Dərsliyi Azərbaycan Dövlət İqtisad Universitetinin "İqtisadi nəzəriyyə"




Yüklə 2.5 Mb.
səhifə9/33
tarix23.02.2016
ölçüsü2.5 Mb.
1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   33
§3. U.PETTİNİN İQTİSADİ SİSTEMİ VƏ BAXIŞLARI
U.Petti ìàõàñðàãåà òïàñ íàôê÷àïêö÷ êö÷æüöàïëñë ÷çåãêã æåçõçí, öêìàöê êã÷êöàåëñ áù÷óâ æïðê öêö÷æðêñê ìàõàåà áêïðçöç åç, òñøñ áêõ ýòû ôõòáïæðïçõê ùéõç ðùüùð ñçéçõê ùðøðêïçÿðçïçõ âæõðêÿåêõ. Òñøñ çñ áóìùí ûêåðç÷ê çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ çöàöïàõëñë ãòìðàöëåëõ. Ø.Ôæ÷÷ê Àâõòôàåà êïí ÿçûö êåê íê, åçìçõêñ ðçñáçìêñê çðçíåç îó­õùõåù. Áø ðùååçàñë çöàöïàñåëõðàã ùýùñ ò, “÷çáêê ãêìðç÷“ ÷çïêðêñê êÿïçìêá üàéëõïàðëÿåë. Ðæõíàñ÷êïêö÷ïçõç üóõðç÷ïç ìàñàÿàõàã, Ôæ÷­÷ê çð÷ççñêñ ãêìðç÷ê üàããëñåà ðçöçïçñê üçïïæåêþê üæöàá æåêõåê. Ïà­íêñ ò, ÷çöàåùúê áàéàõ ãêìðç÷ïçõêñê åæìêï, åçìçõ íêðê æü÷êðàï æ÷åêìê òõ÷à âç ìà “÷çáêê ãêìðç÷ê“ ÷çåãêã æåêõ âç áæïç üæöàá æåêõåê íê, áêõ áøÿæï ýóõçí áêõ øñöêìà îùðùÿç åçìêÿåêõêïåêíåç, öòñøñþø, üçðêñ íçðêììç÷åç ýóõçìêñ “÷çáêê ãêìðç÷ê“ íêðê ýëûëÿ æåêõ.

Áæïçïêíïç, Ôæ÷÷ê ðàüêììç÷þç, åçìçõ ãàñøñøñø ðùçììçñ æåêõ âç áà­ÿà åùÿùõ íê, áø ãàñøñ ìàïñëé ùðøðê ðæìï íêðê úçàïêììç÷ îóö÷çõêõ. ×ççþþùáïùåùõ íê, Ôæ÷÷ê àõ÷ëã ò éàðàñ, ðùàöêõ êã÷êöàåýëïàõëñ êñåê­íê åóâõåç üæöàáïàÿðàïë òïåøãïàõë áêõ öëõà ãêìðç÷ çðçïç îç÷êõçñ àðêïïçõê: çâçéæåêþê ðàïïàõëñ, ÷çéç ðàïïàõëñ, ðòåàïàõëñ, ÷çãïêåêñ âç êö÷æüïàí çñçñçïçõêñêñ ÷çöêõêñê ãæìå æåêõåê.

Ôæ÷÷ê åçìçõ ìàõàåàñ çðçìêñ üçõ ñóâùñùñ íòñíõæ÷ ñæðç÷ê, êö­÷æü­ïàí åçìçõêñê ( çíêñýêñêñ çðçìê - ÷àûëïë, ÷òûøþøñøñ çðçìê - ôàõýàñë âç ö.) ìàõà÷åëäëñë ãæìå æåêõåê. Ò, êã÷êöàå æïðê ÷àõêûêñåç Ðàõíöëñ åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ çöàöëñë ÷çÿíêï æ÷ðêÿ òïàñ ðùþçõõçå çðçí êåæìàöëñà êïí ìòï àýàñ êã÷êöàåýë òïðøÿ âç êñíêÿàú æ÷ðçðêÿ úòõ­ðàåà òïöà åà, íïàööêí öêìàöê êã÷êöàåëñ çöàö æïðê ðùååçàöëñë àÿàäëåàíë íêðê êúàåç æ÷ðêÿåêõ: ñç÷êþç æ÷êáàõêïç çðçí ðçöõçúïçõê êïç ðùçììçñ æåêïçñ çð÷ççñêñ ãêìðç÷êñåç çðçí üàããë âç êéàúê åçìçõ (õæñ÷à, ðçñúçç÷, úàêé) ÷çõö ðù÷çñàöêáåêõïçõ.

Îóõùñåùìù íêðê, Ø.Ôæ÷÷ê öêìàöê êã÷êöàå æïðêñåç áêõ êû÷êõà æåç­õçí, çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ çöàöïàõëñë ãòìðøÿ, ïàíêñ ðæõíàñ­÷ê­ïêö÷ ÷çöçââùõïçõêñ ÷òõøñåàñ ãøõ÷øïà áêïðçðçöê øþáà÷ëñåàñ åçìçõê ìàïñëé ãêìðç÷ïê ðæ÷àïïàõëñ ýëûàõëïðàöëñà öçõú æåêïçñ çðçíïç çïà­ãçïçñåêõêõåê. Æïðêñ öòñõàíë êñíêÿàúë Ø.Ôæ÷÷êñêñ éçêú âç åòïà­ÿëã êåæìàïàõëñë àÿíàõïàöà åà, åçìçõêñ ðçñáçìêñê ðçüé çðçìêñ ÷çÿ­íêï æ÷ðçöêñê òñøñ çâçéöêé ûêåðç÷ê üæöàá æ÷ðçí ïàéëðåëõ.

Òñøñ çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ ýà÷ëÿðàéïëãïàõëñà, íà­ôê÷àïêö÷ êö÷æüöàïëñà ÷çáêê ãàìåàñëñ üóíð öùõåùìù åàêðê þçðêììç÷ úòõðàöë íêmê áàûðàöëñë, çðçìêñ åçìçõêñêñ ÷çáêç÷êñê áàÿà åùÿðç­ðçöêñê, ðùþçõõçå âç íòñíõæ÷ çðçìê, åçìçõïç êö÷æüïàí åçìçõêñê ãà­õëÿåëõðàöëñë àêå æ÷ðçí òïàõ.

Ø.Ôæ÷÷êñêñ áæïç áêõ íçïàðë âàõ: “Çðçí öçõâç÷êñ à÷àöë âç úçàï ôõêñöêôê, ÷òõôàã êöç àñàöëåëõ“. Áø ðùååçà ðàååê öçõâç÷ïçõêñ êö÷æüöàïëñåà çðçíïç ìàñàÿë ÷ç­áêç÷êñ åç êÿ÷êõàíëñë çöàö îó÷ùõåùìù ùýùñ çåàïç÷ïê üæöàá òïøñà áêïçõ.

Ø.Ôæ÷÷ê çðçí üàããëñë âç õæñ÷àñë óéùñùñ åçìçõ ñçéçõêììçöê çöà­öëñåà ÷çåãêã æ÷ðêÿåêõ. Íïàööêí öêìàöê êã÷êöàåëñ åêîçõ ñù­ðà­ìçñ­åç­ïçõê íêðê, ò åà êÿ ãùââçöêñêñ åæìêï, ðçüé çðçìêñ çð÷çç ÿçíïêñåç ýëûëÿ æ÷åêìêñê êååêà æåêõåê. Çðçí üàããëñà ò, çðçìêñ “÷çáêê ãêìðç­÷ê“ íêðê áàûëõ âç óé âçéêúçöêñê òñøñ íçðêììç÷êñêñ ðùçììçñ æåêïðç­öêñåç îóõùõåù. Ò éàðàñïàõ Êñîêï÷çõçåç çðçí üàããë ãàñøñâæõêþêïêí ìòïø êïç ÷çñéêðïçñêõ, òñøñ çñ ìùíöçí üçååê êöç úçüïçïçõêñ ìàÿàìëÿ ðêñêðøðø öçâêììçöêñåç öàûïàñëïëõåë. Áø þùõ ðæ÷òåøñ ÷çõçúåàõë òïàñ Ø.Ôæ÷÷ê òñø ñçéçõê þçüç÷åçñ çöàöïàñåëõðàäà ýàïëÿëõåë. Çðçí üàããëñëñ öçâêììçöêñê úçüïçïçõêñ ìàÿàìëÿ ðêñêðøðø êïç ðçüåøå­ïàÿ­åëõàñ Ø.Ôæ÷÷ê, áøñø áæïç çöàöïàñåëõëõåë íê, “Ãàñøñ... úçüïçñê çñ éçõøõê ìàÿàìëÿ âàöê÷çïçõê êïç ÷çðêñ æ÷ðçïêåêõ, çîçõ úçüïç­ïç­õç îóö÷çõêïçñ ðêñêðøðåàñ êíê åçúç àõ÷ëã çðçí üàããë óåçìçõïçõöç, òñïàõ êÿïçìç áêïçþçìê âç çðçí üàããëñëñ êíêãà÷ àõ÷ðàöëñà ãçåçõ úàí÷êíê òïàõàã êÿïçåêìêñêñ ìàõëöëñë êÿïçõ, áø êöç þçðêììç÷ ùýùñ ðùâàúêã çðçí ðçüöøïøñø ê÷êõðçí åæðçíåêõ“ 52.

Õæñ÷à ÷çïêðêñê åç ò, çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöê çöàöëñåà êéàü æåêõ. Òñøñ ñçéçõêñç îóõç, çíêñýêïêí ðçüöøïøñøñ åçìçõêñåçñ êö÷æü­öàï ûçõþïçõêñê (÷òûøðøñ åçìçõê âç çðçí üàããëñà ýçíêïçñ ûçõþïçõ) ýëûåëãåàñ öòñõà, ãàïàñ üêööçöêñê õæñ÷àìà àêå æ÷ðçí òïàõ. Ïàíêñ çð­÷ççñêñ åçìçõê öçõú òïøñðøÿ çðçíïç ðùçììçñ òïøñåøäøñåàñ âç çðçí üàããë üçðêñ åçìçõêñ ÷çõíêá üêööçöê òïøá, ðùçììçñ íçðêììç÷ç áçõàáçõ òïåøäøñåàñ, õæñ÷à úàí÷êíê òïàõàã êéàúê çðçìêñ ðçüöøïø íêðê, ìçñê çðçí üàããëñëñ âæõêïðçìçñ üêööçöê òïàñ êéàúê åçìçõ íêðê ýëûëÿ æåêõ. Ãæìå æ÷ðçí ïàéëðåëõ íê, ðçñúçç÷ç Ôæ÷÷ê ðùö÷çãêï áêõ íà÷æ­ãò­õêìà íêðê áàûðàðëÿ, çâçéêñåç êöç “ôøï õæñ÷àöë“ òïàñ áòõþ úàêéêñê ÷òõôàã õæñ÷àöë çöàöëñåà ñçéçõåçñ íæýêõðêÿåêõ. Ò, áæïç üæöàá æåêõ íê, üçõ áêõ ôøï öàüêáê ÷òõôàã àïëá, õæñ÷à àïàñà ýæâõêïç áêïçõ.

Ôæ÷÷êñêñ çöçõïçõêñåç ÷òõôàã õæñ÷àöëñëñ úòõðàïàõëñåàñ áêõê íêðê ýëûëÿ æåçñ åêúúæõæñöêàï õæñ÷à àñïàìëÿëñà åà õàö÷ îçïêñêõ. Ò, åêúúæõæñöêàï õæñ÷àñëñ ìàõàñðàöëñëñ öçáçáêñê ÷òõôàã öàüç­ïç­õê­ñêñ ðùñáê÷ïêìêñêñ ðùû÷çïêúïêìê, òñïàõëñ áàéàõà ìàûëñïë­äë âç ìà øéàãïëäë êïç çïàãçïçñåêõêõåê. Ò, ÷òõôàäëñ ãêìðç÷êñê íàôê÷àï­ïàÿ­åëõëïðëÿ õæñ÷à üæöàá æåêõ âç òñø ÷òõôàäëñ ðùçììçñ êïïçõåç îç÷êõ­åêìê õæñ÷àñëñ ðçáïçäêñç áçõàáçõ ÷ø÷øõåø. Ò, ÷òõôàäëñ ãêìðç÷êñê ðù­çììçñ æåçõíçñ, ðùçììçñ åóâõ ýçõýêâçöêñåç ìàõàñàñ õæñ÷àñë ÷çåãêã æåêõ âç áø ðùååç÷ê ùý ñçöïêñ (áàáàåàñ ñçâçìçåçí) áêõîç ìàÿàðà­öë­ñëñ àåê ðùååç÷ê öàìëïàñ 21 êïç áçõàáçõ îó÷ùõçõçí, ÷òõôàäëñ ãêìðç­÷êñê (ðùçììçñ öàüçñêñ) 21 êïïêí õæñ÷àñëñ ðçþðøöøñà áçõàáçõ ÷ø÷øõdu.

Øêïìàð Ôæ÷÷ê îóö÷çõêõ íê, þçðêììç÷åç öçõâç÷ ìàïñëé ôøï úòõ­ðà­öëñåà ýëûëÿ æåêõ âç åçìçõê òñøñ êö÷æüöàïëñà öçõú òïøñðøÿ çðçìêñ íçðêììç÷ê êïç ðùçììçñ òïø­ñøõ. Ò, ôøïø ùðøðê æíâêâàïæñ÷ õòïøñø ìæõêñç ìæ÷êõçñ öôæöêúêí çð÷çç íêðê ñçéçõåçñ íæýêõçõçí, åùÿùñùõåù íê, ôøïøñ ðêãåàõëñëñ éçõøõê òïåø­äøñåàñ ýòû âç ìàûøå àé òïðàöë þçðêììç÷ ùýùñ, æïçþç åç, áù÷óâïùíåç êã­÷êöàåêììà÷ ùýùñ ðçñúê ñç÷êþçïçõ ÷óõçåç áêïçõ. Áøñøñïà çïàãçåàõ òïàõàã, Ø.Ôæ÷÷ê þçðêììç÷ ùýùñ éçõøõê íçðêììç÷åç òïàñ ôøïøñ ðêãåàõë üàããëñåà úêíêõïçÿêõ âç ÷çåàâùï ùýùñ ïàéëð òïàñ ôøïøñ ðêãåàõëñë õæàïêéç òïøñàñ çð÷ççïçõêñ íçðêììç÷ê, ãêìðç÷ê âç ôøï åóâõêììçöêñêñ öùõç÷ê êïç ðùçììçñ æ÷ðçìê ÷çíïêú æåêõåê.

Ôæ÷÷ê ðàååê öçõâç÷ ìàõàåàñ çðçìê ðçüöøïåàõ çðçí üæöàá æåêõ âç áø áàûëðåàñ óïíçñêñ çüàïêöêñê 2 üêööçìç áóïùõ:



  1. Ðàååê ÿæìïçõ âç ìàûøå þçðêììç÷ ùýùñ üçãêãç÷çñ úàìåàïë âç ìà­õàõïë òïàñ ÿæìïçõ êö÷æüöàï æåçñ ÿçûöïçõ;

  2. Áøñïàõë êö÷æüöàï æ÷ðçìçñ ÿçûöïçõ.

Áø íòñ÷æíö÷åç ò, ãæìõê-ðçüöøïåàõ çðçìêñ üçõ÷çõçúïê êû÷êöàõ æåêïðçöê úêíõêñê öóìïçìêõ. Ø.Ôæ÷÷ê ÷àþêõïçõêñ åç çðçìêñê “ãæìõê-ðçüöøïåàõ“ àåïàñåëõàõàã, áø çöàöåà òñïàõëñ öàìëñëñ àéàåëïðàöëñë ÷çïçá æåêõåê.

Çïáç÷÷ç, Ôæ÷÷êñêñ êã÷êöàåê çöçõïçõêñêñ áàÿïëþà ðçéðøñø áø åæìêïçñïçõïç ãøõ÷àõðëõ. Áø ðçéðøñ òïåøãþà åçõêñ òïøá, òñøñ ÷ç­õçñ­ñùð æ÷åêìê éêìàïë ÷çáçãçñêñ åùñìàîóõùÿùñù ÷çÿíêï æåêõ. Ôæ÷÷ê êñîêïêö áøõèøàéêìàöëñëñ ïàìêãïê ñùðàìçñåçöê òïðàãïà, áêõêñþê òïàõàã óé óïíçöêñêñ ðêïïê öçõâç÷êñêñ üæöàáëñë àôàõðëÿåëõ. Ò, Êñîêï÷çõçñêñ ðàååê öçõâç÷êñê 250 ðêïìòñ úøñ÷-ö÷æõïêñã ðçáïçäêñåç ãêìðç÷ïçñåêõðêÿ âç çüàïêñêñ óéùñùñ åç 417 ðêïìòñ ðçáïçäêñåç ôøïïà ãêìðç÷ïçñåêõêïðçöêñê åç áøõàìà çïàâç æ÷­ðçìê ÷çíïêú æ÷ðêÿåêõ. Ôæ÷÷ê ðçüöøïåàõ ãùââçïçõêñ ÿçûöê àðêïêñç ûàö òïàñ çðçí âçõåêÿïçõêñêñ ðêãåàõëñë ðùçììçñ ãàìåàåà ãêìðç÷ïçñåêõðçìêñ ùöø­ïø­ñø àû÷àõëõåë53.

Ø.Ôæ÷÷êñêñ áù÷ùñ êã÷êöàåê ñçéçõêììçöê çüàïêñêñ öàìë âç ÷çõíêáê üàããëñåà ðçöçïçåçñ áàÿïàñëõåëöà åà, ò, ðêïïê îçïêõêñ üæöàá­ïàñ­ðà­öë­ñà åàüà ýòû çüçðêììç÷ âæõêõåê. Áø ÷çÿçááùöïçõåçñ êöç ðêïïê üæöàáïàðà­ïàõëñ ðùàöêõ öêö÷æðê ðæìåàñà îçïðêÿåêõ. Àõ÷ëã ðùàöêõ ÿçõàê÷åç áø öêö÷æð ùðøðêïçÿåêõêïðêÿ úòõðàåà óïíç åàûêïêñåç êö÷æüöàïëñ üçþðê, êö÷æüïàíëñ úòõðà âç öçâêììçöê, üçð åç îçïêõïçõ áàõçåç ÷çöçââùõ ìù­õù÷ðçìç êðíàñ âæõêõ.

Øêïìàð Ôæ÷÷êñêñ êã÷êöàåê ÷çïêðê ýòû ðùüùð çüçðêììç÷ íçöá æåêõ âç êã÷êöàåê úê­íêõ ÷àõêûêñåç îóõíçðïê ìæõïçõåçñ áêõêñê ÷ø÷øõ. Ðçüé ò, çðçí åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ çöàöïàõëñë ãòìðøÿ, íàôê÷àïêö÷ îçïêõïçõêñêñ âàüêå ðçñáçìêñê àû÷àõàõàã, êã÷êöàåê ãàñøñàøìäøñïøãïàõ üàããëñåà ðçöçïçñê ãàïåëõðëÿåëõ. Òñøñ ÷çõçúêñåçñ êõçïê öùõùïçñ æïðê-ñçéçõê ðùå­åç­à­ïàõ öòñõàíë öêìàöê êã÷êöàå ðçí÷çáïçõêñêñ ñùðàìçñåçïçõê ÷çõç­úêñ­åçñ ãçáøï æåêïərək êñíêÿàú æ÷åêõêïðêÿdir.


§4. FRANSADA KLASSİK SİYASİ İQTİSAD MƏKTƏBİ. P.BUAGİLBERİN İQTİSADİ SİSTEMİ VƏ İSLAHATLARI

Úõàñöàåà íïàööêí öêìàöê êã÷êöàåëñ êñíêÿàú ÷çíàðùïù Êñîêï­÷ç­õçåçíêñåçñ úçõãïê ÷àõêûê ÿçõàê÷åç áàÿ âæõêõåê. XVIII çöõêñ öòñø­ñàåçí Úõàñöà úæòåàï óïíç òïaõàã ãàïëõ âç áøõàåà éàåçîàñïàõ üóíð­õàñïëã æåêõåêïçõ. Íàôê÷àïêö÷ ðùñàöêáç÷ïçõê ïçñî êñíêÿàú æåêõåê. XIV Ïùåòâêíêñ üóíðõàñïëäë éàðàñë óïíç ÷çöçõõùúà÷ëñë Íòïáæõ êåàõç æåêõåê. Ò, öçñàìæñêñ çüçðêììç÷êñê áàÿà åùÿöç åç, åóâïç÷ ùýùñ ðàïêììç âàöê÷çïçõêñêñ ðçñáçìê íêðê íçñå ÷çöçõõùúà÷ëñë ñçéçõåçñ íæýêõêõåê. Òñøñ öêìàöç÷êñêñ áàÿïëþà ãùöøõø úæòåàï ðùñàöêáç÷ïç­õê­ñê ãòõøìøá öàûïàðàã êö÷çìê êåê. Üçðêñ ðùñàöêáç÷ïçõ êöç óïíçñêñ êã­÷êöàåê âç öòöêàï êñíêÿàúëñë ïçñîêåêõåê. Íõàï üàíêðêììç÷êñêñ, Íòï­áæõêñ ãàõÿëöëñåà óéùñùñ åçáåçáçïê öàõàì üçìà÷ëñë ÷çðêñ æ÷ðçí âç ýòûïø ðùüàõêáçïçõ ùýùñ ôøï ÷òôïàðàã âçéêúçöêñê ãòìðàöë åà óïíçåç áêõðçñàïë ãàõÿëïàñðëõåë.

Áù÷ùñ áøñïàõ ðæõíàñ÷êïêéðêñ Úõàñöàåà ðùúïêöïçÿðçöêñç öç­áçá òïøõ âç ìæñê êã÷êöàåê åòí÷õêñàñëñ ðæìåàñà ýëûðàöëñë éçõøõê æåêõ. Áø ìæñê êã÷êöàåê åòí÷õêñàñëñ ìàõàåëþëöë âç êïüàðâæõêþêöê Úõàñöàñëñ íïàööêí öêìàöê êã÷êöàå ðçí÷çáêñêñ áàñêöê Ôìæõ Ïæôæéàñ åæ Áøàîêïáæõ (1646-1714) òïðøÿåøõ. Ò, 1646-þë êïåç Õøàñåà éàåçîàñ àêïçöêñåç àñàåàñ òïðøÿåøõ.

Îçñþ Ôìæõ Ïæôæéàñ óé åóâõù ùýùñ çïà ÷çüöêï àïðëÿ, öòñõà êöç Ôàõêöç íóýçõçí çåçáêììà÷ïà ðçÿäøï òïðøÿåøõ. ×æéïêíïç ò, àêïçöê ùýùñ çñçñçâê üùãøã ôæÿçöêñç ìêìçïçñðêÿ âç êã÷êöàåêììà÷ïà ìàïñëé 70-þê êïïçõåç ðçÿäøï òïðàäà áàÿïàðëÿåëõ. Åæðçí ïàéëðåëõ íê, àõ­÷ëã 1691-þê êïåç ò, áêõ öëõà áøõèøà-åæðòíõà÷êí ûàõàí÷æõïê êö­ïà­üà÷­ïàõë çüà÷ç æ÷ðêÿ “öêö÷æðê“ñê üàéëõïàìëõ. Ò, áø öêö÷æðê ùý çöàö æïæðæñ÷ç áóïùõåù:



  1. Áøàîêïáæõ áóìùí âæõîê êöïàüà÷ëñëñ íæýêõêïðçöêñê éçõøõê üæ­öàá æåêõ, íóüñç õæãõæööêâ âæõîê öêö÷æðêñê ðù÷çõçããê âæõîêãòìðà öêö­÷æðê êïç çâçé æ÷ðçìê ÷çíïêú æåêõåê.

  2. Ò, åàûêïê ÷êþàõç÷ê ðçüåøåïàÿåëõðàïàõåàñ àéàå æ÷ðçìê ÷çíïêú æåêõ âç áø ÷çåáêõêñ ñç÷êþçöêñåç åàûêïê áàéàõëñ âç çðçí áóïîù­öù­ñùñ îæñêÿïçñçþçìêñê, çð÷çç âç ôøïïàõëñ åóâõàñëñëñ îùþ­ïç­ñç­þç­ìê­ñê îóéïçìêõåê.

  3. Ô.Áøàïîêáæõ ÷àûëïëñ àéàå öøõç÷åç áàéàõåà öà÷ëÿëñë ÷ç÷áêã æ÷ðçìê âç òñøñ ãêìðç÷êñêñ ÷çáêê öøõç÷åç àõ÷ðàöëñëñ ãàõÿëöëñë àï­ðàðàäë ÷çïçá æåêõåê.

Ò, áæïç üæöàá æåêõåê íê, êã÷êöàåêììà÷ çð÷ççïçõêñ óéùñùñ “üçãê­ãê ãêìðç÷êñê“ ÷àôà áêïçþçìê àéàå õçãàáç÷ ÿçõàê÷êñåç åàüà ìàûÿë êñ­íêÿàú æåç áêïçõ. Áø êöïàüà÷ïàõë Áøàîêïáæõ ÷çöçõõùúà÷ ìùíöçïê­ÿê­ñêñ, óïíçñêñ âç ûàïãëñ õêúàü üàïëñëñ ìùíöçïðçöêñêñ çöàö ÿçõ÷­ïç­õê üæöàá æåêõåê. Ò, üàíêðêììç÷ áàÿýëïàõëñë êñàñåëõðàäà ýàïëÿëõ­åë íê, åóâïç÷êñ îçïêõïçõêñê ìàïñëé áø ìòïïà àõ÷ëõðàã ðùðíùñåùõ.

Òñøñ öêìàöê âç êã÷êöàåê áà­ûëÿ­ïàõë “XIV Ïùåòâêíêñ íõàïïëäë åóâõùñåç Úõàñöà üàããëñåà ÷çúöê­ïà÷“(1696), “Úõàñöàñëñ îùñàü­ïàñ­åë­õëïðàöë“(1707), “Úõàñöà­ñëñ ôç­õàíçñåç ÷êþàõç÷ê“(1709), “Öçõâç÷êñ, ôøïøñ âç âæõîêñêñ ÷çáêç÷ê üàã­ãëñåà“ àåïë çöçõïçõêñåç óé çíöêñê ÷àôðëÿåëõ.

Áøàîêïáæõêñ çöçõïçõê ò åóâõ Úõàñöàöëñëñ êã÷êöàåêììà÷ëñëñ àþëñàþàãïë âçéêììç÷ê üàããëñåà, åóõååç ùý üêööçöê íçñåïêïçõåçñ êáà­õç÷ òïàñ ûàïãëñ àäëõ âçéêììç÷ê üàããëñåà ãêìðç÷ïê ðçñáçïçõåêõ. Áù­÷ùñ çââçïíê êã÷êöàåýëïàõ íêðê Áøàîêïáæõ óé ñçéçõê ðùååçàïàõëñë ÷çþõùáçìç, ÷çíïêú æ÷ðêÿ òïåøäø öêìàöç÷êñ çöàöïàñåëõëïðàöëñà ÷àáæ æ÷ðêÿåê. Êã÷êöàå æïðêñêñ áàñêïçõêñåçñ áêõê íêðê òñøñ õòïø áø­ñøñïà ðùçììçñ æåêïêõ íê, ò, óéùñùñ ÷çíïêú æ÷åêìê êöïàüà÷ïàõë­ñ çöàöëñåà ñçéçõê áàûëÿïàõëñ ò åóâõ ùýùñ áø÷óâ âç åçõêñ öêö÷æðêñê ãòìðøÿåøõ. Ò åà Ôæ÷÷ê íêðê óïíçñêñ êã÷êöàåê êñíêÿàúëñëñ ñç êïç ðùçììçñ æåêï­ðç­öê ðçöçïçöêñê óé ãàõÿëöëñà ãòìðøÿåø. Áøàîêïáæõê Úõàñöà êã÷êöà­åêììà÷ëñëñ åùÿåùìù âçéêììç÷ ýòû ñàõàüà÷ æ÷åêìêñåçñ, ò, ùðøðêììç÷ïç, êã÷êöàåêììà÷åàíë ôõòöæöïçõêñ ãàñøñàøìäøñïøãïàõëñë àû÷àõëõåë.

Ãêìðç÷ïçõêñ ìàõàñðàöë âç åçìêÿ­ðçöê ãàñøñïàõëñëñ àû÷àõëïëá ÷àôëïðàöë íêðê, üçïç Àõêö÷ò÷æïåçñ (Çõçö÷øñ) áàÿïàìàñ ýòûçöõïêí áêõ ôõòöæöç Áøàîêïáæõ åç óé ÷óüúçöêñê âæõðêÿåêõ. Êñåê åæìêïåêìê íêðê, ðçöçïçìç “òô÷êðàï ãêìðç÷ãòìðà“ ðóâãæìêñåçñ ìàñàÿàõàã ò ìàéëõ­åë íê, ôõòôòõöêòñàï âç ìà ñòõðàï ãêìðç÷ïçõ êã÷êöàåê ðùâàéêñç÷êñ âç ÷çõçããêñêñ ýòû ðùüùð ÿçõ÷êåêõ.

Ãêìðç÷ïçõ ãàñøñøñøñ, ìçñê ðàüêììç÷ æ÷êáàõêïç åçìçõ ãàñøñøñøñ êã÷êöàåêììà÷ëñ ôõòôòõöêòñàïïëäëñëñ êúàåçöê íêðê áàÿà åùÿùïðçöê, ò éàðàñ ýòû þçöàõç÷ïê âç ìæñê úêíêõ êåê. Ãêìðç÷ïçõêñ áø þùõ ÿçõ­üêñåç “òô÷êðàï ãêìðç÷ïçõ“êñ ö÷õøí÷øõø õçãàáç÷ àéàåïëäë ÿçõàê÷êñåç íòõ÷çáêê öøõç÷åç ÷çÿçííùï ÷àôëõdı. Áøàîêïáæõ õçãàáç÷ àéàåïëäëñëñ ôòéøïðàöëñëñ çöàö öçáçáêñê íòñíõæ÷ òïàõàã ÷àûëï ùýùñ ðàíöêðøð ãêìðç÷ïçõêñ ðùçììçñ æåêïðçöêñåç îóõùõ âç áæïç üæöàá æåêõåê íê, ðàíöêðøð ãêìðç÷ïçõêñ ïçäâ æåêïðçöê êïç ÷àûëïëñ áàéàõ ãêìðç÷ïçõê àõ÷àþàã âç ñç÷êþçåç, íçñåïêïçõêñ îçïêõïçõê ýòûàïàþàãåëõ. Áø êöç, óé ñóâáçöêñåç, òñïàõëñ öçñàìæ ðçüöøïïàõëñà ÷çïçáà÷ëñëñ âç üçðêñ ðçüöøïïàõëñ êö÷æüöàïëñëñ ìùíöçïðçöêñç öçáçá òïà­þàã, æìñê âàû÷åà âç çñ ùðøðê ÿçíêïåç “ôõòôòõöêòñàï ãêìðç÷ïçõêñ“ ðùçììçñ æåêïðçöêñê âç ÷çöçõõùúà÷ëñ îøõ êñíêÿàúëñë ÷çðêñ æåç­þçíåêõ.

Áøñøñïà ìàñàÿë, Áøàîêïáæõ åóâïç÷êñ êã÷êöàåê úøñíöêìàïàõëñë êñíàõ æ÷ðêõ âç îùðàñ æåêõåê íê, åóâïç÷ àäëïïë âæõîê öêìàöç÷êñêñ íóðçìê êïç óïíçåç ÷çíïêúêñ âç ÷çïçáêñ ìùíöçí öçâêììçöêñç íóðçí æåç áêïçõ.

Áøàîêïáæõêñ áóüõàñïàõ üàããëñåà åùÿùñþçïçõê åç öòñõàíë çöõïçõåç êã÷êöàåê úêíõêñ êñíêÿàúë áàûëðëñåàñ ýòû çüçðêììç÷ïêåêõ. Ýùñíê áøñïàõë ò, ÷çöçõõùúà÷ëñ åàûêïê ãàñøñàøìäøñïøãïàõëñåàñ åàüà ýòû ôêö åóâïç÷ öêìàöç÷ê êïç çïàãçïçñåêõêõåê. ßøðôæ÷æõ ãæìå æåêõ íê, Áø­à­îêï­áæõ êö÷æüïàí ÷çïçáêñêñ àéàåïëäëñåà âç çðàñç÷ïçõêñ àõ÷ëãïëäëñåà íàôê÷àïêö÷ êã÷êöàåêììà÷ëñëñ öàáê÷ïêìê ùýùñ ÷çüïùíç îóõùõåù, áøñà îóõç åç ò, “Öæì ãàñøñøñøñ“(Èàñ Áà÷êö÷ Öæìç îóõç, ðçüöøïïàõëñ àéàå ðùáàåêïçöêñç çöàöïàñàñ öêö÷æðåç üæý áêõ éàðàñ ðçüöøïïàõëñ üçå­åêñåçñ àõ÷ëã êö÷æüöàïë ðùðíùñ åæìêïåêõ) ÷çñãêåýêïçõêñêñ, ûùöøöêïç åç Íæìñöêñ öçïçúêåêõ54. Áøñøñïà áæïç, Áøàîêïáæõ óéùñùñ áàÿïëþà ñç­éçõê çöçõê òïàñ “Öçõâç÷êñ, ôøïøñ âç âæõîêñêñ ÷çáêç÷ê üàããëñåà åù­ÿùñþçïçõ“-åç ôàõïàã âç òáõàéïë ÿçíêïåç êã÷êöàåê áóüõàñïàõ éàðàñë ñçïçõ áàÿ âæõåêìêñê îóö÷çõðêÿ âç ãæìå æ÷ðêÿåêõ íê, êñöàñïàõ ñæ­ðç÷ïçõêñ ñçêñíê ýà÷ëÿðàðàöëñåàñ, üç÷÷à àõ÷ëãïëäëñåàñ åà ðçüâ òïà áêïçõïçõ. Áòïïøã ÿçõàê÷êñåç áàÿ âæõçñ áø üçïàíòïðà ðçñéçõçöê XX çöõêñ úàí÷ïàõëñë: åçñêéç ÷óíùïçñ öùåù âç ñæú÷ê, æíòïòîêìàñëñ ðçüâê ñç÷êþçöêñåç áàÿ âæõçñ ûçö÷çïêíïçõê, êõêáøìñøéïø ðàï-ãàõàñëñ ðçüâ òïðàöëñë, áêõ ÷çõçúåçñ åçáåçáçïê üçìà÷ öùõçñïçõi, åêîçõ ÷ç­õçú­åçñ òñ ðêñïçõïç êñöàñëñ àþïëãåàñ ðçüâ òïðàöëñë âç ö. ìàåà öàïëõ.

Ñçéçõêììçåç òïåøäø íêðê, öêìàöç÷åç åç Áøàîêïáæõêñ ðóâãæìê ðæõ­íàñ÷êïêö÷ïçõêñ áàûëÿëñåàñ úçõãïçñêõ. Ò, êã÷êöàåê ãà­ñø­ñà­øì­äøñ­ïøã­ïà­õë ÷çåàâùï öàüçöêñåç åæìêï, êö÷æüöàï öàüçöêñåç ÷àôðàäà ýàïëÿëõåë âç íçñå ÷çöçõõùúà÷ëñë êã÷êöàåêììà÷ëñ êïí çöàöë üæöàá æåêõåê. Ò, óïíçñêñ öçõâç÷êñêñ ôøïåàñ êáàõç÷ òïðàöë êåæìàöëñë ãçáøï æ÷ðêõ âç çð÷ççïçõ íù÷ïçöê ÿçíïêñåç õæàï öçõâç÷ê ôøïà ãàõÿë ãòìðàãïà, òñø îóéåçñ öàïðàäà ýàïëÿëõåë. Ò, ñçéçõç àïðëõåë íê, åçìçõ ãàñøñøñøñ úçàïêììç÷ îóö÷çõåêìê þçðêììç÷åç çð÷çç âç ôøï ãëõëïðàé áêõ âçüåç÷ ÷çÿíêï æåêõ, àáö÷õàí÷ çðçí óéùñùñ áê÷íêñ êúàåçöêñê ðçüé ôøïåà ÷à­ôëõ. Ò, ôøïà êö÷æüïàí ôõæåðæ÷êñç àêå òïðàìàñ öùñê áêõ ÿæì íêðê áàûëõ âç “Öçõâç÷êñ ÷çáêç÷ê üàããëñåà åùÿùñþçïçõ“ çöçõêñê òñà ãàõ­ÿë üùþøðïàõïà áàÿïàìëõ: “Ãçïáïçõêñ ôòéäøñïøäø ãëéëï âç îùðùÿù ... áù÷ç ýæâêõðêÿåêõ...Òñïàõë “àïïàüïàõ“à ýæâêõêáïçõ âç áø àïïàüïàõà - ïàô ãçåêðïçõåçñ ûàïãïàõëñ áóìùí üêööçöêñêñ ìæîàñç àìêñêñç âç åê­ñêñç ýæâõêïðêÿ òïàñ áø àïïàüïàõà - ãçåêð éçðàñçñêñ åùÿùñðçåçñ ãøõáàñ âæõåêìêñåçñ åàüà àõ÷ëã ñæðç÷, öçõâç÷ âç üç÷÷à êñöàñïàõë åà ãøõáàñ âæõêõåêïçõ âç ãøõáàñ âæõðçíåçåêõïçõ“55.

Ãæìå æ÷ðçí ïàéëðåëõ íê, íàôê÷àïêö÷ êö÷æüöàïëñëñ çöàöïàõëñë åçìêÿåêõðçåçñ, òñø “ôøïøñ çöàõç÷êñåçñ ûêïàö æ÷ðçí“ êåæìàöë ùðøðêì­ìç÷ïç, Áøàîêïáæõåçñ Ôõùåòñàåçí olan úõàñöëé öêìàöê êã÷êöàåëñëñ “êõöê ðêïïê ûçö÷çïêìê“ êåê. Åêîçõ ÷çõçúåçñ, Áøàîêïáæõ óé åóâõùñåç úæò­åàïêéð ãøõøïøÿøñøñ êýçõêïçõêñåç ìæñêþç úòõðàïàÿðàãåà òïàñ áøõ­èøà þçðêììç÷êñêñ êö÷êöðàõýë ÷çáêç÷êñê ÷àð àýà áêïðçðêÿåêõ. Ïàíêñ ò, êã÷êöàåê âç öòöêàï áçõàáçõöêéïêìê, éùïðù və éòõàíëïëäë íçö­íêñ ÷çñãêå æ÷ðêÿåêõ.

Åæìêïçñïçõê ùðøðêïçÿåêõçõçí ãæìå æ÷ðçí òïàõ íê, Áøàîêïáæõêñ åç Ø.Ôæ÷÷ê íêðê çñ áóìùí ûêåðç÷ê áøñåàñ êáàõç÷åêõ íê, ò, çðçí åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ ìàõàåëþëöë (Úõàñöàåà) òïðøÿ âç îóö÷çõðêÿåêõ íê, çð÷ççñêñ “üçãêãê åçìçõê“ çðçíïç ðùçììçñ òïøñàõàã, òñøñ ðæìàõëñë êÿ âàû÷ë ÷çÿíêï æåêõ. Ïàíêñ òñïàõëñ ðùçììçñ ðçöçïçïçõç áàûëÿ­ïà­õëñåà úçõãïçõ ðóâþøå òïðøÿåøõ. Ðçöçïçñ, ðæõíàñ÷êïêéðç òïàñ ðù­ñàöêáç÷åç çîçõ Ø.Ôæ÷÷ê ãç÷ê ðóâãæìç ðàïêí åæìêïåêöç, Áøàîêïáæõ ðæõíàñ÷êïêö÷ ñçéçõêììçöêñêñ âç öêìàöç÷êñêñ éêìàñïë òïåøäøñø îóö­÷ç­õêõåê âç áøñø óéùñùñ çöàö âçéêúçïçõêñåçñ áêõê öàìëõåë. Áøñåàñ áàÿãà, çîçõ Ôæ÷÷ê öçñàìæìç ùö÷ùñïùí âæõêõåêöç, çíöêñç, Áøàîêïáæõ íçñå ÷çöçõõùúà÷ë âç íçñåïêïçõêñ ðàõàãïàõëñë ðùåàúêç æåêõåê. Çîçõ Ôæ÷÷ê ôøïø êã÷êöàåê êñíêÿàúëñ ö÷êðøïø üæöàá æåêõåêöç, Áøà­îêïáæõ òñà áù÷ùñ áçåáçû÷ïêíïçõêñ öçáçáê íêðê áàûëõåë. Ôæ÷÷ê åêã­ãç÷êñê ðùáàåêïç åçìçõêñç ìóñçïåêõåêöç, Áøàîêïáæõ çöàö úêíõêñê êö­÷æüïàí åçìçõêñç ìóñçïåêõ âç íàôê÷àïêéðêñ ðù÷çõçããê õòïøñø ãçáøï æ÷­ðçìçõçí, êö÷æüöàïëñ çöàö ðçãöçåêñêñ êö÷æüïàí òïåøäøñø êååêà æåêõåê. Ôæ÷÷ê êöç úæòåàïêéðê ÷çñãêå æåçõçí, ãæìå æåêõåê íê, ðçüé òñøñ ðçüâ òïðàöë êö÷æüöàïëñ êñíêÿàúëñà çïâæõêÿïê ÿçõàê÷ ìà­õà÷­ðàïëåëõ.


§5. BENCAMİN FRANKLİN VƏ ONUN ƏMƏK-DƏYƏR NƏ­ZƏRİYYƏSİ
Çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ ìàõàåëþëïàõëñåàñ áêõê åç XVIII çöõ­åç ìàÿàìëá ìàõà÷ðëÿ, îóõíçðïê Aðæõêíà åóâïç÷ ûàåêðê Áæñjàðêñ Úõàñíïêñ (1706-1790) òïðøÿåøõ. 1729-þø êïåç ò, óéùñùñ çöàö çöçõê òïàñ “Íàäëé ôøïïàõëñ éçõøõêïêìê âç ÷çáêç÷ê üàããëñåà öç÷üê ÷çåãê­ãà÷“ àåïë êÿêñåç Ø.Ôæ÷÷êñêñ çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöêñê ðùåàúêç æ÷ðêÿ âç ðùáàåêïç åçìçõêñêñ ÷çüïêïêñê êÿ âàû÷ëñà þà­ïàìàñ êïí êã÷êöàåýë òïðøÿåøõ. Ðæõíàñ÷êïêö÷ïçõêñ áàûëÿïàõë êïç õà­éë­ïàÿðàìàñ Úõàñíïêñ ãæìå æåêõåê íê, öçõâç÷êñ ìæîàñç ðæìàõë ìàïñëé çðçí òïà áêïçõ.

O, mùáàåêïç åçìçõêñê çðçíïç ðùçììçñ æ÷öç åç, áø êã÷êöàåê íà÷æ­ãò­õêìàñëñ êþ÷êðàê ÷çáêç÷êñê áàÿà åùÿðçðêÿåêõ. Åçìçõ òñøñ úêíõêñç îóõç, çð÷ççñêñ ÷çáêê ûùöøöêììç÷êåêõ âç çöàö ðçöçïç òñøñ åçãêã íç­ðêììç÷ óïýùöùñù ÷àôðàãåàåëõ. Áø óïýù âàüêåêñê ò, êÿ âàû÷ëñåà îó­õùõåù.

Çðçí ôõòáïæðêñêñ óéù Úõàñíïêñ ùýùñ üçïïæåêïðçé ôõòáïæðç ýæâõêïðêÿåê. Ò, çðçìêñ êþ÷êðàê ÷çáêç÷êñê âç ûàõàí÷æõêñê àýà áêï­ðçåêìêñåçñ, åçìçõêñ çð÷çç âç ôøï úòõðàïàõë àõàöëñåàíë åàûêïê çïà­ãçñê âç ôøïøñ ðæìåàñà ýëûðàöë ãàñøñàøìäøñïøãïàõëñë îóõðùõåù. Áøñà îóõç åç, ðùáàåêïç åçìçõêñê ìàõàåàñ çðçí âç ôøï òñøñ ñçéçõêñåç üæý áêõ åàûêïê çïàãçïçõç ðàïêí åæìêïåêõïçõ. Ðçüé áø åà òñà ðæõ­íàñ­÷ê­ïêéðêñ ÷çöêõêñåçñ ÷àð ãøõ÷øïðàã êðíàñë âæõðçðêÿåêõ. Òñøñ çöç­õêñåç ðæõíàñ÷êïêö÷ íònöæôöêìàöë åà óé çíöêñê ÷àôðëÿåëõ. Bæïçíê, áøõàåà åà öçõâç÷êñ çöàö ðæìàõë íêðê ôøï íçðêììç÷êñ àõ÷ëðë öàìëïëõåë. Öòñ­õàíë çöçõïçõêñåç ( “Îçñþ ÷êþàõç÷ýêìç ðçöïçüç÷“, “Öçñàìæ, ÷çð­÷ç­õàã­ïëã âç áæíàõïëã üàããëñåà“, “Êÿïçìçñ ìòûöøïïàõ üàããëñåà“ âç ö.) åê­îçõ êã÷êöàåê íà÷æãòõêìàïàõ åà ÿçõü òïøñðøÿåøõ. Ðçñúçç÷ê Úõàñ­íïêñ àìõëþà ÷çåãêã æ÷ðçðêÿ âç òñø úàêéïç æìñêïçÿåêõðêÿåêõ. Õæñ­÷àìà ÷òõôàäëñ ÷óüúçöê íêðê áàûðëÿ âç òñøñ ðçñáçìêñê àýðàðëÿ­åëõ. Õæñ÷àñëñ âç ðçñúçç÷êñ åçìçõïç çïàãçöê åç ÷çåãêã æåêïðçðêÿåêõ.

Ðçïøðåøõ íê, ÀÁß-åà áøõèøà öêìàöê êã÷êöàåëñëñ ìàõàñðàöë éà­ðàñë åêããç÷ íàôê÷àïêéðêñ çöàö êã÷êöàåê ãàñøñïàõëñëñ ÷çüïêïêñç åæ­ìêï, öàåçþç òñøñ ðçåüêñç ìóñçïåêïðêÿåê. Áêõ öëõà Aðæõêíà êã÷êöàå­ýëïàõë ÷æé-÷æé Úõàñíïêñêñ çöçõïçõêñç êö÷êñàå æ÷öçïçõ åç, çöàöçñ åêããç÷ïçõêñê òñøñ çðçí-åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ ðùååçàïàõëñà åæìêï, íàôê÷àïêö÷ ìëäëðë íòñöæôöêìàöëñà ìóñçïåêõåêïçõ. Çñ öæâêðïê âç ýòû êÿïçñçñ ÷æéêö êöç áøñåàñ êáàõç÷ êåê íê, íàôê÷àïêö÷ ìëäëðëñëñ âç êõê öçõâç÷êñ ìàõàåëïðàöëñëñ çöàö ðçñáçìêñê êö÷êöðàõ åæìêï, çðçíöæâçõ êñöàñïàõëñ ãçñàç÷þêïïêìê ÷çÿíêï æåêõ. Àðæõêíà íàôê­÷à­ïêéðêñê êåæàïïàÿåëõàõàã Á.Úõàñíïêñ êååêà æåêõåê íê, ãçñàç÷, çðçìç öæâîê - éçüðç÷íæÿïçõêñ âçéêììç÷êñêñ ìàûÿëïàÿåëõëïðàöëñëñ çñ åùéîùñ ìòïøåøõ.

Ìøûàõëåà åæìêïçñïçõåçñ îóõùñùõ íê, Áæñjàðêñ Úõàñíïêñ çðçí åçìçõ ñçéçõêììçöêñêñ ÷çõçúåàõë òïöà åà, öêìàöê êã÷êöàåëñ åêîçõ ôõòáïæðïçõêñêñ ÿçõüêñåç íïàööêí ðçí÷çáêñ åàâàðýëïïàõëñåàñ úçõã­ïçñðêÿ âç áøõèøà öêìàöê êã÷êöàåëñåà óéùñçðçûöøö ìæõ ÷ø÷ðøÿåøõ.



Fəsil 7. FİZİOKRATİZM
§ 1. FİZİOKRATLAR MƏKTƏBİNİN YARANMASININ TARİXİ ŞƏRAİTİ VƏ ÜMUMİ XÜSUSİYYƏTLƏRİ
İqtisadi təlimlər tarixində fiziokratlar məktəbi mühüm yer tutur və bu məktəbin nümayəndələri bir çox yeniliklər yarat­mışlar. Fiziokratların yaradıcılığı feodalizmdən kapitalizmə ke­çid dövrünə təsadüf edir ki, bu dövrdə Qərbi Avropa nisbətən yetkinləşmiş iqtisadi inkişaf mərhələsində idi. XVIII əsrin or­talarında Qərbi Avropada kapitalizmin inkişafı çox uzağa get­mişdi. İngiltərədə sənaye çevrilişi başlamışdı. Fransada isə manufaktura kapitalizmi möhkəmlənirdi. Fransada manufak­tura kapitalizmi antifeodal inqilab ərəfəsinə daxil olmuşdu. Məhz buna görə də Qərbi Avropada kapitalizmin yaranması və inkişafı merkantilistlərin proqramına və nəzəriyyələrinə yeni­dən baxmağı tələb edirdi.

İlkin kapital yığımı dövrü artıq başa çatmışdı. Aqrar ölkə­lərdə, xüsusilə müstəmləkələrdə ticarət öz ictimai əhəmiyyə­tini itirmişdi.

Merkantilistlərin iqtisadi ideyaları ilə mübarizənin nəticəsi olaraq fiziokratlar məktəbi yaranır. Fiziokratların xidmətlərin­dən biri ondan ibarətdir ki, bu məktəbin nümayəndələri XVIII əsrdə Qərbi Avropada baş verən iqtisadi irəliləyişləri ümumi­ləşdirmişlər. Merkantilistlərlə olan iqtisadi ideyalar mübarizəsi Qərbi Avropa ölkələrində gedirdi, lakin bu mübarizə İn­giltərə­də xüsusi əhəmiyyət kəsb edirdi. Merkantilistlər ilə gedən mübarizə Fransada Fiziokratizm adlanırdı. Bu onunla əlaqədar idi ki, XVIII əsrdə Fransada antifeodal inqilabı güclənirdi. Qeyd edək ki, Fransız merkantilizmi mütləqiyyət və feodal üsul-idarəsi ilə sıxı əlaqədar idi.

Göstərdiyimiz dövrdə merkantilizmin tənqidi feodal üsul-idarəsinin tənqidi ilə üst-üstə düşürdü. Lakin feodalizmlə mübarizə təbii ki, kənd təsərrüfatının müdafiəsinə yönəldil­mişdi. Bu da öz növbəsində milli sərvətin kənd təsərrüfatında axtarılması demək idi. Odur ki, zəruri bir proses kimi əkinçilik ideallaşdırılırdı. Əgər İngiltərədə iqtisadi fikirlər merkantilizm ilə mübarizədə manufaktura sənayesinə əsaslanırdısa bu sə­naye Fransada çox böyük nüfuza malik deyildi. XYIII əsrdə Fransada "kral manufakturaları" feodal sisteminin qol-bu­dağına çevrilmişdi. Fiskal siyasətə olan nifrət onlara qarşı çev­rilmişdi. Bütün bunlara baxmayaraq fiziokratizmin ideyalarının təməli yaranırdı.

İnqilab ərəfəsində Fransanı narahat edən iqtisadi prob­lemlər təkcə merkantilizmin iflası ilə əlaqədar deyildi. Feodal üsul-idarəsi artıq böhranla üzləşirdi. Feodalizm fransız kəndlə­rində də hakim mövqe tuturdu. Bu üsul-idarə mürtəce xarakter daşıyırdı və sənaye istehsalını ləngidirdi.

Belə bir şəraitdə Fransa zadəganları və ruhaniləri tüfeyli sinfə çevrilmişdilər. Onların torpaq üzərində olan inhisarı sax­lanılırdı. Mütləqiyyət zadəganları dəstəkləyirdi, zadəganlar isə təsərrüfatla məşğul olmurdular, kənddə yaşamırdılar. Onların məqsədi töycü və vergi yığmaq idi.

XIV-XV əsrlərdə təhkimçilik öz əhəmiyyətini sarsıtsa da XVIII əsrdə təhkimçilik müəyyən mənada saxlanılırdı. Geniş miqyasda olmasa da işləyib ödəmə münasibətləri qalırdı.

XVIII əsr Fransasında kənd təsərrüfatı iqtisadi ziddiy­yət­lə­rin mərkəzinə çevrilmişdi. Kənd təsərrüfatını belə bir və­ziyyətdən çıxarmaq üçün aqrar münasibətlərini kökündən dəyişdirmək tələb olunurdu. Odur ki, aqrar münasibətləri mə­sələsi ön plana keçirdi. Kənd təsərrüfatında kapitalizmin inki­şafının yollarını və formalarını müəyyən etmək tələb olunurdu. Kapitalizmin kənd təsərrüfatında inkişafına olan maraq get­dikcə artırdı və belə bir şəraitdə fiziokratizmin yaranması üçün şərait yaranırdı. Fransada merkantilizmin tənqidi aqrar istiqa­mət alır, çünki XVIII əsrdə Fransada kənd təsərrüfatında pozi­tiv iqtisadi məsələlərin həlli ön plana keçirilir. Fiziokratlar Fransanın iqtisadi durğunluğunun həllini kənd təsərrüfatında görürdülər.

Belə bir şəraitdə Buagilber (1646-1714) Fiziokratlar məktəbini xarakterizə edən bir sıra ideyalar irəli sürür. Buagil­ber merkantilistləri ciddi tənqid edir, təbii qaydalara bəraət qa­zandırır, ticarət azadlığını tələb edir, taxıl üzərində yüksək qiymətlərin qoyulmasını faydalı hesab edir, əkinçilikdə olan kasıb vəziyyətə diqqəti artırır, vergilərin bərabər bölünməsini müdafiə edir, əkinçiliklə məşğul olanların kasıbçılıqdan azad olmasını təbliğ edirdi.

Buagilberdən sonra Marşall Voban (1623-1707) özünün "Kral onluğu" (1707) adlı anonim əsərini buraxır. Bu əsərində o mütləqiyyət Fransasının kasıbçılığını açıb göstərir, onun xalqı­nın yoxsullaşmasını açıqlayır, vergilərin ağırlığından danışır, ziynət və dövlət borclarını tənqid edir, imtiyaz sistemini və yardarlığı (otkup) qamçılayır, yaxşı əməyi və əkinçiliyi təriflə­yirdi. Marşall Voban Buagilberi tərifləyərək göstərirdi ki, XYIII əsrin əvvəllərində Fransada vergilər ən yüksək dərəcəyə, öz apogeyinə çatmışdır, Fransanın küçələrində ayaqyalınlar, ac-yalavaclar gəzişirlər. Vobanın təklifləri ondan ibarət idi ki, ver­gilər vahid şəklə salınsın, zadəganlara və ruhanilərə çatacaq vergilərin toxunulmazlığı ləğv edilsin. Deməli, Voban fiziokrat­lara qədər vergilərin vahid şəklə salınması ideyasını irəli sürmüşdü.

XYIII əsrin birinci yarısında merkantilizmin ciddi tənqidi ilə Markiz dArjanson (1694-1757) çıxış edirdi. Onun iqtisadi fikirləri ancaq 1764-cü ildə nəşr olunmuşdur. Markiz dArjanson iqtisadi həyatın inkişafına qaydalar və üsullar tətbiq edilməsi əleyhinə çıxırdı, gömrük rüsumlarını tənqid edir, Avropanın vahid bir bazara çevrilməsini tövsiyə edir, birbaşa vergilərin qoyulması proyektlərini işləyib hazırlayır. Onun fikrincə yaxşı idarə etmək üçün idarəçiliyin özünü məhdudlaşdırmaq lazım­dır. Ölkənin yaşayış vəziyyətinin mənbəyini dArjanson əkinçi­liyin uğurlu olmasında, sənətkarlıqda və daxili ticarətdə görürdü.

Fiziokratlar üçün xarakterik xüsusiyyət kəsb edən iqtisadi liberalizm ideyası dArjanson tərəfindən formalaşdırılır. Bu ideyanı isə Qurne (1712-1759) sonralar ardıcıl olaraq inkişaf etdirir. 1751-ci ildə ticarət intendantı (hərbi təchizat sahəsinin işçisi) işləyən Qurne ticarət üzərində olan bir neçə məhdu­diyyətləri aradan qaldırır. O merkantilistlərin siyasətini tənqid edir, feodal imtiyazlarının əleyhinə çıxır, vergi islahatı keçir­məyi tələb edir və iqtisadi liberalizm anlayışını irəli sürür.

Fiziokratların ideyalarına yaxın fikirləri bankir Riçard Kantilyon inkişaf etdirir. O 1733-cü ildə "Ticarətin təbiəti haq­qında oçerk" adlı əsər yazır. Kantilyon bu əsərində açıq şə­kildə fiziokrat ideyaları irəli sürürdü. O qeyd edirdi ki, məhz sərvətin yeganə mənbəyi torpaqdır, çünki torpaq yaşayış va­sitələri ehtiyatına malikdir, insan əməyi torpaqdan sərvət ya­radır. Bununla belə Kantilyon iddia edirdi ki, bütün əhali, zümrələr, təbəqələr torpaq mülkiyyətçiləri hesabına varlanırlar. O hətta cəmiyyəti üç sinfə də bölmüşdü. Kantilyonun fikrincə cəmiyyət əkinçilərdən (kənd sahibləri, icarədarlar), sənətkar­lardan və tacirlərdən ibarətdir.

Kantilyonun fikrincə əmtəənin həqiqi və ya daxili dəyərli­liyi onun istehsalına sərf olunan əmək və torpağın miqdarına uyğun olur. O ictimai məhsulun hərəkətini, tədavül prosesində onun reallaşdırılmasını göstərməyə çalışmışdır. Lakin belə bir cəhəti də qeyd edək ki, Kantilyon merkantilistlərin baxışla­rın­dan tam azad ola bilməmişdir. Çünki ticarət balansı naminə o sənaye məhsullarının ixracının, lazım olan xammalın isə idxa­lının gücləndirilməsi tərəfdarı idi.

Fransua Kene fiziokratizmin əsasını qoymuş və bu mək­təbin rəhbəri idi. O, nəinki fiziokratlar məktəbinin əsasını qoymuş, hətta fiziokratizmin iqtisadi və siyasi proqramını for­malaşdırmışdır. F.Kenenin ideyalarını və axtarışlarını XYIII əs­rin ikinci yarısı Fransasının dövlət xadimi baş maliyyə nəza­rətçisi Ann Raber Jak Tyürqo (1727-1781) davam etdirmişdir. Fiziokratizmin ideyalarını P.Dyupon de Nemur, Viktor Mirabo, P.Mersye de la Rivyer, Q.Letron təbliğ edirdilər. Belə ki, həqiqi fiziokratlar məktəbi, öz dövründə adlandırıldığı kimi "iqtisadçı­lar" məktəbi yaranmışdı.

XYIII əsrin ortalarında İngiltərədə sənaye çevrilişi başla­mışdısa Fransada isə manufaktura kapitalizmi möhkəmlənirdi. Lakin Fransada XYIII əsrin sonlarına kimi feodalizm, aqrar münasibətləri qalırdı. Fransa monarxiyası kəndliləri ağır ver­gilər altında saxlayırdı. Güclü mütləqiyyət sistemi, feodal iye­rarxiyası kapitalizmin inkişafına maneəçilik edirdi. Kənd təsər­rüfatı çıxılmaz vəziyyətə düşmüşdü.

Bu dövrdə, yararlı torpaq sahələrinin 80%-i zadəganların əlində idi.56 Fransız kəndlisi torpaqdan və mal-qaradan məh­rum edilmişdi, məhsul verimi çox aşağı səviyyədə idi. Göstər­diyimiz dövr Fransasında feodal istismarının forması olan töycü, pul və məhsul vergi sistemi hökm sürürdü. Şəxsi təh­kimçiliyin müxtəlif formaları, əsarət və zülm geniş tüğyan edirdi. Töycü pul və natural şəkildə ödənilirdi. XYIII əsrin so­nuna kimi töycünün pul forması daha da artmışdı. Yardarlıq geniş inkişaf tapmışdı. Torpaqsız və az torpaqlı kəndlilər mülkədarlardan icarəyə torpaq alsalar da məhsulun yarısını onlara verirdilər. Bütün bunlardan başqa kənd təsərrüfatı mer­kantilizm ideyalarına tabe etdirilirdi. Taxıl üzərində ən yüksək qiymətlər mövcud idi. Xaricə taxıl aparmaq qadağan idi, ucuz taxılın gətirilməsi isə getdikcə genişləndirilirdi. Kasıb fransız kəndi sənaye məhsullarının satılması üçün yararlı deyildi.

Fransa mütləqiyyəti proteksionizmi, xarici ticarəti, gəmi­çiliyi və sənayenin inkişafını genişləndirirdi. Bu dövrdə, yəni XYIII əsrin ortalarında İngiltərə dünya bazarında hakim mövqe tuturdu. Kiçik həcmli Fransız sənayesi texniki tərəqqi üçün maneəçilik törədirdi, kapitalist sənayesinin artmasının qarşı­sına əngəl törədirdi.

Qeyd etdiyimiz amillərlə əlaqədar olaraq Fransada aqrar münasibətləri kəskin xarakter almışdı. Bu məsələnin həllində fiziokratlar müstəsna rol oynayırdılar. Fiziokratlar ölkədə yeg­anə sərvət yarada biləcək sahəni kənd təsərrüfatında görürdülər. Odur ki, fiziokratlar tədqiqat obyekti kimi öz baxış­larını kənd təsərrüfatına həsr etdilər. Onlar sənayeni məhsul­dar sahə hesab etmirdilər. Kənd təsərrüfatında izafi məhsulun yaradılmasını sərf-nəzər edən fiziokratlar istehsal dairəsini aq­rar münasibətləri ilə məhdudlaşdırırdılar.

Siyasi iqtisad elmində fiziokratların əhəmiyyəti, rolu və mövqeyi ondan ibarət idi ki, Uilyam Petti və Buagilberdən son­ra onlar öz tədqiqatlarını tədavül dairəsindən istehsal dairə­sinə keçirmişdilər. Bununla da fiziokratlar kapitalist istehsalı­nın sonrakı elmi təhlilinin əsaslarını qoydular.


1   ...   5   6   7   8   9   10   11   12   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə