Elm adamlari elm haqqinda professor Səlahəddin Xəlilovun təqdimatında ÇAŞIOĞlu bakı 2010




Yüklə 1.22 Mb.
səhifə8/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.22 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13

Yenidən Qurtuluş savaşı: nədən başlayaq?
Dilimizə olan son hücumların altında yatan şey əc­nə­bi dil ilə təhsildir. Buna qarşı alınacaq çox tədbirlər var. Təcili tədbirlər aşağıdakılardır:

  1. Əcnəbi dilin ancaq əcnəbi dildə təhsil ilə mümkün ol­du­ğu haqqında səhv ictimai rəy yaradılmışdır. Məsələnin ciddiliyini dərk edənlər ətrafındakı hər kəsə, valideynlərə, pedaqoqlara və xalqa həqiqəti başa salsınlar. Hazırlıq sinfi anlayışının başqa ölkələrdə olmadığını, bunun böyük bir israfçılıq olduğunu hər kəsə bildirməlidirlər.

  2. Hər hansı bir əcnəbi dilin, hansı ixtisaslarda faydalı olduğu, hansı formada öyrənilməli olduğu müəyyən­ləşdi­rilsin. Məsələn, turizmə rəhbərlik edənlərin və otel idarə­çi­lərinin ingilis dilindəki fizika və riyaziyyat terminlərini bil­mələri zəruri deyil. Eyni zamanda, elm adamının da mə­i­şət səviyyəsindəki ingilis dilini çox yüksək səviyyədə bilməsi lazım deyil və öz ixtisasının hüdudları çərçivə­sin­də əcnəbi dil bilməsi kafidir. Əsas bilməli olduğu şey isə riyaziyyatdır.

  3. İnsanlar, yeni seçilən nazirlər və s. təkcə əcnəbi dil bildikləri üçün mədh edilməməli, riyaziyyat, kompüter proq­ramları, iqtisadiyyat, fəlsəfə, türk ləhcələri, mühən­dis­lik və s. bilik və qabiliyyətlərinə görə alqışlanmalıdır.

  4. Hüquqşünaslarımız əcnəbi dillə təhsilin konsti­tu­si­yaya zidd olması baxımından lazımi instansiyalara xəbər­darlıq etməli, hətta toplu şəkildə cinayət işləri açmalı­dır­lar.

  5. Bütün orta və ali təhsil müəssisələrində əcnəbi dildə təhsil dövlət tərəfindən qadağan edilməlidir. Hətta xarici missioner məktəblərində belə, təhsilin dili tamamilə türkcə olmalı, əcnəbilər bu məktəblərdə ayrıca xarici dil dərsində intensiv, yeni və sürətli əcnəbi dil öyrənmə metodları ilə fayda verməlidirlər. Əgər bu dəyişikliyə razı olmasalar, əsl məqsədləri aydın olacaq. Bütün özəl və ya dövlət təhsil müəssisələrində əcnəbi dillər ayrıca, yeni metodlarla tədris olunmalı, yay kursları açılmalı, ictimai rəy formalaşdırıl­ma­lı, hazırlıq sinfi anlayışı tamamilə ləğv edilməlidir. Əgər dövlətin bir-iki il artıq təhsil vermək imkanı varsa və mütləq başqa ölkələrdən daha çox təhsil verilmək istə­nilirsə, hazırlıq dövründə hər tələbə, ixtisasından asılı ol­mayaraq, riyaziyyat, kompüter və proqramlaşdırmanı öy­rənməlidir. Bax, onda başqa ölkələrdən geridə yox, öndə olarıq. Çünki, hazırda öyrədilən ingilis dili “rock and roll” dilidir. Əsl elm dili isə riyaziyyatdır.

  6. Partiyasından və siyasi görüşündən asılı olmayaraq, iqtidarda olan hökumətlər Türkiyə, Türk dünyası və türk xalqının əbədiliyini və maraqlarını birinci planda dəyər­lən­dirməli və bu mənada milliliyə önəm verməlidirlər. Tür­kiyə və Türk dünyasının ən əsas problemi olan təhsil və təhsilin dili məsələsidir və bu məsələlərə diqqətlə ya­naş­mayan, qəti tədbirlər görmək istəməyən bir iqtidar, təm­silçilərinin nitqlərindən və xarici görünüşlərindən asılı olmayaraq milli ola bilməz.


XXI əsrdə Türkiyənin hədəfləri baxımından təhsil
XXI əsrdə dünya hansı istiqamətə gedir? Yeni dünya gücləri kimlər olacaq, dünyada güc balansı necə forma­la­şacaq, yeni texniki elmlər cəmiyyətlərə, onların mədə­niy­yətlərinə necə təsir göstərəcək? Milli mədəniyyətlərin, dil­lərin yerini vahid bir dünya mədəniyyəti, vahid bir dünya dilimi tutacaq? İnsanların insan təsəvvürü, bir-birilərinə qarşı münasibət və davranışları, əxlaqları necə olacaq? Aşağıda bütün bunlara, görünən üfüqə nəzər salacağıq. Son­ra isə belə bir suala cavab axtaracağıq: bu görünən üfü­qə doğru kor-koranə gedəcəyik, yoxsa özümüzə məx­sus bir istiqamət seçə bilərik? Bütün istədiklərimizin real­laşma imkanı olsa necə bir Türkiyə, necə bir türk dünyası, necə bir dünya olmasını istərdik? Gəlin bunun haqqında düşünək. Parıldayan o uzaq ulduzlara doğru addımlayaq. Oralara gedib çatmaq üçün biz ancaq müəyyən fundament yarada bilərik. Və yaxud nə vaxtdandır yaradılan xəyanət fundamentini dağıdaraq yerinə yenisini yaradarıq. Binanın formalaşmasını, damının vurulmasını ancaq növbəti 5-10 ildə yetişəcək nəsillər və onların xələfləri görə biləcəklər.

Yaradılacaq fundament, görünən mavi səmaya doğru nəsillərin yüksəlişi ancaq daxili və xarici bədxahların xəyanətkar əlləriylə təhrif edilən təhsil sistemimizin yeni­dən qurulması ilə mümkün olacaqdır. Ona görə də, kön­lü­mü­zün istədiyi və daimiliyimiz üçün zəruri olan bir Tür­ki­yəyə doğru addımlamağı mümkün edən bir təhsil sistemi və onun əsas prinsipləri üzərində dayanacağıq. Allah kö­nüllərimizi bu yolda birləşdirsin və könül əhlinə güc-qüv­vət versin.



Dünya hara gedir, Türkiyə hara?
İkinci dünya müharibəsindən sonra Avropa və Asiya güc imkanlarını itirmiş, meydanda təkcə Amerika (Qərb İttifaqı) və Rusiya (Şərq İttifaqı) qalmışdı. Bu iki güc əv­vəlcə dünyanı öz aralarında bölüşdürdülər sonra isə öz ara­larında silahlanma yarışına girdilər. Bu müddət ərzində bi­ri­nin hədə-qorxu gəldiyi bir ölkəni o birisi himayəsi altına alaraq öz əlinə keçirdi. Kimisi rəsmi şəkildə bu ölkələri iş­ğal etdi, kimisi də üzdə dost görünərək ölkənin içinə nüfuz etdi və bu ölkənin mədəniyyəti, təhsili və ictimai strukturu üzərində oynadı, özünə əlaltılar yetişdirib müəyyən möv­qe­lərdə yerləşdirdi, beləliklə də o bədbəxt, sadəlövh ölkəni içəridən istila etdi.

Lakin 40 il müddətində iki nəhəng güc bir-birini iq­ti­sadi baxımdan zəiflətdilər. İkisinin də maddi imkanları tükəndi. Öz ölkələrində lazım olan xərcləri ayıra bilmə­di­lər və cəmiyyətləri sürətlə tənəzzülə üz tutdu. Nə vəzifə əx­laqı, nə ailə həyatı, nə də küçələrdə təhlükəsizlik qaldı. La­kin iki nəhəng gücün hegemonluq altına aldıqları ölkə­lər üzərindəki hakimiyyətləri davam etdi. Çünkü, o ölkə­lərdə bütün təbəqələrin içinə nüfuz etmiş, özlərinə sadiq kadr­lar yetişdirmişdilər. O ölkələrin öz imkanlarını özləri­ni­nin əli ilə istismar etdirərək, hegemon gücün gələcək məqsəd və maraqlarına istiqamətləndirməyi bacarmışdılar. Bu, hegemon ölkəyə artıq heç bir əlavə yük gətirmirdi.

Bu müddət ərzində Avropanın və Uzaq Şərqin iqti­sa­diyyatı və sənayesi güclənməyə başladı və getdikcə iki hegemon gücə az da olsa sözünü keçirə biləcək vəziyyətə gəldi. İki hegemon güc ancaq silah istehsal etməklə və bu silahlara daimi bazar tapmaq və bu məqsədlə də dünyanın hər tərəfində qonşu ölkələr arasında və ölkələrin öz da­xi­lin­də münaqişələr yaratmaqla məşğul oldular.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, hər iki hegemon güc də daxili tənəzzüllə qarşılaşdılar. Sovet İttifaqı görü­nüş­də dağıldı. Xaricdən bariz şəkildə hiss edilməsə də Ame­rika və İngiltərə də içəridən ciddi şəkildə çökməyə baş­ladı.

Bu proseslər davam edə-edə Avropa İttifaqı və Uzaq Şərq (Yaponiya, Koreya, Tayvan, Sinqapur, Malayziya) ye­ni iqtisadi güc kimi ortaya çıxdılar. İki keçmiş hegemon güc bir-birini gücdən salmağa davam edərkən, Çin səssiz-küysüz nəhəng iqtisadi, sənaye və texniki gücə çevrildi. Ən gücsüz qalan ölkələr isə İslam ölkələri, Afrika və Cə­nubi Afrika ölkələri oldu.

İkinci dünya müharibəsindən sonra elm, texnolo­gi­ya, təhsil və mətbuat-nəşriyyat (təbliğat) üstünlüyü iki he­gemon ölkədə qalmış, sosialist blokunda rus dili, ka­pi­talist blokunda isə ingilis dili hakim dil olmuşdu. Ruslar Orta Asi­yada tədris dili rusca olan təhsil müəssisələri açdılar. Düz­dür, özbək dilində, türkmən dilində və s. türk dillə­rin­də təhsil verən təhsil müəssisələri də vardır. Lakin əsas im­kanlar rus dilli təhsil müəssisələrinə verilir və rus dilli təhsil müəssisələrindən məzun olanlara iş üçün daha bö­yük imkanlar açılırdı. Nəticə etibarilə yerli dildə təhsil ve­rən məktəblər ikinci dərəcəli təhsil müəssisələrinə çev­ri­lir­dilər. Valideynlər, şagird və tələbələrin özləri daha imti­yaz­lı olan rus dilli təhsil müəssisələrinə maraq göstərməyə başladılar. Eyni strategiyanı əvvəlcə ingilislər, sonra isə on­ların tarixi rolunu təhvil alan amerikalılar tətbiq etdilər. Elə bir təəssürat yaradıldı ki, sanki artıq dünyanın dili in­gi­lis dili olacaq, başqa dillərə ehtiyac qalmayacaq. Bu stra­tegiya dünyada ən çox nədənsə Türkiyədə uğur qazandı. Belə görünür ki, elə əsas “diqqət” də Türkiyəyə verilmişdi. Çünki, türklər bir çox imperiyalar qurublar, on min illik kö­kə, sanki riyazi bir struktura və əvəzsiz bir şəkildə özü­nü yeniləmə gücünə sahib olan bir dilə, dərin bir tarixə, mədəniyyətə və ənənəyə varis olublar. Min il islam dün­ya­sının mərkəzi gücü, idarəçisi və himayəçisi olmuş, Məm­lu­kilər dövründə gətirdikləri dərin Asiya mədəniyyəti ilə İs­lam sənəti, ədəbiyyatı, elmləri, fəlsəfəsi və texno­logi­ya­sına ən böyük töhfələri vermişlər. Türk və İslam düşməni olan, hələ də xaçlı səfəri mentalitetini davam etdirən təəs­süb­keş qərblilər türklərin bu böyük töhfələrini əvvəlcə İs­lam dünyasında, sonra Qərbdə və nəhayət Türkiyə içində unutdurmaq və inkar etdirməklə işə başladılar. Sonra növ­bə (düz 40 il əvvəl) tarixin, mədəniyyətin, milli hiss və bü­töv­lüyün və adət-ənənənin yaşaması üçün əsas fundament olan Türk dilinin yox edilməsinə gəlib çatdı. Kağız üzə­rin­də rəsmi dili Türk dili olan Türkiyənin təhsil dili tamamilə in­giliscə olmağa başladı.

Bu proseslər əsnasında Türkiyə ciddi bir mənlik böh­ranı ilə üzləşdi, əhalisi parçalandı. Eyni millətin övlad­la­rı müsəlmandır, avropalıdır yoxsa amerikalı? Millət çaş-baş qaldı. Hətta eyni ailənin üzvləri arasında dərin mədəni fərqliliklər ortaya çıxdı.

Türkiyə daxildən əriməyə davam edərkən son beş il­də dünya səhnəsində böyük dəyişikliklər baş verdi. Tür­ki-yə bu dəyişikliklərlə ayaqlaşmaq əvəzinə daxildəki qarşı­dur­malarla, korrupsiya ilə, iqtisadi böhranlarla məşğul edildi. Lakin təhsil, mədəniyyət, dil üzərində oynanan oyun­lar səssiz küysüz davam etdi. Halbuki bu illərdə digər ölkələr özünün milli təhsilinə, mədəniyyətinin və dilinin qo­runmasına və inkişafına təzədən böyük diqqət ayır­mış­dı. Artıq rus və ingilis dilinin hakimiyyəti zəifləmiş, al­man, fransız, ispan, italyan, yapon, ərəb, çin və s. dillər ye­nidən əhəmiyyət qazanmağa başlamışdı. Polşa polyak di­linə, Macarlar macar dilinə, koreyalılar da koreya dilinə çox böyük əhəmiyyət verdilər. Hətta canlı daşıyıcısı qal­ma­yan, ölü və yaxud yox olmaq üzrə olan dillər dirildildi. Məsələn, İsrail ibrani dilini yenidən diriltdi, onu təhsil, hət­ta kompüter dili etdi. Əvvəllər mədəniyyətləri və dilləri ingi­lislər tərəfindən məhv edilən irlandiyalılar özlərinin qə­dim Qal dilini diriltməyə çalışırlar. Amerikanın yerli­ləri bir çox təzyiqlərlə üzləşsələr də yeni bir özünəqayıdış və dillərini xilas etmək üçün ciddi səylər göstərirlər. Bütün bunları görəndə, adam türklərin sanki kütləvi bir şəkildə mənlik intiharı yarışına girmələrinə heyrət edir və dəhşətə qapılır.

Yuxarıda Koreya, Polşa və s. ölkələr və onların nü­mu­nəvi hərəkətlərindən danışdıq. Halbuki bu ölkələr son ya­rım əsrdə bir növ yadellilərin işğalı altında idilər. Ta­rix­də heç vaxt yayılmayan yapon dilinə günümüzdə ameri­ka­lı­lar və avropalılar canfəşanlıqla öyrənirlər. Yaponiya xa­ri­ci tələbələrə təqaüdlər ayırır və şərt kimi də yapon dilinin öyrənilməsini irəli sürür. Türkiyə isə Orta Asiyanın türk öl­kələrində təcili olaraq müştərək bir türk dili yaratma fəaliy­yətinə başlamaq yerinə, orada sanki ingilis-amerikan missioneri kimi, təəssüf ki, bir çoxu etdikləri pisliklərin fərqində belə olmadan, ingilis dilli təhsil ocaqları açırlar. Son üç dörd ildir ən əsas vəzifələri o ölkələrdəki türklük şüurunu, mədəniyyətini (türk dili olmadan bunların olması da mümkün deyil) yaşatmaq olan türk təşkilatları əvvəllər türkcə baş verənlərin hamısını ingilis dilində yazıb oradakı türk­lərə paylayırlar. 1994-cü ilin yanvar ayında Vaşinq­ton­da keçirilən Amerikadakı türk alimləri təşkilatının top­lan­tısı zamanı Orta Doğu Texniki Universiteti (OTDU) və Boğaziçi Universiteti mənsubları başda olmaqla Türkiyə­dən gələn bütün çıxış edənlər – hörmətli Murad Qara­yal­çından başqa hamı çıxışnı ingilis dilində etdi. Halbuki din­lə­yicilərin hamısı türk idi. İçəridəki tək-tük bir iki Amerikalı Türkiyə mütəxəssisi də türk dilini çox yaxşı bilirdilər. Şəx­sən mən utandım, sıxıldım, Hindistanda (hətta onlar da keçmiş hökmdarlarına indi lənət oxuyurlar və necə de­yər­lər, bu ingilis bəlasından xilas olmağa çalışırlar) və ya Fi­lippində olduğum hissə qapıldım. Mənə ən pis təsir edən isə, bir OTDU nümayəndəsinin türklərin qarşısında ingilis dilində danışarkən açıq bir şəkildə necə qürur duyduğunu gör­mək oldu.

Yenidən qayıdaq öz mənliyini qoruyan ölkələrə. Son illərdə ən sürətli inkişaf edən və dünyanın mənzərəsini də­yişdirəcək keyfiyyətdə olan elm və texnologiya sahələri molekulyar biologiya (Türkiyədə demək olar ki, bu sahədə tədqiqat yoxdu), kompüter və qlobal informasiya texno­lo­gi­ya­larıdır. Kompüterlə dünyanın hər tərəfi ilə birbaşa əlaqə saxlamaq və informasiya mübadiləsi aparmaq müm­kündür. Bu, ingilis dilinin beynəlxalq bir dilə çevrilməsi cəhdlərinə baxmayaraq bir çox başqa dillərin yayılması üçün də vasitə rolunu oynayır. İnternetdə çox sayda alman, fransız, ispan, italyan, macar və s. dillərdə bülletenlər gör­mək mümkündür.


Necə bir Türkiyə mümkündür?
İnsanın və cəmiyyətin səadəti təkcə maddi rifaha əsas­lanmır. Qərb dünyası maddi rifahı ilə yüksək səviy­yə­də olsa da, bir-birindən qopmuş, könülləri qurumuş çox say­da bədbəxt insanlarla doludur. Bizə aşılanmaq istənən də budur. İnsanların səadəti maddi və mənəvi zənginliyin ey­ni anda mövcud olması ilə mümkündür. Bu, Möv­la­na­nın “Məsnəvi”sindəki bir hekayə ilə çox gözəl ifadə edil­mişdir. Babalarımız mənəvi elmlərdə bugünkü Qərbdən çox qabaqda olublar. Bizdə bir alimin həqiqi bir alim ola bilməsi üçün həm maddi, dünyəvi, həm də mənəvi, yəni da­xili aləmin elmlərinə vaqif olması vacib hesab edilirdi. Maddi elmlər fizika, kimya formulları bir şeyin necə for­malaşdığını göstərir, lakin nə edilməli olduğu haqqında heç nə demir.

Nəyi seçmək insanın və millətlərin mədəniyyət­lərin­dən, mənəvi aləmlərindən asılıdır. Mənəvi və insanlıq yö­nü zəif olanların məşğul olduqları elm və texnoloji inki­şaf çox vaxt bəşəriyyətin əleyhinə istifadə edilir. Məsələn te-le­vi­zoru götürək. Bu gözəl texniki vasitə ilə insanların təh­sil səviyyəsinin, mədəni və mənəvi zənginliklərinin yük­sək səviyyədə inkişaf etdirilməsi mümkün olduğu halda, bu gün bir çox kanallar, məsələn Amerika televiziya ka­nal­ları insanlara vəhşilik, dələduzluq, əxlaqsızlıq öyrədir, in­sanları öz düşüncəsi olmayan bir qoyun sürüsünə çevirir.

Biz həm Asiyayıq, həm Avropa, həm də Yaxın Şərq. Söhbət coğrafi mövqeyimizin bizə bəxş etdiyi mədəniyyət və mənəviyyat zənginliyindən gedir. Şərqin mənəvi zən­gin­liyi və insan anlayışı ilə Qərbin maddiyatı arasında kör­pü qura biləcək bizdən daha münasib bir millət yoxdur. Dəhşətli bir naqislik kompleksi ilə xaçlı səfəri mentali­te­tin­dən xilas ola bilməyən Avropaya yalvara-yalvara qal­maq­dansa Asiyalı olmağımızdan qürur duyaraq tarixi mə­nəvi zənginliklərimizlə maddiyatı ən yeni qabiliyyətlərlə insanı əzmə və istismar etmək üçün yox, insanın yük­səl­mə­sinə, səadətinə, qardaşlıq duyğusuna və rahatlığa qovuşması üçün istifadə edən bir millət olmalıyıq. Necə ki, əsrlərcə olmuşuq.

Son vaxtlar Qərbin keçirdiyi mənəvi böhran onun başqaları ilə olan davranışlarında da özünü göstərir və bə­sit mədəniyyət maskası altında Qərbin nə dərəcədə qəddar, eqoist və barbar olduğunu nümayiş etdirir. De­mokratiya, BMT, insan haqları Qərbin sadəcə öz çirkin əməlləri üçün istifadə etdiyi örtük və maskadan ibarətdir.

Türkiyə həm Qərb üçün, həm də Şərq üçün insanlıq nümunəsi olan bir ölkə ola bilər. Bir millət zülmə məruz qalırsa türkü öz yanında, sülh yaradılmasına çalışan, vasi­tə­çilik edən, bütün beynəlxalq təşkilatlarda öz səsini eşit­di­rən, insanlığa dəvət edən ən fəal bir sülhpərvər kimi gör­məlidir.

Gələcəyin Türkiyəsi yeni bir Yapon möcüzəsi ola­caq, elmdə, texnikada ən ön cərgədəki yenilikləri ilə həm özü­nə, həm də bəşəriyyətə faydalı bir şəkildə çalışacaqdır. Türk gənci həm öz tarixini, dilini, ədəbiyyatını, həm də xarici aləmi, texnologiyanı biləcəkdir. Türk nə başqaları tə­rəfindən xor görüləcək, nə də öz mənliyindən vaz ke­çəcəkdir.

Türk, Asiya ölkələri və İslam dünyası ilə öz arasında yaradılan soyuqluğu, hətta düşmənçilik hisslərini yox et­məli və müxtəlif ölkələrlə mədəniyyət, təhsil, elm və həm­rəylik münasibətlərini inkişaf etdirməlidir. Yeni Şərqi Av­ropa ölkələri ilə, Yaxın Şərq və Asiya ölkələri ilə, hətta Afrika və Cənubi Amerika ilə tamamilə yeni əlaqələr qu­racağıq. Köhnə dostlar, düşmənlər hamısı bizim insan­lı­ğı­mızın və qabiliyyətlərimizin həsrətində olacaqlar və biz­dən nümunə götürəcəklər.

Orta Asiya Türk dövlətləri ilə sıx mədəniyyət, təhsil, texnologiya, ticarət münasibətləri qurulacaq və siyasi bir məqsəd güdmədən aramızdakı qopmuş qardaşlıq əlaqələri möhkəmləndiriləcək, gömrük, pasport, viza maneələri ləğv ediləcək və əsl bir türk dünyası yaradılacaqdır.

Türk gənci, həm köhnə, həm də yeni Türkiyəni çox yaxşı tanıyacaq, hər peşədə, hər sahədə gözəl və daim in­kişaf edən Türk dilini istifadə edərkən hər kəlmənin bir bal damlası kimi dadını ağzında hiss edəcək. Türk dilini dün­yanın qardaşlıq və insan sevgisi dilinə çevirəcəkdir.

Səlcuqlu babalarımızın dövründə olduğu kimi, təhsil müəssisələrimizə dünyanın hər tərəfindən xarici müəllim­lər gələcək, Türk dilində təkcə ən yeni elm və texnolo­gi­ya­nı yox, insanlığı da öyrənib öz ölkələrinə dönəcəklər.

Türkiyəyə gələn xarici turistlər təkcə Roma, Bizans və ilk dövr Xristian xarabalıqlarını yox, Səlcuq, Osmanlı əsər­lə­rini də görəcək, karvansaralarda türk qonaqpərvər­li­yi­ni dadacaq, yenidən canlanan gözəl ənənə və həyat tər­zimizin həsrətində olacaqlar.

Qısa bir vaxtda belə bir Türkiyə formalaşdıra bilərik.




Necə bir təhsil?

Təhsilin məqsədi nədir? İnsanın aid olduğu cəmiyyət üçün və özü üçün dəyər yarada biləcək səviyyəyə gətiril­mə­si. Təhsil eyni zamanda bir ölkənin, millətin keçmişi ilə gə­ləcəyi arasında bir körpü olma vəzifəsini üzərinə gö­tü­rür. Təhsil bir tərəfdən insani, mənəvi, mədəni dəyərlər ve­rir, insanın özünə inam hissini artırır, digər tərəfdən də ona elm və texniki qabiliyyətlər verir. Yoxsa təhsilin məq­sədi son qırx ildə bizdə olduğu kimi fərdi millətindən, dilindən, tarixindən, milli mədəniyyətindən qoparmaq, onu cəmiyyətə, adət-ənənəsinə, keçmişinə yadlaşdırmaq deyil­dir. Təhsilin məqsədi qərbləşmə də deyildir. Elm və texni­kada ən qabaqda yer almaqdır. Artıq elm və texnika Uzaq Şərqdədir. Ona görə indi biz bunun adına şərqləşməmi de­yəciyik? Türkiyə elm və texnika bəhanəsi ilə Qərb mis­sioner­liyi oyununa cəlb edilmişdir.



  1. Türk təhsil səviyyəsinin təhsil dili hər sahədə, hər sə­viy­yədə türkcə olmalıdır. Bu ifrat bir görüş və yaxud arzu deyil. Müstəmləkə ruhuna bürünməmiş hər ölkə­nin təhsil dili, öz rəsmi dilidir.

  2. Peşə sahəsinin tələblərinə uyğun olaraq müxtəlif xarici dillər, ayrıca xüsusi və sürətli metodlarla yaxşı öyrədil­mə­lidir. Bu problem hətta xüsusi yay kursları ilə də həll edilə bilər.

  3. Əzbərçi, şablonçu yox, araşdırıcı ruhda gənclər yetiş­ti­rilməlidir. Universitetlərdə həvəsləndirməyə yox, hə­qiqi mənada tədqiqata önəm verilməlidir. Bu tədqi­qat­lar xarici siyasətdə, iqtisadiyyatda, elm və texno­lo­gi­yada, tarixdə və istənilən digər sahələrdə dövlətə, hö­ku­mətə, orduya və millətə yol göstərməli və məlumat ver­məlidir. Universitet, dövlət və sənaye arasında sıx əlaqələr və həmrəylik qurulmalıdır. Bilik əldə etməkdə mən­liyindən vaz keçmədən alimlər hər cür beynəlxalq elm münasibətlərindən faydalanacaqlar.

  4. Gənclərimizin və onların valideynlərinin fikri zikri xa­rici ölkələrə getmək, xaricdə oxumaq və uşaqlarını xa­ricdə oxutmaq olmamalıdır. Bugünkü ən böyük uğur əldə edən biznesmenlərimiz təhsil dili o zaman tama­mi­­lə türkcə olan İstanbul Texniki Universitetində ye­ti­şiblər. Bizim nəsil orta məktəbdə oxuyanda ən çox arzu etdiyimiz şey bu universitetə qəbul oluna bilmək idi. İndi isə hamı təhsil üçün xarici ölkəyə getməyə, buna da gücü çatmasa, təhsil dili ingiliscə olduğu üçün Orta Doğu Texniki Universitetinə və ya Boğaziçi uni­ver­sitetinə girməyə çalışır. Gənclərin bir ildən artıq xa­rici dil üçün hazırlıq sinfi oxumaları da başqa öl­kə­lər­də rast gəlinməyən vaxt itkisidir. Bir il artıq oxumaq lazımdırsa hamı bu bir ili riyaziyyat oxusun. Bax, onda o biri dövlətlərdən də qabağa keçərik və bilik yığı­nın­dan ibarət tələbələr yetişdirmərik. Dövlətin və ayrı-ayrı şəxslərin xaricdə təhsilə sərf etdiyi valyutanın ümumi miqdarı müəyyənləşdirilməli və milyardlarla dollara ça­­tan bu imkanın heç olmasa bir hissəsi dərhal mövcud uni­versitetlərin sağlam və araşdırma ruhuna əsaslanan bir vəziyyətə gətirilməsinə ayrılmalıdır. Xarici ölkələrə isə ancaq ölkəmizin məqsəd və hədəfləri istiqamətində, diqqətlə seçilmiş sahələrdə, məsələn bizdə heç olma­yan fənlər üzrə aspirantlar və aspirantlıqdan sonra ixti­sas­laşmaq üçün şəxslər göndərilməlidir.

  5. İstər orta təhsildə, istərsə də ali təhsildə gənclərimiz həm Qərb, həm də Asiya mədəniyyəti, tarixi və fəlsə­fə­sini öyrənməlidirlər. Dekartı bilən lakin Qəzali haq­qın­da heç nə eşitməmiş bir türk gənci təsəvvür edilə bilməz.

  6. Bu universitetlərimizdə və tədqiqat institutlarımızda milli hədəflərə yönələn tədqiqatlar aparılmalı, mole­kul­­yar biologiya, kompüter və s. sahələrdə ciddi irəli­lə­yişlər əldə edilməlidir.

  7. Məktəblərdə və universitetlərdə türk dünyasını, müqa­yi­səli türk dillərini, türk ölkələrinin ədəbiyyatını, tari­xi­ni, ictimai strukturunu və coğrafiyasını əhatə edən dərs­lər tədris olunmalıdır. Yay aylarında şagird və tə­ləbələrin o ölkələrə səyahətləri təşkil olunmalı, tələbə və müəllim mübadiləsi aparılmalıdır.

  8. Təhsil sistemimiz vətənini, millətini və insanı sevən, tarixini, mədəniyyətini türk dilini yaxşı bilən, Asiyanı da tanıyan, istər Avropa dillərini, istərsə də ərəb, fars, ur­du, hind, yapon çin dili olsun, bir xarici dili seçəcəyi peşəyə görə kifayət dərəcədə bilən, öz mənliyini itir­mə­dən hər yerdən hər yeniliyi öyrənə biləcək, özü­nün və xalqının maddi və mənəvi rifahına töhfə verə bi­lə­cək, müəyyən bir qabiliyyət və bacarığa sahib olan in­san­lar yetişdirməlidir.

Gəlin bu səfərbərlikdə birlikdə iştirak edək.


Elm, elm siyasəti və universitetlər
Universitetin vəzifəsi təhsil və tədqiqatdır. Univer­si­tet­də təhsilə, yoxsa tədqiqata daha çox əhəmiyyət veril­mə­li­dir və hansına, nəyə görə daha çox əhəmiyyət verilmə­li­dir? Bu məsələ təkcə bizim ölkəmizdə yox, başqa ölkə­lər­də də tez-tez müzakirə mövzusu olur. Əslində isə təhsil və təd­qiqat bir-biri ilə sıx surətdə bağlı olmalı və bir-birini ta­mamlamalıdır. Çünki, ən yaxşı öyrənmə üsulu bir şeyi tət­biq edərək öyrənməkdir. Kimisə dinləyərək, dinlədiyin adam əllamə olsa belə, bir müəllimi dinləyərək çox şey öy­rənmək mümkün deyil. Müəllim sadəcə olaraq bəzi yollar göstərə bilər. Əsl öyrənmə isə bundan sonra, yəni in­sanın özünün yeni problemlər qoyması, problemdəki həll­edici məqamları görərək bu problem haqqında ağlını işlətməsi, problemləri həll edərək o məsələni mənim­sə­mə­si nəticəsində reallaşır. Bu, hələ tədqiqatın başlanğıcıdır. Tədqiqat aparmayan və başqasının tədqiqatına rəhbərlik et­məyən müəllimin nəticədə bir CD-dən fərqi qalmaz, özü­nü yeniləyə bilməz və həvəsi qalmaz. Müəllimdə hə­vəsin olması üçün yeni elmi yaradıcılıq fəaliyyəti ilə məş­ğul olması, bu fəaliyyətin verdiyi həvəs və həyəcanı hiss et­məsi lazımdır ki, o həvəs və həyəcanı gənclərə də aşılaya bilsin.

Bu tədqiqat deyilən şey nədir? Biz indi tərəçiyə tərə sa­tacağıq. Tədqiqat... İndi hamı tədqiqatçıdır. Türkiyədə təd­qiqat 1962-ci ildən bəri TÜBİTAK qurulandan bəri apa­rılır. Kimlərsə aspirantura təhsili üçün və yaxud aspi­ran­turadan sonra bir tədqiqat üçün xarici bir ölkəyə gedir. Niyə gedir? Hansı mövzunu öyrənəcək? Qayıdıb Türki­yə­yə nə fayda verəcək? Bunu heç düşünən yoxdu. Təsadüfən hansı ölkəyə getməyə imkan tapsa ora gedir. Getdiyi yer haq­qında ona heç bir məlumat verilmir. Nə o ölkəni, nə də o ölkədə getdiyi yeri tanıyır. Getdiyi ixtisas sahəsindəki ən vacib alimləri və yaxud o sahədə faydalı araşdırmalar apa­ran tədqiqatçıları da tanımır. O universitetə gedir və orada kim onu yanına qəbul etsə onun yanında bir tədqiqata baş­layır. Yəni, başqasının tədqiqatında köməkçi kimi iştirak edir. Təsadüfən bir mövzuda bir-iki yazısı çıxır, bir nami­zəd­lik dərəcəsi alır və Türkiyəyə qayıdır. Qayıdıb Türkiyə uni­versitetlərində işə başlayanlar əvvəlcə giley-güzar edir­lər: biz burada necə araşdırma aparaq, o yoxdu, bu yox­du... yaxşı, niyə yoxdu? Əvvəla, onların etmək istədiyi şey xaricdə təsadüfən apardığı o tədqiqatın ardını Türkiyədə da­vam etdirmək cəhdidir. Yəni bu mövzu Türkiyədə nə üçün tədqiq ediləcək? Bu heç kimi maraqlandırmır. Nəticə etibarilə, geri dönənlərin bəziləri bir neçə il burada mü­qa­vimət göstərdikdən sonra ya yenidən xaricə qaçır, qaça bil­məyənlər isə bir müddət sonra buradakı sistemə uy­ğun­laşırlar. Əslində, həqiqətən də Türkiyə universitetlərində təd­qiqat aparmaq hər adamın işi deyil. Çünki, universitet müəllimlərindən soruşanda ki, neçə saat dərsin var? De­yirlər 40 saat. Deyəndə ki, bəs bu necə olur, heç orta mək­təb­də bu qədər dərs yoxdu. Deyirlər ki, nə etmək olar, do­lan­maq lazımdı, çox dərsə girəndə çox pul alırıq. Bəs təd­qiqat aparanların vəziyyəti necədir? Tədqiqat aparanlar üçün çox da həvəsləndirici amillər yoxdur. Belə çıxır ki, Tür­kiyədə əslində 70-cı illərdə bəzi universitetlərdə baş­la­mış araşdırma ənənəsi zəifləmiş və sanki, universitetlər bir liseyə çevrilmişdir. Buna baxmayaraq, daxilində elm sev­gi­sini hiss etmiş və hiss edən şəxslər olduğu üçün onlar fövqəlbəşəri bir səylə tədqiqat aparmağa davam edirlər. Mən də Yıldız Teknik Universitetində müxtəlif kafed­ra­lar­da belə insanlarla tanış oldum, çox məmnun oldum. Əs­lin­də onları təbrik etmək lazımdır. Çünki, xaricdə tam təchiz olunmuş bir laboratoriyada tədqiqat aparmaq normal bir hal olsa da, bizim ölkədəki bu şəraitdə belə dəyərli tədqi­qat­lar aparan insanları həqiqətən də təqdir etmək lazımdır.



Lakin tədqiqat təkcə haradasa nəşr olunmaq, elmlər dok­toru olmaq və s. üçün aparılmamalıdır. İndi dünyada tədqiq edilməli çox məsələ var. Bütün bəşəriyyət, dünya­nın bütün insanları yığılsa, hər bir fərd səfərbər olsa, bütün məsələləri tədqiq etməyə başlasalar və 100 il çalışsalar tə­biətin sirlərinin neçə faizini üzə çıxarda bilərlər? Heç bir öl­kənin gücü bütün problemləri tədqiq etməyə kifayət et­məz. Deməli, bu problemlərin içindən seçim etmək çox önəmlidir. Nələr araşdırılmalıdır? Nə üçün araşdırıl­ma­lı­dır? Buna görə də, hər bir ölkənin öz elm siyasəti, bir tədqiqat siyasəti var. Bu da hər şeydən təcrid olunmuş, müstəqil bir məsələ deyildir. Bu siyasət elm və texno­lo­gi­ya, tədqiqat siyasəti, təhsil siyasəti, iqtisadi siyasət və xa­rici siyasət bunlar hamısı bir-biri ilə sıx surətdə bağlı olan məsələlərdir. Bunların heç biri olmasa araşdırma siyasəti də olmaz. Soruşmaq lazımidir, 50 ildir Türkiyənin bir xa­rici siyasət konsepsiyası varmı? Türkiyənin xarici siyasəti Avropa və Amerikaya yalvarmaq­dan ibarətdir, başqa bir xa­rici siyasət görmək mümkün deyil. İqtisadi siyasət bu­ranı tamamilə bir bazar yerinə çevirmək­dən ibarət olub. Təəssüf ki, getdikcə bu belə olur. Yəni indi hər tərəf Mak DonaldsPizza Hut ilə doludur. Xarici sərmayə budur­mu? Bununlamı dirçələcəyik? Qısacası, bu məsələlər ha­mı­sı bir-biri ilə bağlıdır, əlaqəlidir. Və belə bir şəraitdə araş­dırma aparanların işi həqiqətən də çətindir. La­kin çətin olmayan işin ləzzəti də olmaz. Asan işin nə ləzzəti olacaq? Xaricdən qayıdıb gəlib burada “o yoxdur, bu yoxdur” de­yərək şikayət edənlərə mən həmişə deyirəm ki, əsas odur ki, bu şəraitdə nəsə edək. Və nəsə edəndə də bunu nə üçün etdiyimizi düşünməliyik. Dövlətimiz bunu düşünə bilmirsə heç olmasa biz düşünək. Nə etmək olar, başqa çarəmiz yox­dur. Aparılan tədqiqatların bu ölkəyə bir faydası ol­ma­lıdır. Xarici ölkələrə beş min tələbə, aspirant və s. gön­də­ri­lir, milyardlarla dollar sərf edilir. Təhsil nazirliyi və müx­tə­lif qurumlar və şəxslər tərəfindən bu məqsədlə xaricə gön­dərilən valyutanın miqdarının nə qədər olduğu dəqiq bi­lin­mir. Lakin təxmini bir hesablama aparılsa bu miq­da­rın milyardlarla dollar olduğu ortaya çıxar və məlum olar ki, bu miqdar Türkiyədəki bütün universitetlərin toplam büdcəsin­dən çoxdur. Belə də təhsil sistemi olar? Bu təhsil sisteminin məqsədi nədir? Mən sizə əsl məqsədi deyim: Burada açıq şəkildə ifadə edilməyən bir məqsəd vardır ki, o da xaric­dəkilərin təfəkkürünə uyğun, türk dilindən çox ingilis dilini bilən, onu sevən, burada gəlib türk gənclərinə türk dilində yox, ingilis dilində dərs keçməkdən başqa ayrı bir bacarığı olmayan və öz mühitindən təcrid olunmuş insanlar yetişdirməkdir. Bu işdən Türkiyəyə xeyir gəlməz. Bəli, bizdə olmayan bilik və bacarıqları öyrənmək üçün xa­ricə müəyyən sayda insan göndərmək olar. Amma onlar, yaponların etdiyi kimi müəyyən məqsədlərlə və göndərilən hər kəsə müəyyən vəzifələr verərək, əsas bir siyasətin his­sələri kimi bir vəzifə ilə göndərilməli və o vəzifəni yerinə yetirmədən geri qayıtmamalıdırlar. Bizdə isə belə deyil. Təsadüfi adamlar gedir. Yeganə məqsəd onların qayıdıb bu­rada ingilis dilində dərs keçmələridir. Bu gün dünyada təh­sil dilini tamamilə ləğv edib, təhsili ingilis dilində ver­məyə çalışan ikinci bir ölkə tapmaq mümkün deyil. Müs­təmləkə ölkələrdə belə, yerli xalqın dili ilə təhsil vermək, öz dilini və mədəniyyətini inkişaf etdirmək səyləri və si­ya­səti günümüzdə olduqca art­mışdır. Lakin Türkiyədə və­ziy­yət tamam başqa cürdür. Tür­kiyə kimi kütləvi şəkildə mən­lik, şəxsiyyət və kimlik inti­harına təşəbbüs göstərən başqa bir cəmiyyət tapmaq müm­kün deyildir. Və təəssüf ki, millətimiz bunu ara-sıra bizim kimi Don Kixotlardan eşit­sə də hələ ki, vəziyyətin ciddiliyini hiss edə bilmir. Hara getdiyimizin fərqində deyilik.

Bu məsələlərdə gənc tədqiqatçıların üzərinə çox bö­yük vəzifələr düşür. Bəli, indi də, gələcəkdə də şəraitlə bağ­lı çox çətinliklər olacaq. Amma bu çətinliklər olmasa, bu işlərin də ləzzəti olmaz. Əslində belə çətin bir şəraitdə bu qədər problemlərlə məşğul olmaq bizim kimi insanlar və gənc tədqiqatçılar üçün böyük bir nemətdir. Hər şeyin oturuşduğu bir cəmiyyətdə çalışan insanlar, yəni gözəl iş­ləyən bir sistem içərisində normal vəzifələrini yerinə ye­tirən insanlar bu həyəcanı hiss edə bilməzlər və bu işdən xoşbəxtlik duya bilməzlər. Ona görə də, gəlin, bu cəmiy­yə­tə layiq savada malik olan, konstruktiv, problemləri özü qo­ya bilən, başqalarından cavab dilənməyən, məsləhət di­lənməyən təfəkkür sahiblərini yetişdirmək üçün səfərbər olaq.




Elm və dil
Dil sosial həyatın ayrılmaz tərkib hissəsidir və onu ümumi ic­ti­­mai tərəqqidən kənarda təsəvvür edənlər, dilin inkişaf poten­sia­lı­nı yalnız onun öz hüdudları daxilində ax­taranlar, – yanılırlar. Dil əmə­li fəaliyyət prosesində ya­ran­mışdır və əmək bölgüsü nəti­cə­sin­də tarixən dilin özündə də daxili bölgü getmiş, adi danışıq dili zə­mi­nində profes­sional dil üslubları formalaşmağa başlamışdır. Bu üs­lublar, lazım gəldikdə müəyyən ixtisas sahəsinin tam spesifik dili olan simvolika sistemi ilə danışıq dili arasında körpü ro­lu­nu oy­na­yır. Məsələn, riyazi simvollarla ifadə olunmuş qa­nun müvafiq ter­minlər vasitəsilə danışıq dilində də ifadə oluna bilər. Lakin bu, artıq adi danışıq dili deyil, milli elmi dildir. Onun inkişafı bir tə­rəf­dən elmin regional inkişaf sə­viy­yəsi, digər tərəfdən də milli danışıq di­linin potensial im­kanları ilə müəyyən olunur. Elm inkişaf etdikcə da­ha çox nisbi müstəqillik qazanan elmi dil, dönüb adi danışıq dili ilə əks əlaqəyə girir, onun daha da zənginləşməsinə sə­bəb olur. Söz­lərin mənaları dəqiqləşir, incə mahiyyət və məz­mun fərqləri adi da­nışıqda da nəzərə alınır.

Milli dili zənginləşdirən, inkişaf etdirən ən mühüm pro­fes­sio­nal dil sahələrindən biri də, hec şübhəsiz, bədii dil­dir. Sözlər ob­raz­la­şır və bədii obrazlar sözə çevrilərək milli bədii dilin nisbi müs­tə­qil­liyini artırır. Bu sahədəki inkişaf da yenə əks əlaqə vasitəsilə adi danışıq dilində iz buraxır. Beləliklə, söz ehtiyatı bədii ifadələr və elmi ter­min­lər hesabına artır, dilə yeni üslub çalarları əlavə olunur.

Lakin biz dilimizin bu iki mühüm inkişaf mənbəyinə mü­na­si­bət­də açıq-aşkar ayrı-seçki­li­yə yol veririk. Nəinki, ümumiyyətlə Azər­baycan bədii dilinin, hətta ayrı-ayrı ya­zıçıların bədii dil xüsu­siy­yətlərinin öyrənilməsinə dair xü­­susi kitablar yazıldığı halda, Azər­baycan elmi dili təzə-təzə öyrənilir, milli fəlsəfi dilimiz isə hələ də müstəqil tədqiqat obyektinə çevrilməmişdir. Be­lə vəziyyət Azər­bay­can dilinin ahəngdar inkişafına mane olur və habelə dilçilik el­minə qeyri-sağ­lam mənəvi iqlim gətirir. Əsl mü­tə­xəssislər tərə­fin­dən araşdırılmamış belə "xam sahə"nin ol­ma­sı bəzən elm və fəl­sə­­fə­dən baş çıxarmayan və elmi tədqiqat səriştəsi olmayan adam­lar tə­rə­fin­dən sui-istifadə olunur. Nə qədər ki, bu sahənin həqiqi elmi təd­qiqinə baş­lanmamışdır, nə qə­dər ki, ciddi daxili rəqa­bət yox­dur, dil­çi­likdəki bu boşluq, "ağ ləkə" diletantlar tərə­fin­dən mə­ha­rət­lə istifadə ediləcək, hətta onlara dilçiliyin yeni sa­hə­lə­rinin pio­ner­ləri adı veriləcəkdir. Hal­buki, bu problem də yal­nız dil­çilik prob­lemi deyil. Bizcə, alimlərimiz, milli elmi-fəlsəfi fik­rin bü­tün təəs­sübkeşləri bu mühüm sahəyə xüsusi diqqət yetirməlidirlər.

Xüsusi diqqət, lap elə ilk yaxınlaşmada, bizi etiraf edilməsi ağır olan iki faktla qarşılaş­dı­racaqdır. Biri budur ki, elmi-fəlsəfi di­li­mizin xüsusiyyətlərini öyrənmək üçün təd­qiqat ob­yek­ti, orijinal material yox dərəcəsindədir. Çox nadir və cüzi misallar tapmaq olar ki, hər hansı ye­ni elmi ideya, nəzəriyyə həyata vəsiqəni bizim dildə almış olsun. Orijinal fəlsəfi tədqiqatlar da həmçinin.

Deməli, Azərbaycan elmi-fəlsəfi dilini öyrənmək is­təyən təd­qi­­qatçılar əslində nə isə baş­qa bir şey – özgə dil­lər­də yaranmış elmi bi­liklərin bizim dilə tərcüməsinin xü­su­siyyətlərini öy­rən­miş olur­lar. Milli elmi və fəlsəfi dilin təfəkkürlə üzvi vəhdətdə inkişaf et­mə­mə­si, dilimizin bu is­ti­qamətdə inkişafının ləngiməsi, ümumən milli ədəbi di­lin strukturuna təsir göstərir, onun da­­xili ahəngi pozulur. Bü­tün xalqların milli ədəbi dili adi danışıq dili zəminində bə­dii, fəlsəfi və el­mi üslubun, habelə digər professional dil üslublarının (mə­sələn, idarə dili, konkret təsərrüfat sa­­hə­lə­ri ilə bağlı ixtisas dil­lə­ri və s.) təsiri ilə formalaşır. Müasir Azərbaycan ədəbi dili isə da­ha çox dərəcədə bədii dilə ar­xa­landığından və məhz bu istiqamətdə "düz yola" çıx­dı­ğından, hələ də özünə cığır aça bilməyən elmi dilə bir növ yuxarıdan aşağı baxır, onu yaxına buraxmır. Ar­tıq bir­tə­rəf­li surətdə formalaşmış olan ədəbi dilimizin özünümü­da­fiə ins­tink­ti işə düşmüş və vax­tında bu sistemə daxil ola bilməmiş pro­fes­sional dillərə, dil üslublarına ögey müna­sibət yaranmışdır.

Elmi dil, idarə dili və s. nisbi müstəqillik səviy­yəsi­nə qalxa bil­mədiyindən, öz təsir imkanlarına görə bədii dil­lə rəqabət apara bil­mir. Nəticədə dil üçün olduqca zi­yan­lı bir proses başlanır. Ha­zır­kı səviyyəsindən müştəbeh olan ədəbi dil özünün gələcək in­ki­şa­fı üçün təminat verə biləcək professional dillərin nisbi müstəqilliyini əlindən alır, müxtəlif daxili dil üslubları arasında rəqabət itir, ya­ran­mış yeknəsəklik sonrakı inkişaf üçün maneəyə çevrilir.

Son vaxtlar mətbuatımızda Azərbaycan dilinin tə­miz­­liyini mü­ha­fizə uğrunda mübarizə meyli güclənmişdir. Bu, əlbəttə, gözəl məq­sədə xidmət edən təşəbbüsdür. La­kin hər bir təşəbbüs o zaman həqi­qətən faydalı olur ki, möh­­kəm elmi təmələ malik olsun. Əv­və­la, "dil" anlayı­şı­nın özünü məhdud mənada başa düşmək, onu yal­nız da­nı­şıq dili və ya ədəbi dillə eyniləşdirmək və onun "təmiz­li­yi­ni" qorumaq üçün qərarlaşmış mətbuat "norma"larına isti­nad et­mək düzgün deyil. Dil nə isə mütləq sabit bir şey ol­mayıb, cə­miy­yə­tin bütün sahələrinin, o cümlədən də el­min, texnikanın tərəq­qi­si­ni özündə əks etdirən, həyatla daim ayaqlaşmalı olan dinamik pro­ses­dir. Təfəkkürün in­ki­şafı dilin inkişafından kənarda mümkün deyil. Belə ol­duğu halda dilin qorunmasını, onun saflığı uğrunda müba­ri­zəni necə başa düşmək lazımdır?

Bəzən bəsit vətənpərvərlik mövqeyindən çıxış edən bir sıra ədəbiyyatçılar, jurnalistlər di­limizə kənar sözlərin daxil olması və bunun yolverilməzliyi haqqında böyük təş­vişlə danışır, mət­buatda belə sözlərin işlənməsinə yol ver­mə­məyə çağırırlar. "Qlobus" sözü çoxdan dilimizə da­xil ol­duğu halda, "qlobal" sözünə müqavimət gös­tərilir. "Sivi­li­zasiya", "informasiya", "eko­lo­­giya", "kibernetika", "sub­yekt", "obyekt" sözlərini işlətmək pislənir, onların Azər­bay­can di­­­lin­­­də qarşılığı axtarılır. "Riyaziyyat", "mənə­viy­yat", "mə­də­niy­yət" və s. bu kimi terminlər də dil­çi alim­lərimizi narahat edir, on­la­rı azərbaycanlaşdırmaq, dilimizi ərəb-fars mənşəli söz­lər­dən tə­miz­lə­mək üçün yollar axtarılır. Məhz belə bir meylin nəticəsidir ki, son vaxtlar di­limizdə "söz yaradıcılığına" alüdəçilik baş alıb gedir, ar­tıq qərarlaşmış ifadə və terminlərin əvəzinə on­la­rın mə­na­sını dəqiq ifadə etməyən və ya hələ ki, ancaq tapmaca kimi səslənən sözlər işlədilir. Mə­sələn, mətbuatda "dəlil", "isbat", "təxəyyül", "təh­lil" sözlərinin əvəzinə "tutarqa", "doğrult­ma", "qurama", "açıq­la­ma" kimi sözlərin işlən­mə­si dilimizə heç də aydınlıq gətir­mir. "Struk­tu­ru"– "qu­ru­luş", "sferanı" – "sahə", "elementi" – "ünsür", "bü­rokra­ti­ya­nı" – "sü­rün­dürməçilik" ki­mi tərcümə edənlər əslində el­­mi mənanın xeyli dərəcədə təhrif olunduğu­nu nəzərdən qa­­çı­rır­lar. Hət­ta "material" və "ideal" sözlərinin "maddi" və "mənəvi" ki­mi tərcü­mə­si də ilk baxışda uğur­lu görün­mə­sinə baxmayaraq, fəl­sə­fi dilə xeyli dolaşıqlıq gətirir, çün­­ki rus dilindəki "ve­shest­ven­­noe" və "duxovnoe" ter­min­­ləri də eyni sözlərlə tərcümə olunur. Bəzi ki­tab­­larda "sin­tez"in "tər­kib" kimi işlənməsinə isə heç cür bəraət qa­zan­dırıla bilməz, çünki bu söz əslində tamam baş­qa mə­nanı ifadə edir. Belə misallardan çox gətirmək olar. Məq­səd isə diq­qə­ti ancaq buna yö­nəltməkdir ki, beynəlxalq miq­­yasda qəbul olunmuş elmi ter­minləri nə­yin bahasına olursa-ol­sun tərcümə etməkdənsə, di­li­mizi onların hesabı­na zənginləşdirmək və di­lin dəqiq ifadə im­ka­­nı­nı artırmaq daha məqsədəuyğundur. Xüsusən, elmi dilimizin mü­hüm tər­kib hissəsini təşkil edən ərəb mənşəli sözlərə qıs­qanc­lıq­la yanaşmağa heç bir əsas yoxdur.

Çünki neçə əsrlər ərzində İslam Şərqində elmin in­kişafında və ərəb elmi-fəlsəfi dilinin formalaşmasında həm­vətənlərimizin də rolu az olmamışdır və bu sözlər bi­zim milli elmi yaradıcılıq ənənələrimiz və təfəkkür mədə­niy­yətimizlə sıx surətdə bağlıdır.

Əlbəttə, ədəbiyyatçı təəccüblənə bilər ki, görəsən niyə istəni­lən obrazın sözlə ifadəsinə imkan verən zəngin Azərbaycan dili alim­lərimizə azlıq edir? Bəlkə yazıçı­ları­mız, şairlərimiz milli dia­lekt­lərdən, şivələrdən istifadə et­mək­lə öz milli bədii dilimizi daha da inkişaf etdirdiyi ki­mi, başqa dillərdən söz almağa ehtiyac duy­ma­dığı kimi, alim­lərimiz də dilimizin geniş ehtiyatlarına müraciət et­sin­lər, axtarışlar aparsınlar, çətinlik çəksələr dilçilər, jur­na­list­lər kö­məyə gəlsin? Nəyə görə xüsusi elmi əsərlərdə iş­lədilən alınma söz­lər ədəbi dilə də keçir, bəziləri bu söz­ləri mətbuata, televiziyaya da gətirməkdən çə­kinmirlər?

Suallar, əlbəttə, məntiqi əsasdan məhrum deyil. La­kin bütün məsələ elm və bədii ədəbiyyatın fərqində, elmi di­lin spesifikasın­da­dır. Bu spesifika elmin ümumbəşəri xa­rak­terin­dən, vahid planetar ha­disə olmasından irəli gəlir.

Elm bütün dünya xalqlarının birgə səyi nəticəsində yaradılan vahid bütöv prosesdir. İngilislərin ayrı, ərəblərin ayrı, rusların ayrı elmi yoxdur. Eləcə də, müstəqil Azər­baycan elmi yoxdur. Elm hamı üçün ümumidir. Lakin onun yaradılmasında, inkişafında heç də hamı eyni rol oy­namamışdır. Müxtəlif dövrlərdə öz inkişaf səviyyəsin­dən asılı olaraq bu və ya digər xalqın, ölkənin, regionun elmə ver­diyi pay müxtəlif olmuşdur. Həm də böyük elm mə­bə­din­­də heç kimin xidməti unudulmamışdır. Müasir elmi bi­liyin məntiqi strukturuna və elmi dilin, terminlərin eti­ma­lo­giyasına nəzər salsaq, elmi yaradıcılıq yolunun tarixi, coğrafi və milli xəritəsini ayırd etmək çətin deyil. Yunan və latın mənşəli terminlər min illər keç­mə­sinə baxma­ya­raq, müasir elmi dilin əsasını təşkil edir ki, bu da antik elmin tarixi xidmətini düzgün əks etdirir. Orta əsrlərdə ərəb alimlərinin, islam mədəniyyətinin elmin inkişafına gös­­­tərdiyi bö­yük təsirin nəticəsidir ki, elmi dilin bey­nəl­miləl arsenalına bir sıra ərəb mənşəli terminlər daxil olmuş və bu gün də bütün dünya xalq­ları tərəfindən işlə­dil­məkdədir.

Biz beynəlmiləl elmi terminlərin əsasən saxlanması zərurə­tin­dən danışarkən, bunun heç də yalnız başqa xalq­ların elmin in­ki­şa­fı­na göstərdikləri xidmətə hörmət məna­sında başa dü­şül­mə­­sini is­tə­məzdik. Əlbəttə, bu da mühüm şərtdir. Lakin ən başlıcası odur ki, hər bir termin sa­də­­cə söz olmayıb bütöv nəzəri təlimdir, kon­sep­tual bir sistemin ifadəsidir. Termini əvəz etdi­yi­miz milli sözün isə heç şüb­hə­siz, öz ənənəvi məzmunu vardır. Bu məzmunun hə­min konseptual sis­­temlə üst-üstə düşməsi ehtimalı çox azdır. Ona gö­rə də, elmi dildə gəlişigözəl "tərcümələr" məz­mu­nun dəqiqliyinə xələl gətirir. Qondarma tərcümə elmi id­rakın adi şü­ur müstəvisinə kö­çü­rülməsinə uyğun gəlir. Bu isə könüllü surətdə elmdən uzaq­laşmaq, onu bə­sit­ləş­dir­mək və təhrif etmək olardı.

Əgər elmin gündəlik həyata getdikcə daha çox nüfuz etməsi sa­yəsində beynəlmiləl elmi ter­­minlər də elmi dil­dən danışıq dilinə ke­çirsə, kütləvi ədəbiyyata, mətbuata nü­fuz edirsə, bun­dan təşvişə düş­­mək lazım deyil. Bunu zəruri təbii proses kimi qəbul etmək la­zım­­­dır. Bey­nəl­mi­ləl elmi terminləri süni yolla tərcümə etmək, kə­nar­da oturub hazır elmi biliklərə milli don ge­yin­­dirmək iddiası istər-is­tə­məz vahid ümumbəşəri elm sistemindən imtina etməyə ekvivalentdir.

Biz beynəlmiləl elmi terminlərin əsasən saxlanması zərurə­tin­dən danışarkən bunun heç də yalnız başqa xalq­ların elmin inkişa­fında.... "Adət'', ''şəriət", "şahmat" və s. onlarca bu cür söz bir çox xalqların ədəbi dillərinə nə üçün tərcüməsiz daxil olub? Çünki sözlər eynilə saxlandıqda məna çalarını, həmin hadisənin tarixi spesifikliyini daha düz­gün əks etdirir, daha tutumlu olur, mənaca daha zəngin və daha konkret olur. Nə üçün biz istisna olunmaqla (doğurdanmı buna yalnız bizim dilin imkanları çatırdı?) az qala bütün dünya xalqları "perestroyka", "qlasnostğ" söz-lə­rini olduğu kimi işlətməyi üstün tutdular? Məhz həmin hadi­sə­lərin özünə­məxsusluğunu, spesifık rus təcrübəsi ol­du­ğunu nəzərə carpdırmaq üçün.

Avropalılar, ruslar artıq ədəbi dilə də sirayət edən "al­qo­ritm", "alqebra", "alkoqol", "kimya", "əlkimya", "neft", "benzol" söz­­lərinin qarşılığını niyə axtarmırlar? Çün­ki elmin tarixi, onun real inkişaf prosesi ilə elmi dil arasında sıx bir əlaqə vardır. Çünki sözlər elmi prosesin və ya tarixi təcrübələrin bətnindən dünyaya gəlir və onları dəyişəndə məna spesifikliyi itir.

Elmi dilin inkişafına mane olan ikinci əsas amil isə budur ki, jurnalist üslubu üçün düzəldilmiş dil qəliblərinin kortəbii surətdə elmi dilə tətbiq edilməsi dilin ifadə im­kan­larını süni surətdə məhdudlaşdırır, mürəkkəb məntiqi tə­fək­kür strukturlarının adek­vat ifadəsinə mane olur. Mü­rək­kəb cümlələrə və bir cümlədə, hətta bir abzasda eyni sözün bir neçə dəfə təkrar olunmasına qoyulan qadağanlar fikrin dəqiq ifadəsini çətinləşdirir. Forma "gözəlliyi" naminə məz­mun kobudlaşır, dəqiqliyini və incəliyini itirir.

Artıq "rəsmən" qərarlaşmış olan dil stereotiplərinə, məlumat­çı­lıq və «canlı təsvir» üslublarına hədsiz sədaqət göstərən dövri mət­buatımız "mühakimə" və "təhlil" üs­lublarını heç cür yaxına bu­rax­maq istəmir. Mətbuatın üzü­nü elmi terminlərə, elmi-fəlsəfi üs­luba və mürəkkəb cüm­lələrə bağlamaqla jurnalistlərimiz, na­şir­lə­ri­miz oxucu­larda elmi təfəkkürün, rasional düşüncənin inkişafına nə qə­dər zi­yan vurduqlarını, görünür, heç ağıllarına da gətirmirlər. Unu­­durlar ki, vahid üslub yaratmaq təşəbbüsü əslində fi­kir­lərin sol­ğunlaşmasma, rəngarəngliyin itməsinə səbəb olur. Unudurlar ki, hər müəllifə fikir azadlığı ilə yanaşı üs­lub azadlığı da verilməsə dil inkişaf edə bilməz. Əlbəttə, biz üslub plüralizminin dildə anarxiya kimi başa düşül­mə­sinin əleyhinəyik. Zira hər bir sahənin öz invariantları ol­duğu kimi, dilin də müəyyən prinsipləri, sabit qaydaları, in­variantları olmalıdır. Lakin bu ümumi prinsipləri kon­kret qəliblərlə əvəz etmək, mahiyyətləri qorumaq əvəzinə təza­hür­ləri mütləqləşdirmək mey­li ilə bağlıdır? İstər-is­təməz dilimizin əsl invariantlarının hələ də dəqiq müəy­yən­ləşdiril­mə­məsi ehtimalı ortaya çıxmırmı?

Elmi-fəlsəfi fikrin xalqdan, xalqın isə fəlsəfi tə-fəkkür və ra­sio­nal düşüncədən ayrı düş­mə­sinə aparan bu cür vəziyyətdən necə çıxmaq olar? Dar qəliblər, yersiz mü­hafizəkarlıq və qon­darma ter­min­lər hesabına dili inki­şaf etdirmək və bununla elmin, milli fəl­sə­fə­nin inkişafı üçün meydan açmaq olarmı? Əgər dil rasional idraka və ona müvafiq olan zəruri formalara bi­ga­nə qalırsa, elmi-fəlsəfi təfəkkürlə adi şüur arasında körpü salmaq, geniş xalq kütlələrinə mən­tiqi təfəkkür mədəniyyəti aşılamaq mümkündürmü? Xeyr. Əvvəlcə müəyyən səbəblər üzün­dən elmin geri qalması, milli fəlsəfi fikrin buxovlanması di­lin inkişaf ahəngini pozurdusa, ya­ran­­mış indiki vəziy-yət­də artıq ahəngi pozulmuş dil özü də elmi-fəlsəfi fik­rin inkişafına mane olan amillərdən birinə çevrilmişdir. Dilin məh­dudluğu təfəkkürə də çəpər cəkməyə başlamışdır.

Həm rusca, həm də Azərbaycanca sərbəst danışan adam üçün müəyyən bir mövqeni şərh etmək, məqalə yazmaq, elmi surətdə əsaslandırmaq görəsən hansı dildə asandır? Praktika göstərir ki, rus dilində. Niyə? Ona gö­rəmi ki, bizim dilimiz kasıb­dır? Xeyr. Ona görə ki, ruslar dil üçün dar-dar qəliblər düzəlt­mir­lər. Darvazanın ağzını gen açırlar və hətta alınma sözləri də cə­sa­rət­lə öz sözləri kimi işlədirlər. Ona görə ki, ruslar bütün fikirlər üçün eyni cümlə stereotipləri düzəltmirlər. Onlar bilirlər ki, əksinə, dil özünüqoruma instinktinin təsir dairəsin­dən kənara çıxa bil­mə­sə, onun həyati enerjisi azalır, rəqabət imkanları məh­dudlaşır. Bilirlər ki, öz qınına cəkilənlər məkhə məh­kumdurlar. Təbii inkişaf meylinə qarşı çıxaraq bir sözdə be­lə "güzəştə getmək" istəməyənlər bütövlükdə dilin möv­qeyinin zəifləməsinə səbəb olurlar.

Müasir dövrdə mütləq izolyasiya dil üçün ən təh­lükəli meyllərdən biridir. Dünyanın heç bir dili başqa dil­lər hesabına zənginləşmədən mədəniyyətin bütün sahələ­ri­ni dolğun surətdə əks etdirə bilməz. Çünki mədiəniyyət özü xalqların birgə səyi ilə inki­şaf edir. Müasir Avropa dillərinin və ya rus dilinin etimalogiyasına və hazırda hə­min dillərdə gedən proseslərə nəzər salsaq onların məhz başqa dillər hesabına, beynəlxalq terminlərin qəbul edil-mə­si sayəsində zənginləşdiyini görmək çətin deyildir. La-kin həmin dillər alınma üslub və sözləri üzvi surətdə vahid sistemə daxil etməyi, onları özününküləşdirməyi bacarır. Alınma sözləri tərcümə etmək yox, dil sisteminin özünü mürəkkəbləşdirmək üstün tutulur.

Deməli, başlıca vəzifə dilin genişlənməsinin, zəngin­ləşməsi­nin qar­şısını almaq deyil, bu zən­gin­ləşməni elmi əsaslarla təmin etmək, im­kan daxilində dilin özünəməxsus qanuna­uyğun­luq­larına riayət et­mək, onun spesifikasını nəzərə almaqdan ibarətdir. Lazım gəl­dik­­­də dildə ge­dən ye­ni prosesləri də əhatə etməklə onun struk­tu­ru­na, qa­nu­na­uyğunluqlarına yenidən bax­maq variantı istisna edilmə­mə­lidir.

Milli elmi dilin formalaşması və ədəbi dilin bey­nəl­miləl terminlər və elmi üslüb hesabına zən­ginləşməsi pro­se­sinə nəzarət etmək üçün təkcə müşavirələr, termi­no­lo­gi­ya komitələrinin ic­las­ları kifayət deyil. Bunun üçün həmin dildə elmi və fəlsəfi əsərlər yaradılmalıdır. Dilin gö­zəl­li­yi onun səslənmə xüsusiyyətləri və bədii ifadə imkanları ilə müəyyən olunduğu kimi, dilin tu­tu­mu da onun ifadə edə bildiyi fikrin dərinliyi və dəqiqliyi ilə müəyyən olunur. Tə­sadüfı deyil ki, Q.V.Hegel öz fəlsəfi əsərlərini həm də alman dilinin nailiyyəti və böyüklüyü kimi izan edir­di. Bə­li, Hegel fəlsəfəsinin yaranmasında yalnız alman təfək­kü­rü, onun fəlsəfi ənənələri deyil, həm də alman dilinin ver­diyi imkanlar müəyyən rol oynamışdır. Bir qədər sonra K.Marksın “Kapital”ı bu dilin böyük imkanlarmı daha bir səpgidə – siyasi iqtisad sahəsində də, nüma­yiş etdirdi. Q.V.Plexanovun, N.A.Berdyayevin, A.F.Losevin əsərləri rus dilinin də fəlsəfi təfəkkürü ifadə etmək potensialının necə bö­yük olduğunu göstərdi. Bu dilin həmin imkan sə­viyyəsinə yük­səl­məsi üçün, şübhəsiz ki, A.S.Puşkin, L.N.Tolstoy, F.M.Dostoyev­ski ənənələri kifayət deyildi. Bunun üçün həm də A.İ.Gertsen, N.Q.Cernışevski, V.Q. Belinski, V.S.Solovyov ənənələri lazım idi.

Bəs Azərbaycan dilinin elmi-fəlsəfi fikrin inki­şa­fın­da tarixən nə kimi rolu olub? Orta əsr­­lərdə Azərbaycanda fəlsəfi fikir də çox vaxt şeir qəlibinə salındığından, xüsusi elmi-fəlsəfı trak­­tatlar isə əsasən ərəb dilində yazıldığından Azərbaycan fəlsəfi dilinin formalaşması xeyli lən­­gimişdir. Lakin artıq XIX əsrdə uzaqgörən Azərbaycan mütəfək­kir­ləri bu problemə xüsusi əhə­­miyyət ve­rir­di­lər. Təsadüfi de­yil ki, Azərbaycan dilində fəlsəfi və elmi-tarixi əsər­lə­rin hələ təzə-təzə yazılmağa başladığı vaxtlarda M.F.Axundov bu dildə müvafiq üslubun qərarlaşması zə­­rurətindən və onun sə­ciyyəvi cəhətlərindən bəhs edən xüsusi əsər ("Tənqid risaləsi") yaz­mışdı.

Azərbaycan elmi və fəlsəfi dilinin nə vaxt, necə for­ma­laşması problemi çox ciddi problemdir və onun müs­tə­qil surətdə araş­dı­rıl­ma­sına böyük ehtiyac vardır. Lakin təəs­süf ki, bu sahədə xüsusi xid­mətləri olan M.F.Axun­do­vun haqqında cildlərlə əsərlər yazılsa da, onun məhz fəl-səfi dilimizin inkişafında rolu lazımınca işıqlan­dı­rılmamış, Azərbaycan fəlsəfi dilinin çox mühüm qaynaqlarından biri müstəqil tədqiqat obyektinə çevril­məmişdir. Bəlkə bu onun­la əla­qədardır ki, sonralar milli dildə oricinal fəlsəfi əsərlər yara­dıl­ması prosesi davam etdirilmə­miş, stalinizm fəlsəfi dilin milli tə­fək­kür tərzi ilə birləşməsinə mane ol­muşdur. Nəticədə, sxemə salın­mış fəl­səfə, hansı dildə ya­zıl­masından asılı olmayaraq, həmin dilin inkişafına heç bir təkan verə bilməmişdir.

Belə bir şəraitdə dilin inkişafına ancaq klassik fəlsəfi ədəbiy­ya­tın tərcüməsi müsbət təsir göstərə bilər. Lakin təəssüf ki, dünya elmi-fəlsəfi irsinin, hətta klassik Azər­baycan fəlsəfi fikrinin heç ən na­dir inciləri də hələ in­di­yə­dək dilimizə tərcümə olunmamışdır. Azər­baycan ədəbi di­li­nin pozulmaqda olan daxili ahəngini bərpa etmək üçün bu sahədə operativ tədbirlər görülməsinə böyük ehtiyac var­­dır. Həm də bu iş mühüm olduğu qədər də çətindir və onun yerinə yetirilməsi xüsusi dövlət qayğısı tələb edir. Bəs res­pub­li­kamızda bu istiqamətdə nə kimi addımlar atı­lıb? Təəssüflənməli hal­dır ki, belə bir şəraitdə res­pub­li­ka­mızda Azərbaycan dilinin in­ki­şafı və xalqın ümumi mə­dəni tərəqqisi naminə görülən tədbirlər ye­nə yalnız ədə­bi əlaqələrin, bədii tərcümənin daha mütəşəkkil təş­ki­linə yö­nəldilir, bu sahədə xüsusi Mərkəz yaradılır, elmi-fəlsəfi tər­­cümə problemi isə yenə də yaddan çıxır, diqqətdən ya­yınır və da­ha pis halda bədii tərcümənin əlavəsinə çevrilir. İnanmaq istər­dik ki, son illərdə res­publikamızda Azər­bay­can dilinə göstərilən diq­qət və qayğının birtərəfli mən­zərə­sini tamamlamaqla, onu ayrı­seç­kilikdən azad etmək üçün elmi-fəlsəfı dilimizin də inkişafı üçün xüsusi tədbirlər müəyyən ediləcəkdir. Və nəzərə alınacaqdır ki, bu prob­lem tam halda yalnız ümumiyyətlə elm və fəlsəfənin in­kişafı kontekstində həll edilə bilər.


Son vaxtlar dilin fəlsəfi məsələlərinə diqqət artmış və bəzi fəl­sə­fi cərəyanlar tərəfindən bütöv­lük­də fəlsəfənin dil problematikası çərçivəsinə salınması cəhdləri dünya fəl­­səfi fikrində geniş yayıl­mışdır. Lakin təəssüf ki, Azər­bay­can fəlsəfi fikri dünyada gedən proseslərlə nəinki ayaq­­laşa bilmir, hətta müasir təlimlərin vaxtında Azər­bay­can dilinə çevrilməsi və şərhi məsələsində də geri qalır.
Milli elmi-fəlsəfi dilimizin inkişafı üçün ilk növbədə azər­bay­canlı alimlərin və filo­­sof­la­rın oricinal tədqiqat nü­mu­nələrinə böyük eh­tiyac vardır. Necə ki, Dantenin, Şeks­pirin, Dray­ze­­rin, Tolstoyun Azər­baycan dilinə tərcü­mə­ləri milli bədii dilin inkişafındakı rolu baxımından M.F.Axun­dovun, C.Cabbarlının, M.S.Ordubadinin, Sə­məd Vurğu­nun orijinal bədii yaradıcı­lı­ğı ilə müqayisə oluna bil­məz, elə­cə də xarici dillərdə yazılmış elmi-fəlsəfi kitabların Azər­­bay­can dilinə tərcüməsinin dilin inkişafına təsiri bu dilin öz daxili po­ten­sialı hesabına meydana gə­lən, milli dil­lə milli təfəkkürün vəh­də­ti­nin ifadəsi olan orijinal təd­qi­qat əsərlərinin yerini verə bilməz.

Lakin bununla belə elmi-fəlsəfi dil bədii dildən fərq­li olaraq milli çərçivələr daxilində deyil, daha çox ümum­bəşəri elmi-fəlsəfi fikir prosesinin təsiri altında formalaşır. Fundamental elmi əsərlər təkcə müəllifin mən­sub olduğu mil­lətin yox, bütün bəşəriyyətin intellektual sər­və­tinə çev­rilir. Burada aparıcı olan ümumbəşəri elmi təfəkkürdür ki, o da ilk dəfə bu elmi yaradan xalqın dilində ifa­də olunur, həmin dilin qəlibinə salınır. Başqa xalqlar isə ori­ji­nal­da deyilmiş fikirləri ilkin dil qəlibindən çıxardaraq öz dil qə­lib­lə­rinə salmaq və müstəqil yaradıcılıqla yox, tərcümə ilə bağlı «baş sındırmaq» məcburiyyətində qalırlar.

Ancaq tərcümələr sayəsində inkişaf etmək istəyən dillər kə­nar təsirlərə məruz qalır, təbii inkişaf meyl­lə-rin­dən, immanent xü­su­siyyətlərindən uzaqlaşmış olur və nə­ti­cədə dildə özgələşmə pro­sesi gedir. Lakin əgər ancaq söz­lər yox, həm də elmi mətnin ümu­mi ruhu milli dilə çev­rilirsə və milli dilin potensialı buna imkan ve­rir­sə, – ancaq bu zaman dil özgələşmədən xilas ola bilər və milli el­mi dil üslubu formalaşmış olar. Bunun üçün isə əsas yük, ağırlıq mər­kəzi dilin üzərinə yox, elmi-fəlsəfi fikir prosesinin üzərinə düşməlidir.

Azərbaycanda nəinki dilçilər, heç fəlsəfəçilər də ümu­mi dil­çi­lik, dilin fəlsəfəsi sahəsində müa­sir tə­ləblər sə­viy­yəsində elmi təd­qi­qat aparmadığından, dilşünas­ları­mız bu sahədə dərslik ya­zarkən an­­caq rus mənbələrinə istinad etmək məcburiyyətində qalırlar. Lakin Rusiyada da dil­şünaslıq əsa­sən öz məcrasında inkişaf etdi­yin­dən müasir fəlsəfi tədqiqatlarla əlaqə ya­ra­dıl­ma­mışdır. Düzdür, «ümu­­mi dilçilik» məsələləri, «dilin mahiyyəti», «dil və nitq», «dil və tə­fək­kür» kimi problemlər əsa­sən fəlsəfi ədə­biy-ya­ta istinadla işıq­landırılır, lakin burada başlıca ola­raq klas­sik fəlsəfi irs nəzərə alı­­nır. Halbuki, XX əsrin ikinci yarısında dilin fəlsəfi məsələləri bi­la­­vasitə fəlsəfənin apa­rıcı tədqiqat isti­qa­mətlərindən birinə çev­ril­miş və bu tə­məldə tənqidi ra­sio­nalizm, analitik fəlsə­fə, linqvistik ana­liz, struk­turalizm, hermenevtika və s. təlimlər inkişaf tap­mış­dır. Lakin filosoflar bu prob­lem­lə dilçilik kontekstində deyil, məhz fəl­səfənin əsas mə­sə­lə­si kimi məşğul olduq­la­rından, gö­rü­nür, dilçi­lə­rin bu prosesə müdaxiləsi o qədər də asan de­yil. Hər halda dil­şü­nas­lığın rus dilli mən­bə­lə­rin­də bu baryer keçilmədiyindən, Azər­baycan dil­şü­nas­ların­dan bunu gözləmək sadəlövhlük olardı.

Azərbaycanda fəlsəfi fikrin də səviyyəsi ən azı yarım əsr geri qaldığından fəlsəfi fikirlə dilşünaslıq ara­sında müəyyən bir paritet əmələ gəlmişdir. Həm də etiraf etmək lazımdır ki, bu paritet hərdən bir pozulursa, onu yenə də fəlsəfəçilər yox, dilçilər pozur, çünki fəlsəfəçilər bu mövzuya daha az müraciət edirlər.

Azərbaycan dilinin müasir mərhələdəki inkişaf yolu milli-elmi fəlsəfi dil üslubunun formalaşmasından keçir.







ELM HAQQINDA ELM



  • Bilik və fəaliyyət

  • Söz, zəka, qüvvə, yoxsa iş-əməl?

  • Zehni bilklərdən elmə, əməli biliklərdən texnologiyaya tarixi keçid

  • Elm və onun inkişaf yolu

  • Texnika və texniki tərəqqi

  • Elmi-texniki tərəqqinin hüdudu varmı?

  • Elmi-texniki tərəqqi hara aparır?



Prof. Dr. Səlahəddin Xəlilov (1952)

Fəlsəfə elmləri doktoru, AMEA-nın müxbir üzvü

1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə