Elm adamlari elm haqqinda professor Səlahəddin Xəlilovun təqdimatında ÇAŞIOĞlu bakı 2010




Yüklə 1.22 Mb.
səhifə7/13
tarix22.02.2016
ölçüsü1.22 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13

Son söz
Elmlə sənətin əlaqəsi haqqındakı söhbətimiz sona ça­tır. Mən istəməzdim ki, oxucu buradakı mühakimə və mü­lahizələri təhlilə, tənqidə ehtiyacı olmayan hökmlər kimi qəbul etsin. Yazıya belə bir oxucu münasibəti söh­bətimizin ruhuna zidd olardı. Ancaq çox istərdim ki, oxu­cu müəllifin xeyirxah bir məqsəd güddüyünə inansın.

Elə bir müasir adam tapılmaz ki, onun sənətlə elmin əlaqəsinə öz münasibəti olmasın. Bu söhbət belə müna­si­bətlərdən biridir və daha ciddi, elmi araşdırma üçün bir stimul olacağına ümidimin doğrulmasını ən böyük müvəf­fə­qiyyətim sayırdım.

Elmin sənətə təsirini işıqlandırmaq arzusu ilə gətir­di­yim misallardan çıxarıla biləcək nəticələri aşağıdakı şə­kildə qruplaşdırmaq istərdim. Əslində onlar nəticədən çox açıl­masına ehtiyac duyulan suallardır.

Hər şeydən əvvəl, elm-bilik sənətkarda müasir dün­ya­görüşünun formalaşması üçün zəruridir. Elmin nailiy­yət­ləri ilə ümumi tanışlıq sənətkar düşüncəsini insan – tə­biət, insan – insanlıq, insan – insan, isan – həyat və s. kimi münasibətlərin müasir problemləri təsiri altında saxlayır. Çox halda belə problemləri hamıdan qabaq sənətkar du­yur.

Müasir estetika, sənətşünaslıq, bədii tənqid ictimai elmlərin inkişaf etməkdə olan vacib qollarıdır. Elm sənətə, sənətkara bu qollar vasitəsi ilə təsir edir. Elmin bu sa­hə­lə­rinin rolunu yalnız şərhçilikdə, müşahidəçilikdə və təh­lildə görmək səhv olardı. Əlbəttə, sənətkarın bu sahələrdə ta­nış­lığının onun yaradıcılığına təsirini açmaq bütün hallarda asan deyil. Əksinə, belə bir tanışlığın olmamasının təsirini gör­mək daha asandır. Bir qayda olaraq, görkəmli sənət­kar­lar həm də elm sahələrini inkişaf etdirmiş olurlar və hər bir sə­nət əsəri yeni sənət meyarı ilə birlikdə yaranır.

Elm, bilik sənətin xidmət göstərdiyi insanları dəyiş­dirir. Emosional mühitə ehtiyac həm kəmiyyət, həm də key­fiyyətcə dəyişir. Elmin sənətə təsir yollarının biri də budur. “Atom əsrində sənət necə olmalıdır?” kimi sualları mey­dana atan səbəb bu təsirdir.

Elm, bilik sənətin texniki vasitələrini dəyişdirir, da­ha doğrusu, zənginləşdirir. Elm, texnika, sənət əsərlərinin bir məlumat kimi yayılma vasitələrini keyfiyyətcə yeni­ləş­dirir, oxucu, dinləyici, tamaşaçı sənət əsəri ilə tamamilə ye­ni şəraitdə, yeni tərzdə tanış olur: radio, televiziya, kino, maqnitafon, və s. Bu texniki yeniliklər yeni sənət janr­la­rının meydana gəlməsinə səbəb olur. Başqa tərəfdən belə vasitələr sənətin kütləviləşməsinə kömək edir. Sənət, tex­niki tərəqqidəki inqilabların təsirindən azad deyil. Buna, sə­nəti kiçildəcək bir təsiri kimi yox, onun inkişafına yeni tələb qoyan təbii bir hal kimi baxmaq lazımdır.

Elm, bilik sənətkara ağılın gözləri ilə görünən alə­min üfüqlərini açır. Aləmin bilavasitə gözlə görünən his­səsinin zənginliyi onun ümumi zənginliyinin çox kiçik bir his­səsidir. Aləmin genişlən­məsi isə sənətə təsirsiz qala bil­məz. Müasir elmi fantastikanın xeyli hissəsi, kosmik möv­zular, riyazi asılılıqlardan təsviri sənət mövzuları kimi is­tifadə və s. bu təsirin hələ ilk əlamətləridir.

Elmlə tanışlıq biliyə inam yaradır. Bu inam insana, onun gələcəyinə inamdır. Sənətkarın hissinə əsaslandığı ina­mın üstünə belə bir inam da gələrsə onun yaratdığı əsər heyran etməklə bərabər, daxili məntiqi, dərinliyi, ciddiliyi ilə heyrətləndirə də bilər.

Elmin sənətə təsirinin mahiyyəti sənətin elmə təsi­rin­dən çox-çox mürəkkəb olduğunu nəzərə alaraq, belə bir tək­rarı lazım bildim. Ali məktəb illərindən bu günə kimi elm adamlarının sənətə münasibəti ilə onların elmdə mü­vəf­fəqiyyətləri arasındakı uyğunluğun səbəbi mənim üçün ma­raqlı bir sual kimi qalmışdır. Bir qayda olaraq, istər təhsildə, istərsə də elmi işdə orijinal müvəffəqiyyət qaza­nan­ların sənət həvəskarları olduğunu müşahidə etmişəm. Bu adamların çoxunda sənətə ehtiyac o qədər böyük olub, o qədər sənəti duya biliblər ki, tanıyanlar onları “sənət üçün itirilmiş adamlar” hesab edirlər. Belə itki ağrı gə­tirmir. Qoy həmişə elmin itirdiyi adamları sənət, sənətin itirdiklərini elm tapsın. Bəlkə də belə hallarda kimin ha­ra­da olmasının əlverişliliyini dəqiq təyin edə bilmə­məyi­mi­zin mübhəm bir əhəmiyyəti var. Bir neçə il bundan qabaq iki şəxsiyyətin yuxarıda göstərdiyim qanunauyğunluqdan kənara çıxması məni darıxdırırdı. Bunlardan biri müasir fizikanın yaradıcılarından olan alman alimi Heyzenberq idi. Lakin fizikanın ümumi məsələlərinə həsr etdiyi bir ki­tabını və bir neçə məqaləsini oxuyandan sonra onun tə­biət­cə şair olduğuna şübhəm qalmadı.

İkinci böyük şəxsiyyət alimimiz Yusif Məmmə­dəli­yev idi. Bəlkə də onun sözə qənaətcilliyi sənətə müna­si­bə­tini kənar adamlardan gizli saxlayırdı. Belə böyük alim, gö­zəl insan (mən bu sözləri öz müşahidələrimin nəticəsi ki­mi deyirəm!) sənətə necə laqeyd ola bilər! Sonra onun həmyaşlarından öyrəndim ki, Yusif Məmmədəliyev də bö­yük sənət pərəstişkarı imiş! Beləliklə, elm üçün istedadlı kadrlar seçilməsində, sənətə münasibət bəlkə də bir meyar kimi istifadə oluna bilər.

Mənim iştirak etdiyim aspirant, kiçik elmi işçi attes­ta­siyalarında, bir qayda kimi, öz elmi işinə marağı olma­yanların sənətə ancaq utilitar münasibət bəslədiklərinin şa­hidi olmuşam.

Fikrimizə incəlik verən, onu dağ çayları kimi coş­qun, iti, gözlənilməz döngəli, şəlaləli edən sənətin təsiri el­mi­mizin inkişafı üçün son dərəcə lazımdır. Sənətin in­kişa­fı, çiçəklənməsi dünya elminin tərəqqisi və onun insan­lı­ğın xeyrinə yönəldilməsi üçün lazımdır. Sənət insanı həm “ağıl artıqlığı”, həm də ağıl azlığı bəlasından qoruyan va­si­tədir. Sənət bizi peşə, məşğələ əsirliyindən qurtarır, gö­zü­müzdə dünyanın sxematikləşməsinə imkan vermir, daxi­li – psixoloji bütövlüyümüzü, xarici aləmlə sağlam vəh­də­ti­mizi saxlamağa kömək edir.

Müasir elmin sənəti zəifləşdirdiyini, “intellekt sahib­ləri” üçün sənətin az əhəmiyyətli olduğunu eşitdikdə, necə deyərlər, matım-qutum quruyur. Elə bil, sənətin vaxtı ilə mey­dana gəlməsinin səbəbi elmin zəifliyi olmuşdur. Sənə­tin və ya elminmi insan üçün daha vacib olması sualı da gülüncdür. Bu suyun və ya havanınmı insan üçün daha va­cib olması sualına oxşayır.

Elm və sənət insan mədəniyyətini yüksəklərə qal­dı­ran qoşa qanaddır. Quş tək qanadla uça bilməz. Uçuş, yük­səliş hər iki qanad eyni qüvvədə olduğu zaman əldə edilə bilər.


ELM və DİL





  • «Beyin köçü»:gedib qalanlar və qayıtmaq üçün gedənlər

  • Türkiyənin hədəfləri baxımından təhsil

  • Dünya hara gedir, Türkiyə hara?

  • Necə bir təhsil?

  • Elm, elm siyasəti və universitetlər

  • Elm və dil



Prof. Dr. Oqtay Sinanoğlu (1935)

Yeel Universitetinin (ABŞ) kafedra müdiri


Oqtay Sinanoğlu: həyat və yaradıcılığından səhifələr
Böyük türk alimi və mütəfəkkiri, kvant kimyasının və riyazi kimyanın təməlini qoyan, habelə molekulyar bio­logiyanın yaradıcılarından biri olan Oqtay Sinanoğlu
1935-ci il 25 fev­ralda anadan olmuşdur.
1956-cı ildə Kaliforniya Universitetinin (Berkli, ABŞ)

Kimya Mühəndisliyi fakültəsini birincilik

diplomu ilə bitirmişdir.
1957-ci ildə Massaçuset Texnologiya İnstitutunda magistr

pilləsini 8 ayda birinciliklə bitirmişdir.


1959-ci ildə Kaliforniya Universiteti Berklidə iki il

müddətində nəzəri kimya ixtisası üzrə fəlsəfə

doktoru (Ph.D) olmuşdur.
1959-1960-ci illərdə ABŞ-da Atom Enerjisi Mərkəzində

tədqiqat aparmışdır.


1960-ci ildə Yeel Universitetində dosent vəzifəsində

işləməyə başlamışdır.


1961-1962-ci illərdə “Atom və molekulların çoxelektronlu

nəzəriyyəsi” ilə professorluğa addım atmışdır.

Əsas fizika qanunlarından başlayaraq müxtəlif

maddələrin kimyəvi və fiziki xüsusiyyətlərini

tapmaq üçün vacib olan bu əsas tədqiqat işi ilə

50 ildir həll edilə bilməyən bir riyazi nəzəriy-

yə­ni elm aləminə qazandırdı və profes­sorluq

vəzifəsinə yüksəldi.


1962-ci ildə Yeel Universitetindəki professorluğu ilə yana-

şı Harvard Universitetində özünün kəşf etdiyi

“yeni kvant kimyası və fizikası” haqqında xü-

susi mühazirələr oxumuşdur. 26 yaşında, son

300 ildə Qərbdə ən gənc professor kimi Yeel

universiteti tərəfindən dünyaya tanıdılmışdır.


1963-ci ildə 28 yaşında Yeel universitetində rəsmən full

professor olmuşdur.


1964-ci ildə Yeel universitetində dünyada yenicə əsası

qoyulmağa başlanan “Molekulyar biologiya”

sahəsi üzrə kafedra müdiri olmuşdur. İrsiyyə-

ti təmin edən DNA molekulunun strukturu ilə

bağlı yeni izahlar verərək molekulyar biolo-

giyanın əsasını qoyanlardan biri olmuşdur.

Elə həmin ildə tamamilə fərqli bir sahə olan

yüksək enerji fizikası ilə bağlı tədqiqatları

nəticəsində “Yeni səkkiz mezon və onların

xüsusiyyətləri nəzəriyyəsi”ni kəşf etmişdir.


1967-ci ildə İtaliyada, Fraskati şəhərində NATO-nun

Beynəlxalq Tədqiqatlar İnstitutunun təşkil et-

diyi atom və molekulların təsirləri mövzusun-

da mütəxəssislərə xüsusi mühazirələr vermiş-

dir.

1969-ci ildə SSRİ Elmlər Akademiyasının xüsusi dəvəti



ilə burada konfrans vermiş və öz nəzəriyyə-

ləri haqqında SSRİ-nin hər tərəfindən toplan-

mış xüsusi mütəxəssislərə məlumat vermişdir.
1970-ci ildə atom fizikası ilə bağlı tədqiqatlarını intensiv-

ləşdirərək atomların əsas strukturu haqqında

təfərrüatlı bir nəzəriyyə qurmuşdur. Onun

“Atom fizikasında atomların strukturu və

elektron xüsusiyyətləri nəzəriyyəsi”nin göy

fizikası sahəsində tətbiq edilməsi sayəsində

günəş və ulduzlardakı kimyəvi elementləri

hesablamaq mümkün olmuş və ABŞ Milli

Standartlar Qurumunun kataloqundakı yanlış

biliklər yenidən düzəldilmişdir.


1970-1973-ci illərdə ABŞ Milli Argon Atom Enerjisi La-

boratoriyasının rəhbər olmuşdur.


1971-ci ildə ABŞ, Vaşinqton, Müdafiə Strategiyaları

Komitəsinə üzv seçilmişdir.


1973-ci ildə Almaniyanın ən yüksək elm mükafatı olan

“Aleksandr von Humbolt Elm Mükafatı”nı

alan dünyada ilk elm adamı olmuşdur.
1975-ci ildə Yaponiya hökumətinin “Beynəlxalq Elit Elm

Adamı” mükafatını almışdır.


1970-ci illərdən başlayan tədqiqatları nəticəsində “Kimyanın əsaslarını yeni riyaziyyata uyğunlaşdırma” nəzəriyyəsini kəşf etmişdir. Yeni kvant kimyası qanununu inkişaf etdirərək kimyanı yeni riyazi fizika əsaslarına bağlamışdır.
Yeel universitetində təşkil etdiyi kimyanın riyazi əsasları haqqında uzun müddət verdiyi seminarlara dün­yanın müxtəlif ölkələrindən elm adamlarını dəvət etməklə və beləliklə yeni bir sahə olan “riyazi kimya” sahəsinin yaranmasına öndərlik etmişdir.


«Beyin köçü»:

gedib qalanlar və qayıtmaq üçün gedənlər
Qərbin alim və ziyalıları Şərq ölkələrinə bir qayda olaraq, məq­səd­­­yön­lü surətdə – öyrənmək, tədqiq etmək və əgər Şərqdə hələ də diq­­­qətəlayiq nə isə varsa, onları mə­nim­səmək və istifadə etmək, Qərb mə­­dəniyyətinə qat­maq məqsədilə səfər edirlər. Missionerliklə məşğul olanlar da var ki, on­la­rın məqsədləri bir qə­dər fərqlidir: yəni öz dün­yagörüşünü, əqidəsini, dü­şün­cə tərzini, mə­də­niy­yə­tini ya­y­maq, özünə davamçılar yetişdirmək və be­lə­liklə hər­bi isti­la­dan fərq­li olaraq, intellektual istilaya, əqidənin eks­pan­si­yasına nail ol­maq. Həm də ayrı-ay­rı fərdlərin mis­si­oner­liyindən daha geniş miqyaslı fə­a­­liyyət formaları da var idi ki, bu da humanitar dəstək motivi ilə mək­­təb­lə­rin, mədə­niy­yət müəs­si­sələrinin açılmasından, insanların fi­kir­­­lərini və hətta duy­ğusunu, sim­pa­ti­ya­sını hələ lap uşaqlıqdan yön­­lən­dir­mək, onları özü­nün­küləşdirməkdən iba­rətdir.

Ziyalıların, böyük elm adamlarının Şərqdən Qərbə get­məsini şərtləndirən amillər isə ta­ma­milə baş­qa xarak­ter­lidir. Bu sırada ilk növbədə azad düşüncə və ya­radıcılıq fə­a­liy­yəti üçün əlverişli məkan axtarışını qeyd etmək olar. Alim üçün elmi mühit və eksperimental baza, ya­­zar üçün, bir tə­rəf­dən, çap olun­maq imkanı, digər tərəfdən də oxu­cu pub­­likası və ədəbi tə­n­qi­din mü­na­si­bəti lazımdır ki, bu da ge­­ri qalmış Şərq ölkələrində ça­tış­­ma­­yan əsas cəhətlərdir.

Gedib hər hansı bir Qərb öl­kə­­sində özünə yer etmək, ya­ban­çı mü­­hi­­tin üzvünə çevrilmək, yad­­­laş­­maq, bunun mü­qabilində şəxsi hə­­­­­yatını tə­­min etmək və hətta mü­əy­yən po­pul­yar­lıq qazanmaq da müm­­­­­kün­dür. La­kin be­ləliklə öz və­tə­ni və xal­qı üçün ta­mamilə itib get­mək olar. Bu, bir cür aqi­bət­dir, öz simasını və amalını də­yiş­­mədən, itir­­­­mədən ya­radıcılıq mü­hi­ti əldə et­mək isə tamamilə başqa cür aqi­bət­dir. Buna nail olmaq üçün mühacir alimlər və yazarlar bö­­yük Amerika mühiti kon­tekstində öz nisbi müstəqil mə­dəni-mə­nəvi mü­­hitlərini yaratmağa çalışırdılar. Bu, çox əla­mət­dar bir hal­dır.

XX əsrdə Şərq ölkələrindən Ameri­ka­ya mühacirətdə iki fərq­­li motiv və hadisə fərqləndirilməlidir. Əvvəla, pla­netin bütün gu­şə­lə­rin­dən Amerikaya iş tapmaq, pul qazan­maq niyyəti ilə ka­sıb ailələrdən ge­dən­lər var idi. Və tə­bii ki, belə adamlar nə yeni mədəniyyət mənimsəməyə, nə də Ame­ri­ka­da öz mədəniyyətlərini, öz mədəni-mənəvi varlıq­la­rını ifadə et­mə­yə vaxt tapa bilirdilər. Daha doğrusu, bu, onların nə məqsədlərinə, nə də ha­zırlıq səviyyələrinə uy­ğun idi. Lakin tədricən fərqli missiyaya malik bir köç də for­malaşmağa başladı. Pul qazanmaq naminə səfər edən ata­ların öv­lad­ları artıq müəyyən mad­di təminata, ilkin sa­vad və bi­lik səviyyəsinə malik ol­duqların­dan, in­di başqa mis­siya ilə səfər edir­di­lər. Bu ikincilərin səfəri, bir tə­rəf­dən Qərb elmini və mədəniyyətini mə­nim­səmək, digər tə­rəfdən də öz mü­hitlərində inkişaf etdirə bil­mə­dik­lə­ri yara­dıcı qabiliyyətlərini reallaşdır­maq, elmi və mədəni-mənəvi mühit əldə etmək məqsədini güdürdü.

Atalar və oğullar. Mədəni intibaha xidmət edən mad­di dirçəliş. Mad­di təminat üçün səfər edənlərin için­dəki işığın öz simalarında ol­ma­sa da, övladlarının sima­sında aydınlanması, zahirə çıxması...

İkinci nəfəs... ikinci nəsil... Ömür vəfa etməyəndə ideyaların öv­lad­lar vasitəsilə və onların simasında işıq üzü görməsi, davam et­di­ril­məsi.

Bu problem bu gün də aktualdır.

XX əsrdə Türkiyənin yoxsul ailələrindən Avropaya və Ame­ri­ka­ya iş da­lınca mühacirət edən yüzlərlə, min­lərlə insanın taleyinə nəzər salsaq gö­rə­rik ki, burada da səbəb bir çox hallarda mad­diyyatla bağlıdır və türk kim­li­yi­nin, türk mədəni-mənəvi sima­sı­nın ifa­də olunmasına xidmət et­mir. Ək­­sinə, onların timsalında Qərb­də türk­lər haqqında ol­­duqca yanlış tə­səv­vürlər for­malaşmışdır. İkinci nə­sil türklər Qərbdə hələ yeni-yeni ayaq tutub yeriyir, möh­kəm­lənir və əsl türk obrazı da məhz indi ya­ran­maq­dadır. Məhz ataların ağır fiziki əməyi sayəsində yaratdıqları maddi tə­minat övladların öz genetik intellektual po­tensialını və mil­li-etnik, mədəni-mə­nə­vi sifətlərini ifadə etmələri üçün va­si­tə, baza rolunu oynayır.


Lakin nə yaxşı ki, istisnalar da vardır. Hələ körpə vaxtlarından Avropa mühitində böyüyən, ailədə də Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin sintezi ruhunda tərbiyə alan Oqtay Sinanoğlunun Amerika səfəri elə lap əvvəlindən böyük bir missiyaya xidmət edirdi. Oqtay Sinanoğlu xaricdə çalış­maq yolunu da Vətən naminə tutmuşdu. O, qayıtmaq üçün ge­dənlərdən idi. Hətta Amerikanın ən nüfuzlu univer­si­tet­lə­rindən birində ona ömürlük kafedra müdiri kimi şərəfli bir mövqe verilmiş olsa da, o, Vətən yolunu seçdi.

Biz «gedib qayıdan» və ya «qayıtmaq üçün gedən» de­yərkən Qərbə öz şəx­si məqsədləri ilə, hətta sadəcə ümum­bəşəri dəyərlər naminə deyil, öz millətinə xidmət et­mək, görüb-götürmək, həm mü­əyyən bir ixtisas sahəsində biliklər əldə edərək, həm də elmi quruculuq sa­hə­sində təc­rübə toplayaraq, elmin təşkilatlanması modellərini mənim­sə­yə­rək, elmlə həyat, elmlə dil, elmlə milli ruh arasındakı mü­nasibətləri saf-çürük edərək «qazandıqlarını» vətəninə da­şıyanları nəzərdə tuturuq.

Oqtay Sinanoğlu – 25 yaşında dünyanın ən məşhur uni­versitetlərindən biri olan Yeel Universitetinin profes­so­ru adını qazanmaqla «türkün silahı qə­ləm deyil, qılıncdır» fikrinin artıq köhnəldiyini və bir türk gəncinin elm sa­hə­sin­də də böyük xariqələr yaratmaq iqtidarında olduğunu sübuta yetirdi. Əl­bəttə, yeni bir elm sahəsinin təməlini qoy­maq, Qərb elmi ictimaiyyəti tərəfindən qeyd-şərtsiz ta­nınmaq və qəbul olmaq bir gəncin başını duman­lan­dıra da bilərdi, və­təni və milli kimliyi unutdura da bilərdi. Və əgər belə ol­saydı, o artıq çox­dan Nobel mükafatı da almış olar­dı. Lakin Oqtay Si­nan­oğ­lu kökündən ay­rılmadı, şəxsi şöh­rət dalınca qaçmadı, türk elminə və bü­töv­lükdə Tür­ki­yə­yə xidmət etmək missiyasını unutmadı. Ola bilsin ki, məhz bu­­na görə də Qərb onu bağrına basmaqdan imtina etdi, çox­dan haqq etdiyi Nobel mükafatını da ona qıymadı. Ola bil­sin ki, o, Türkiyədə böyük elm yaratmaq məqsədinə də hələ gəlib çata bilməmişdir. Lakin o öz şəxsi tim­sa­lın­da yan­dırdığı məşəllə sonrakı nəsillərə işıqlı yol açdı, nümu­nə göstərdi.

Oqtay Sinanoğlu türk dilinin tədrisinin təkmilləşdi­ril­­məsi, dilin “tə­miz­lənməsi” sahəsində də xeyli işlər gö­r­müş və gələcək “şüurlu nəslin” (“conscious generation”) ya­ranması yollarını araşdırmışdı. O, türk dilinin fə­al təbli­ğat­çısıdır. Onun bir fikri çox ibrətamizdir: “Milli dil olma­dan mil­lə­tə təhsil vermək sui-qəsdə bərabərdir”.

Dünyada yeni qurulmağa başlayan molekulyar biolo­gi­ya sahəsinin əsa­sını qoyanlardan biri olmuşdur. Ame­rika Milli Elmlər Akade­miyasına üzv seçilmiş ilk və ma­lə­səf tək türkdür. İki dəfə Nobel mükafatına namizəd ve­ril­miş, dəfələrlə Nobel Akademiyasının istəyi ilə bu mükafat üçün nami­zədlər irəli sürmüşdür.

O.Sinanoğlunu səciyyələndirən və milli elmi kadrlar üçün örnək ola biləcək ən mühüm cəhət onun Amerikada rahat həyat şəraiti və gözəl elmi yaradıcılıq mühiti olma­sına baxmayaraq, öz vətəni üçün, Türkiyədə elmin inki­şafı üçün göstərdiyi səylərdir.



Oqtay Sinanoğlu. “BYE-BYE” TÜRKCE
Bye-bye” türk dili
Yəqin ki, bizim qədər sürətli və tez-tez dil dəyiş­di­rən başqa bir millət olmayıb. Az qala, bir nəsildə Osmanlı dilindən öztürkcəyə, oradan da “Anglomanca” adlandıra biləcəyimiz yeni qəribə bir dilə keçdik. Bu sonuncusu da­ha inanılmaz bir sürətlə baş verdi. Əslində çox da təəc­cüb doğuracaq bir sürətlə baş vermədi. Bu öz-özünə baş ve­rən bir proses deyildi. Əksinə, çox gözəl, planlı şəkildə hə­yata keçirilmiş bir işin nəticəsi idi. Lakin, hələ bu plan ta­mamlanmayıb və davamı var.

Hər bir dildə elmin və texnikanın inkişafından ya­ra­nan ehtiyacları qarşılamaq üçün yeni terminlər yaratmaq la­zım olur. Bu yaratma işini, çox vaxt dilçilər yox, həmin elmi və ya texniki məsələni kəşf edən elm adamları həyata ke­çirir. Nəyə görə? Əlbəttə, icadını ilk dəfə yazarkən və ya­xud izah edərkən yeni məfhumların adını özü qoymalı ol­­duğu üçün. Əgər bu mövzu başqa bir dildə icad edilibsə, onu ilk dəfə öz ölkəsində təqdim edərək, tətbiq edən və onu daha da inkişaf etdirən elm adamı gətirdiyi bu məf­hum­ları öz dilində adlandırmaqda məsuliyyət daşıyır. Ona görə də, elmin ön cərgələrində vuruşan, dünya elm meyda­nın­da qurşaq tutmalı olan elm adamı lazımi əcnəbi dil və ya dillər qədər öz dilinin strukturunu, söz və termin yarat­ma qaydalarını çox yaxşı bilməlidir. Bu, bütün inkişaf et­miş ölkələrdə belədir. Amma, əgər o elm adamı öz dilini bilməsə, ölkəsinin dilini sevməsə və hətta bəzi keçmiş və ya yeni tipli müstəmləkələrdə müşahidə olunan istismar edil­miş, naqislik kompleksinə qapılmış düşüncə ilə, öz di­linə, mədəniyyətinə xor baxırsa, bax onda bu elm + könül adamında olmalı olan məsuliyyəti hiss etməz, hətta bir növ yad bir münasibət göstərərək əcnəbi sözləri istifadə et­mək­lə öyünür, lovğalanır, xalqının dilini məhv edərkən vicdanı belə sızlamır. ...



Yaponlar o qarmaqarışıq yazıları ilə nələr etdilər
Yapon Meici İslahatı bizdəki islahatdan 30 il sonra, 1868-ci ildə başlamışdır. Bizim gəlib çıxdığımız yerlə, on­ların gəlib çıxdıqları yer göz qabağındadır. Yaponlar hələ lap əvvəldən, “Qərb texnologiyası, Yapon ruhu”, sözünü öz­lərinə şüar etdilər (düzdür, bizdə də Ziya Göyalp, sonra isə Atatürk “türk mədəniyyəti içində müasirləşmək” şüarı­nı irəli sürdülər. Lakin onlardan nə əvvəl, nə də sonra buna əməl olunmadı.) 1868-ci ildən etibarən bütün təhsilin Ya­pon dilində verilməsinə böyük həssaslıq göstərildi. Elm və texnika terminləri daim Yapon dilində yaradıldı. Bu gün Ya­poniyada “atom”, “molekul”, “elektrik” kimi terminlər be­lə Yapon dilindədir.

Yapon dilinin Ural-Altay Dili olduğu, dolayısı ilə türk dili ilə qohum dil olması təfərrüatlı şəkildə 1975-ci il­də isbat edilmişdir. 800-cü ildən sonra Çindən Uyğur tər­zin­də Buddizmin Yaponiyaya keçməsindən sonra Yapon dilinə çox sayda Çin sözü daxil olmuş, lakin yapon dilinin türk dilinə bənzəyən strukturu hakim olmuşdur. Yapon di­li­nin dünya üzərindəki əhəmiyyəti artmağa davam edir. Bu gün Qərb ölkələrində bir çox beynəlxalq toplantılarda in­gi­lis, fransız, alman, ispan və italyan dili ilə yanaşı yapon di­linə də tez-tez rast gəlmək mümkündür.



Bəs biz?
Bəs biz nə etdik? Osmanlı dövründə ziyalıların necə elm və texnologiya terminləri yaratdıqlarından yuxarıda danışmışdıq. Türkçülük cərəyanlarından sonra yaranan Cümhuriyyətdə dildəki artıq ərəb, fars sözləri təmizləndi. Qərb­dən yeni gələn məfhumlara lazım olan qarşılığın türk di­lində yaradılması təbii idi. Onsuz da, yazının dəyişməsi, ərəb və fars dillərinin tədris olunmaması, İslam dünya­sın­dan sıyrılıb Atatürkdən sonra müasirləşmənin avropalıya bən­zəmə səyinə çevrilməsi ilə, əski türk dilini (Osmanlıca) bilənlər də çox az qalmışdı. Atatürk elm dilinin və təh­si­li­nin türk dilində olması üçün böyük diqqət ayırmış, o də­rə­cəyə qədər ki, hətta 1934-cü ildə bir “Geometriya” kitabı yaz­mışdır. Bu gün istifadə etdiyimiz “üçgen” (üçbucaq) kimi terminləri özü yaratmışdı. Əcnəbi dilli missioner mək­təblərinə həvəs yaranmasın deyə, Türk təhsil dərnəyini və onun özəl məktəbi TED Yenişehir Liseyi qurmuşdu. Şəx­sən mən bu məktəbdə yetişmişəm. Orada əcnəbi dil dərs­lərinə önəm verilir, lakin bu, bütün ağıllı ölkələrdə ol­du­ğu kimi intensiv əcnəbi dil dərslərində həyata keçi­ri­lir­di. Bütün fənlər, o cümlədən, ədəbiyyat, fəlsəfə dərsləri tam türkcə idi. Bax, belə bir məqsədlə qurulmuş belə uğur qazanan bir məktəbə 1953-cü ildə ingilis-amerikan qar-mağı atıldı və dərslər ingilis dilinə çevrildi. Məktəbin adı də­yişdirilərək “Ankara kolleci” edildi. O vaxta qədər öl­kə­də belə missioner tipli bir türk məktəbi yox idi. “Kollec” missioner məktəbi deməkdir. Açılan bu ingilis dəliyindən sonralar sel axmağa başladı. “Anadolu liseyləri” geniş ya­yıl­mağa başladı və bu, əcnəbi dil öyrənməyin yeganə yolu kimi qələmə verildi. Gələcəyimizin təminatı olan Türk dili qalasında bu dəliyi açmağa müvəffəq olan Oxfordlu Mr. Browningi isə 20 il sonra İngiltərə kraliçası medalla təltif etdi. Mərasimdə iştirak edənlər, heç soruşmadılar ki, kiçik bir məktəbdə ingilis dili dərsi deyən sıravi bir müəllimə İngiltərə kraliçası niyə medal verir? Bunun arxasından OTDÜ (Orta doğu teknik universiteti) gəldi... Tamamən Amerikanca. O vaxtlar hələ bəhanə lazım idi. Dedilər ki, buraya Yaxın Şərqdən tələbələr gələcək və biz bir neçə tələbə üçün öz dilimizi qurban verə bilmərik. Halbuki, bü­tün ölkələrdə əcnəbi tələbələrə təhsilvermə fədakarlığı gös­tərilirsə, o tələbələrin təhsil aldığı ölkənin dilini öyrən­mələri şərt kimi irəli sürülür və ölkənin mədəniyyətini se­vən tərəfdarlar yetişdirilir. Şübhəsiz ki, onların irəli sür­dükləri bu arqument mərhələli fəth etmədə istifadə olunan müvəqqəti bir bəhanə idi. Belə ki, sonra arxa-arxaya gələn Boğaziçi, Bilkent, sonra da Koç universiteti üçün artıq bəhanəyə ehtiyac hiss edilmir. Bunun sonu, çox yox, bir-iki nəsil sonra türk dili “bye-bye” demək olacaq. Bu, türk dilinə, türk tarixinə, türk hegemoniyasına, türk dünyasına, müsəlman ölkələr öndərliyinə, türkün dünya üzərindəki heysiyyətinə “bye-bye” deməkdir. Bəylər! Havaydan ibrət alaq. Türk dilini, dolayısı ilə türkün gələcəyini satanlar nə­vələrinin miras sahibi olaraq rifah içində yaşaya­caq­ları­nı zənn edib sevinməsinlər. Havay millətini Amerikan mis­­­sionerlərinə satan yerli əsilzadə, hətta onun prins­lə­rinin nəvələri, bu gün Havayda hamballıq edirlər. Gedin bun­ları görün!
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   13


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə