verir.

Beləliklə, biliklərin yaranması üçün şüur uzun sürən (milyon il tərtibində) inkişaf yolu keçmişdir. Biliyin tarixi hər cür şüur formasının deyil, məhz məntiqi tə­fəkkürün ta­rixi ilə üst-üstə düşür. Bəs “həqiqi şüur”dan əvvəl, şüurun ilk primitiv formaları dövründə, “sürü şüuru” dövründə in­sanların (insanların əcdadlarının) praktik fəaliyyəti nə ilə tən­zim olunurdu və insanlar ara­sındakı ünsiyyət (dilə­qə­dərki ünsiyyət) nəyin hesabına hə­yata keçirdi?

Praktik fəaliyyət maddi və mənəvi komponentlərə par­­çalanmadığı dövrdə insanlar arasındakı ünsiyyətdə təc­rü­­bənin ötürülməsi, praktik fəaliyyətin öz bütövlüyündə “mə­nimsənilməsi” əsas rol oynayır. Bu zaman fəaliyyət haq­­qındakı bilik fəaliyyətdən ayrılmadığından onu dil va­si­təsilə başqasına təqdim etmək, təsvir etmək, öyrətmək də mümkün deyil. Başqası həmin fəaliyyəti, hərəkəti əsasən təqlid yolu ilə və şəxsi “sınaq-səhv” metodu əsasında mə­nimsəyir. Təqlid yolu ilə başlanan ilkin hərəkətləri “yaxşı” nəticəyə gətirdikdə təkrar olunur və əməli vərdiş­lər yara­nır.

Hələ beyin özünü aşkar şəkildə büruzə verməmiş əl fəaliyyətə başlayır. İnsanın gerçəkliyə şüurlu münasibəti bilik şəklinə düşməzdən və dillə ifadə olunmazdan əvvəl əllə ifadə olunur. Əl şüurluluğun ilk təzahür vasitəsinə çev­rilir. Nitqin formalaşması əlin formalaşmasından sonra baş verir və əslində ondan bir nəticə kimi hasil olur.

Bu dövrdə əlin xüsusilə böyük rol oynaması, müs­təs­na əhəmiyyət kəsb etməsi nə ilə əlaqədardır? Doğru­danmı tə­kamül nəticəsində əldə bu qədər fiziki və bioloji də­yi­şikliklər yaranmış, əl nə isə yeni keyfiyyətli bir şeyə çevrilmişdi? Bu dövrdə – insanın şüurlu insana (homo sa­piens) çevrilməsi prosesi şəraitində əlin kəsb etdiyi yeni mahiyyət, şübhəsiz ki, onun məzmun və formasındakı müəy­­yən dəyişikliklər sayəsində mümkün olmuşdu. Lakin sağlam düşüncənin əksinə olaraq, heç də bu dəyişikliklər yeni mahiyyəti deyil, yeni mahiyyət bu dəyişiklikləri şərt­ləndirirdi. Əlin kəsb etdiyi yeni funksiya onun təkmil­ləş­mə­sini tələb edirdi və eyni zamanda təkmilləşmə üçün şə­rait yaradırdı. Yeni mahiyyətli əl əməyin məhsulu idi. “Sağ­lam düşüncə”yə görə əmək özü əlin sayəsində müm­kün olur. Bu, doğrudan da belədir. Lakin dialektik düşün­cə əlin də məhz əmək sayəsində yarandığını dərk etməyə im­kan verir.

Əl bioloji təkamülün sadəcə olaraq əlin özündəki tə­zahürünün nəticəsi deyil. Əl bioloji təkamülün sosial amil­lərlə birləşməsindən hasil olur. Yeni mahiyyətli əl, əmək or­qanı olan əl, daha sadəcə olaraq əl deyil, əl ilə be­yinin vəh­dətidir.

Yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, şüur əmələ gəldiyi ilk dövrlərdə, “sürü şüurundan” “xalis şüura” qədər davam edən çox uzun müddət ərzində insanın maddi fəaliyyəti ilə vəh­dətdə, ondan ayrılmaz şəkildə mövcud olmuşdur. Bu dövr­də yüksək təşəkküllü materiyanın yeni keyfiyyəti müstəqil möv­cud ola bilmədiyindən (bilik və dil hələ yox idi) əldə və əl vasitəsilə təzahür edirdi. Deməli, əlin kəsb et­diyi yeni ma­hiyyət onun beyinlə birləşməsindən irəli gə­lirdi. Bu yeni mahiyyəti əlin öz məzmun və formasındakı, quruluşundakı dəyişikliklərlə izah etməyin birtərəfliliyi, çatışmaz­lığı da məhz bununla izah olunur. Əl müstəqil su­rətdə deyil, son dərəcə mürəkkəb bir orqanizmin üzvlə­rin­dən biri kimi yeni mahiyyət kəsb edir. İnsan orqanizminin yüksəldiyi yeni keyfiyyət pilləsi, beyinin inkişafı, şüurun maddi fəa­liyyətlə sintez halında da olsa artıq meydana gəlməsi – praktikanın yaranması və s. heç şübhəsiz, yalnız əlin yeni mahiyyət kəsb etməsi ilə məhdudlaşmır. Beyinlə kardinal əlaqədə olan digər orqanlar da dəyişir, yeniləşir və öz yeni funksiyaları ilə beyinin daha da inkişaf et­məsinə təkan verir. Nitqin təkmilləşməsi eşitmə orqanının müvafiq surətdə daim təkmilləşməsinə təsir etdiyi kimi, beynin də inkişafı, birlikdə bütün hisslərin təkmilləşmə­si­nə səbəb olur.

Əlin özü duyğulardan birinin (lamisə - toxunma) da­­şı­yı­cısı olsa da, onun başlıca səciyyəsi insanın maddi fəa­liyyətində oynadığı rolla bağlıdır. Hiss orqanlarının – duy­ğu üzvlərinin maddi fəaliyyətdə icraçılıq funksiyası yoxdur. Onlar insanın gerçəkliyə fəal, dəyişdirici müna­si­bətində bilavasitə iştirak etmir. Duyğu üzvləri insandan ger­çəkliyə doğru yox, gerçəklikdən insana doğru yönəlmiş bir prosesin icraçılarıdır. Bu proses insanın gerçəkliyi seyr et­məsi prosesidir. İdrak məhz seyrlə başlanır.

İdrak seyrlə başlanır, lakin seyrdən yaranmır. İdrak pro­sesinə gətirib çıxaran ilkin proses – praktikadır. Prak­ti­kanın ən ibtidai forması, ilk pilləsi isə insanla­rın bilavasitə öz təbii ehtiyaclarını ödəməyə yönəldilmiş fəaliyyətidir. Bu pillədə maddi və mənəvi praktikanın strukturuna müs­tə­qil məqamlar kimi daxil olmur; onlar hələ ayrılmayıblar. Bu dövrdə insanın harada isə instinktiv, harada isə məq­sə­d­əuyğun maddi fəaliyyətini bilavasitə həyata keçirən ye­ga­nə vasitə, orqan əldir. Əl bir hiss orqanı kimi formalaş­maz­­dan əvvəl məhz bir fəaliyyət orqanı kimi for­ma­laş­mışdır. Lakin praktika sayəsində, insanın instink­tiv məq­sə­də­uyğun əməli fəaliyyəti prosesində bu prosesi mümkün edən beyin özü və onunla birlikdə duyğu üzvləri, hiss or­qanları da inkişaf edir. Fəaliyyətlə yanaşı, ondan prin­si­pial surətdə fərqli olan yeni mahiyyətli hadisə – seyr baş­lanır.

İdrak iki başlanğıcdan qida alır: maddi fəaliyyət və seyr. Məhz bu iki başlanğıc idrakı bir tərəfdən praktika­nın məhsulu kimi, digər tərəfdən, obyektiv gerçəkliyin inikası kimi başa düşməyə imkan verir. Praktika və inikas, fəaliy­yət və seyr dilemması idrak nəzəriyyəsinin daimi prob­le­minə çevrilmişdir. Metafizik təfəkkür bu iki tərəfi vəh­dət­də götürə bilmədiyinə görə, onları qar­şılaşdırmış və on­lar­dan yalnız birinə üstünlük verməyə çalışmışdır. Əslində isə fəaliyyət, praktika idrakın əsasını, mənbəyini heç də yal­nız tarixən təşkil etmir, həm də bütün sonrakı dövrlərdə idrak prosesi ilə sıx surətdə bağlıdır. İdrakın sonrakı in­ki­şaf yolunda onun praktika ilə əlaqəsi daha mürəkkəb və çoxcəhətli olur, bu əlaqənin yeni çalarları açılır. Lakin bizi hələlik biliklərin yal­nız genezisi və idrakın tarixi inkişaf yolunun ilk pil­lələri maraqlandırdığından burada fəaliyyəti məhz idrakın əsası kimi nəzərdən keçirəcək və onun seyr ilə tarixən nə kimi bir nisbətdə olduğunu müəyyən­ləş­dir­mə­­yə çalışacağıq.

Əgər vərdişlərə əsaslanan praktik fəaliyyət, əlin “şüurlu”, instinktiv-məqsədəuyğun hərəkətləri bilavasitə insanın təbii ehtiyaclarını ödəməyə yönəldilmişdirsə, seyr müəyyən müstəqilliyə malikdir və insanın maddi tələba­tından bilavasitə asılı olmadan ümumiyyətlə təbiətə, ger­çəkliyə reaksiya şəklində meydana çıxır. Bu cəhət sonralar əmək bölgüsü üçün, zehni əməklə fiziki əməyin ayrılması üçün mühüm şərt kimi çıxış edir. Əgər bir insan miqya­sında bölgü prinsipcə mümkün olmasa idi, fəaliyyət və seyr iki nisbi müstəqil başlanğıc kimi formalaşmasa idi və bir-birindən getdikcə daha çox dərəcədə ayrılmasa idi, nə­hayət, hiss orqanları və seyrin inkişafı sayəsində yeni keyfiyyətli fəaliyyət ortaya çıxmasa idi, cəmiyyət miqya­sında bölgü də prinsipcə mümkün olmazdı.

Seyr özlüyündə heç də o saat biliklərin yaranmasını və nitqin əmələ gəlməsini tə’min etmir. Getdikcə təkmil­ləş­məkdə olan hiss orqanlarının verdiyi informasiya hələ ümumiləşdirilə bilmir və məntiqi formalara salınmır. Lakin hər bir hissi təsir müəyyən siqnal kimi qəbul olunur və insan həmin siqnala müvafiq reaksiya verir. Birinci siqnal sisteminin yaranması və yüksək dərəcədə inkişaf etməsi instinktiv-məqsədəuyğun fəaliyyətin də müvafiq su­rətdə təkmilləşməsinə səbəb olur.

Seyr maddi fəaliyyəti təkmilləşdirdiyi kimi, fəaliy­yət də seyrə konkret istiqamət verir, onu daha məqsəd­yön­lü edir. Hiss orqanları insan fəaliyyəti ilə bağlı olan cə­hət­ləri getdikcə daha mükəmməl surətdə inikas etdirir. Seyr ilə fəaliyyət arasındakı qarşılıqlı təsir, əlaqə onların hər iki­sinə inkişaf impulsu verir. Bununla yanaşı, seyrin hüdudları fəaliyyətə xidmət dairəsi ilə müəyyən olunmur. İnsan seyr prosesində heç bir xüsusi reaksiya yaratmayan, onun mənafeyinə bilavasitə təsir etməyən və bu mənada ney­­tral olan informasiya da alır ki, onun tədricən yığılması gələcəkdə fəaliyyətlə bilavasitə bağlı olmayan biliklərin ya­ranması üçün mənbə rolunu oynayır.

Şüurun nisbi müstəqillik əldə etməsində, biliklərin və nitqin yaranmasında məhz neytral seyrin rolu olmuşdur. Seyr özünə maddi fəaliyyətdən fərqli olan ikinci çıxış yolu tapır. Bu yol məntiqi təfəkkürdən və onun nəticəsi olan bi­liklərdən keçir və dil, nitq vasitəsilə maddi dünyaya gə­ti­rib çıxarır. Biliklər sözlə ifadə olunduqdan sonra yal­nız ayrıca bir fərdə mənsub olaraq qalmır – ictimailə­şir. Bu mərhələ­də biliklərin ictimai sintezi və tətbiqi yeni səviyyəli və ye­ni mahiyyətli praktika doğurur. Mənəvi və maddini özün­də üzvi surətdə birləşdirən və bir fərd miqyasında həyata ke­­çən praktika indi getdikcə daha böyük ictimai miqyas alan mürəkkəb proseslə – praktikadan baş­lanan və çox­pil­ləli idrak yolunu keçərək yenə də praktika ilə tamamlanan halqayla və daha doğrusu, spiralvari hərə­kətlə əvəz olunur. İdrak mərhələsindən yeni keyfiyyətli praktika mərhələsinə keçid prosesi isə müasir dövrdə elmi-texniki tərəqqi ilə bağ­lıdır.

Maddi fəaliyyətdən doğan, ondan ayrılmayan və yal­nız təcrübə şəklində yeni nəslə ötürülən əmək vərdişləri müa­sir dövrdə də istehsal prosesində mühüm yer tutur, bi­lava­sitə icraçılıq işinin, fəhlə əməyinin əsasını təşkil edir. Lakin ictimai istehsal yalnız bilavasitə icraçılıq fəa­liy­yəti ilə məhdudlaşmır. Onun çox mühüm xüsusiyyət­lərindən bi­­ri fəaliyyətlə bilavasitə bağlı olmayan müstəqil biliklərin fəaliyyətlə birləşdirilməsidir. Bu proses müasir dövrdə el­mi-texniki tərəqqi sayəsində həyata keçir və onun funk­sional səciyyəsini vermək üçün mühüm rol oy­nayır. Lakin el­mi-texniki tərəqqinin daha mükəmməl mən­zərə­sini ya-rat­maq, onun funksiyalarını və mahiyyətini daha dəqiq müəy­­yənləşdirmək üçün bir daha keçmişə qayıtmaq, “müs­təqil şüurun”, biliklərin maddi fəaliyyətlə əlaqəsinin inkişaf yolunu izləmək lazım gəlir. Nəinki yalnız elmi-texniki tərəqqinin, elm və texnikanın genezisi də məhz bu yoldan başlanır.


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə