CƏlal bəYDİLİ (MƏMMƏdov) İSTİqbal xalq əDƏBİyyatinindir




Yüklə 1.39 Mb.
səhifə13/15
tarix27.02.2016
ölçüsü1.39 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

TÜRK DİN DÜŞÜNCƏSİ SİSTEM KİMİ

Türkiyənin Ərciyəz Universitetinin professoru, türk dini və mədəniyyəti ilə bağlı bir sıra qiymətli yazıların müəllifi, ilahiyyatçı-alim H.Güngörün daha bir kitabı doğma şəhəri olan Qeysəriyyədə işıq üzü gördü. İmzası ölkənin elm dairələrinə çox yaxşı tanış olan Harun bəyin “Türk mədəniyyəti” seriyasından çıxan bu kitabı “Türk etnoqrafiyasına dair araşdırmalar” (“Türk bodun bilimi araştırmaları”) adını daşıyır.

Türk etnoqrafiyasının ən müxtəlif problemlərindən söz açan “...araşdırmalar”da müəllifin ayrı-ayrı illərdə qələmə aldığı yazı­lar, tərcümələr və tanıtmalar toplanmışdır. Burada Göy-türklər, uyğurlar, qaqauzlar və çuvaşlardan başlayaraq, türk olduqları halda xristian olmaqları üzündən 1923-cü ildə Yunanıstana köçürülən Qaramanlılara qədər bütün türklərdən danışılır. Kitab­da L.Qumilyov, M.Eliade, U.Harva və T.Kovalskidən edilmiş tərcümələr də, heç şübhəsiz, türk dini, mədəniyyəti və etnoqra­fiyası baxımından olduqca qiymətlidir.

Seyyid Loğmanın (1569–1595) “Oğuznamə”sinin translite­ra­siyası ilə birlikdə yer aldığı bu kitabda, eləcə də N.A.Alek­seyevin “Sibir türklərində şamanizm” (Novosibirsk, 1984) və Q.V.Ksenofontovun “Şamanizm. Seçilmiş əsərlər”i (Yakutiya, 1992) haqqında geniş bilgi verilir.

Ancaq “Türk etnoqrafiyasına dair araşdırmalar”ın başlıca dəyərini müəllifin özünün ənənəvi türk dini, şamanizm və türk mədəniyyəti tarixiylə bağlı görüş və düşüncələri müəyyən edir. Harun beyin belə bir müddəası çox doğru və yerindədir ki, mə­dəniyyətin əsas aparıcı ünsürlərindən olan dini, bəzi türk ta­rixçiləri kimi, bəli bir tarixi dövrdə .ortaya çıxmış və daha sonra da yox olmuş bir sistem şəklində qiymətləndirmək əslində din fenomeninin nə olduğunu anlamamaqdan irəli gəlir. Halbuki dinlər tarixinin günümüzdəki ən tanınmış bilicilərindəh olan Mirça Eliade də dini insan varlığının ayrılmaz bir parçası sa­yaraq mədəniyyətləri anlamağın yolunun dinləri anlamaqdan keçdiyini ayrıca nəzərə çarpdırır.

Diqqət yetirək: Türk milli mədəniyyəti tarixinin gerçəkliklə­rini bir yana qoyan bəzi tarixçilər uzun zamandan bəri “müsəl­man olmayanların türk ola bilməyəcəkləri” tezisini müdafiəyə qalxaraq, “çox dəyişik bir coğrafiya və iqlim qurşaqlarında ya­şamış” olan, tarixləri boyunca tanrıçılıq (Göy-Tanrı), buddizm, manixeylik, yəhudilik, xristianlıq, islam və bu kimi bir çox başqa dinə inanmış olan türk xalqları içərisindən müsəlman ol­mayanların öz türklük sifətlərini itirərək digər xalqlar içərisində əriyib öz milli mənliklərindən uzaqlaşdıqları kimi heç bir anlam ifadə etməyən bir fikri vurğulamağa çalışmışlar. Bütün bunların təbii nəticəsidir ki, indinin özündə belə bugünkü türk xalqlarının dini inanışlarını tam əks etdirən dərin bir araşdırma, ciddi bir el­mi əsər yoxdur. Harun bəyin kitabı bu baxımdan da qiymətlidir.

Bəllidir ki, türk tarixinin ən böyük xüsusiyyəti coğrafi yay­ğınlıqdır. Buna hətta dağınıqlıq da deyilə bilər. Ona görə də türk­lərin tarixini Avropa millətlərinin tarixi kimi dövrləşdirmək yanlış olduğu qədər bu tarixi müsəlmanlığın qəbulundan əvvəlki və sonrakı dövrlər adı altında ikiyə ayırmaq da özünü doğ­rultmur.

Bütün bu gerçəklərdən çıxış edərək türklərin müsəlman ol­maq­larmı sadəcə onların qədimdən bəri tək Tanrıya inandıqla­rıyla açıqlamağa çalışanlara haqlı etirazını bildirən Harun bəy ərəb tarixinin öz daxili siyasi və iqtisadi çəkişmələrindən doğan bir çox hadisənin (məsələn: şiəliklə sünniliyin) başlanğıcda milli tariximizlə heç bir bağlılığı olmadığına və türkləri əsla maraq­landırmadığına baxmayaraq, həmin hadisələri türk tarixinin başlıca problemləri sırasına çıxartmağın, bunları türk xalqlarının tarixi, ictimai və hətta əxlaqi məsələsi olaraq qəbul etməyin türk dini düşüncə sistemi, tarixi və mədəniyyəti baxımından heç bir yararı olmadığı fikrini də açıqca ifadə eləyir.

Çox sayda araşdırmalar olsa da, türk dini düşüncə sistemiylə bağlı hələ ki bir sıra ciddi problemlər vardır. Belə olmasaydı, L.P.Potapov kimi tanınmış bir alim hətta ən son araşdırma­la­rında qədim türklərin öz dinlərini necə adlandırdıqlarının dəqiq bəlli olmadığını bilə-bilə öz fikirlərini güman, fərziyyə və ya ehtimal üzərində qurub əski türk dinində “qara inanış” (“Yan­qara”) adını verməzdi. (Türklərdə “şaman” sözü olmadığından, müəllifə görə, “şamanizm” anlayışını ifadə etmək üçün yakutlar da “Yanqara” – “qara inanış” sözünü işlətmişlər).

Prof. H.Güngör isə din ilə iç-içə bir həyat yaşayan türklərin öz dinlərinə bir ad verməmələrinin, bu cəmiyyətdə gündəlik hə­yatın bir parçası olan dinin ayrıca bir ictimai quruma çevril­məməsi ilə izah edilə biləcəyini yazır.

Harun bəy kitabələrdə adı keçən Tenqri, Yer Sub, Idık, Umay, Kut, Güç, Türk Tenqrisi anlayışları ilə bütöv bir dini hə­yatın ifadə edilməsinin mümkün ola bilməyəcəyi fikrində də haqlıdır. O, dini sistemi nə rəsmini çəkdikləri, nə də heykəlini düzəltdikləri Göy Tanrının adı ətrafında təşəkkül tapmış olan türklərin din sisteminə ikili-dualist bir xarakter verməyə çalışan­ların görüşlərinə qarşı da yerində çıxış edir. Kainatı bir bütöv şəklində qavrayan qədim türklər təktanrıçı idilər.

Allahlarını ürəkləriylə deyil, gözləriylə idrak eləyən yunan­lardan, dini inanışlarının təməlini qorxu və təhdid təşkil eləyən Sami xalqlarından fərqli olaraq, başlıca “Tanrı” anlayışı heç bir antropomorfik özəllik daşımayan qədim türk dini monoteizmdi. Bu monoteizmi isə “Türklərin və monqolların qədim dini” ki­tabının müəllifi J.P. Ru politeizmlə iç-içə girmiş bir monoteizm kimi səciyyələndirir, bununla da bir növ xristian monoteizmini qədim türk dini sisteminə tətbiq edir. O, hətta türk dinini xarak­terizə etmək üçün ilk xristianların Yunan və Roma dinlərini səciyyələndirərkən işlətdikləri anlayışı seçib, bu dinə paqanizm, yəni bütpərəstlik tipində çoxtanrılı bir din görünüşü verməyə çalışır. Buna görə də “...araşdırmalar” müəllifi yazır ki, “Türk dini nə qədim Yunan, nə də Roma dini xarakterini daşıyır. “Bu, “Tanrı” anlayışlarında da özünü göstərir”.

“Dini düşüncə və fikirləri sadəcə bir dövrlə, tarixin bəlli bir çağıyla sərhədləndirməyin mümkün olmadığını” deyən Harun bəyə görə, hətta bir türk xalqına məxsus olan inanışları tarixin türk adıyla tanıyıb bildiyi digər xalqların ortaq inanışları kimi öyrənib təqdim etmək də olduqca yanlışdır. Məsələn, Altay və Yakut şamanizmini qədim (buradakı “qədim” sözü də şərtidir, çünki “din” fenomeninə zidd gəlir və “dini düşüncə” anlayışmı qaranlıq edir) türk inanışı şəklində qəbul eləyərək onu əski türk dini sistemiylə eyniləşdirmək doğru olmazdı. Çünki “türk xalq­ları heç bir /aman dini birlik içərisində olmamışlar”.

Yeri gəlmişkən, “...araşdırmalar” müəllifı türk dinini şama­nizm kimi səciyyələndirənlərə qarşı çıxır, “şamanizm” adı al­tında nə düşündüklərini belə doğru-dürüst bilməyən bu araş­dırmaçıları termin qarışıqlığına yol açmaqda günahlandırır.

Bəri başdan deyək ki, köklü problemlərindən heç hansında tam və hər kəsin qəbul eləyə biləcəyi mənada görüş birliyi olma­yan şamanizm haqqında onun gerçək varlığını şübhə altına ala­caq qədər aydınlıqdan uzaq, tutqun və hətta qaranlıq təsəvvürlər var. Yəni nə olduğu hələ ki, güman, fərziyyə sərhədlərini aşa bilməyən bu özünəməxsus universal, dinamik dünyagörüşü sis­teminin ümumi qanunauyğunluqları tam üzə çıxarılmayıb.

Artıq etnoqrafiyanın, dinlər tarixinin və psixologiyanın qo­vu­şağında öyrənilməkdə olan bu hadisəni sistemləşdirə biləcək qədər geniş bilgi sahibi olmaq da çətindir. Ancaq nə qədər prob­lemli olsa da, bu gün din tarixçilərinin, etnoqrafların, psixo­loq­ların və hətta parapsixoloqların belə diqqətini çəkən şamanizmin bir din olmadığı sübuta yetirilmişdir.

Qədim türk dinini de şamanizm adlandırmağın doğru olma­yacağı haqda isə yetəcək qədər yazılmışdır. Əlbəttə, şamanizmi türk dini düşüncə sisteminə yabançı saymaq da olmaz. Ancaq “psixoanalizin qədim şəkli” kimi də dəyərləndirilən bu fenomeni əsasına görə türk dini sistemindən ayırmaq lazım gəlir. Çünki türk dini düşüncəsi çoxölçülü bir sistem kimidir və şamanizm də həmin sistemin ölçü və ya parametrlərindən yalnız biridir, yəni bir yerdə də şamanizm qədim türk diniylə iç-içədir. Məhz bütün bu cəhətləri nəzərdə tutduğuna görə də müəllif bir dinə şa­manizm deyilməsi ilə bir dində şaman elementlərinin varlığını qarışdırmağın əleyhinə çıxır.

Orta Asiyada Mani dini və onun türk mədəniyyətinə təsirin­dən danışarkən professor H.Güngör əslində döyüşkən və axınçı olan köçəri ruhlu türk düşüncəsinə uyğun gəlməyən, əksinə, ça­lış­mağı, öldürməyi inkar edən və köçəri həyat tərzinin tam tərsi olan bir yaşayış tərzi istəyən bu dini haqlı olaraq türk milli mə­dəniyyətinin inkişafında sadəcə bir mərhələ kimi qiymətləndirir.

Bütün bunlardan sonra “Türk etnoqrafiyasına dair araşdır­malar” müəllifi belə nəticəyə gəlir ki, qədim Türk dini Göy-Tanrı ətrafında təşəkkül tapmış, bütünlüklə özünə xas olan bir monoteizmdir və onu ancaq Göy-Tanrı dini adlandırmaq müm­kündür. Çünki bu din düşüncəsi sistemi məhz Göy-Tanrı anla­yışı üzərində qurulmuşdur.

Dolaşıqlıq sevməyən, fikir labirintlərindən uzaq, açıq-aydın bir türk düşüncəsini, türk din anlayışı əsasında maddiyyat daya­nan qədim yunan və eləcə də öz qidasını möcüzəyə inanmaqdan alan Sami düşüncə sistemlərindən ayıran da həmin Göy-Tanrı anlayışı, tək Tanrı, bir Tenqri inanışıdır. “Dünya nizamının bağlı olduğu Türk Tanrısı”.

“Türk etnoqrafiyasına dair araşıdırmalar”ın xüsusi maraqla oxunan bölmələrindən biri də “Türk mədəniyyətinin araşdırıcı­ları” adını daşıyır. Bu bölmə nəzəri ağırlığıyla da seçilir. Böl­mədə türk dini tarixiylə məşğul olmuş üç böyük alimdən – Türk dini tarixinin bütövlük və sistem ifadə elədiyi düşüncəsindən hərəkət edərək türk mifologiyasıyla türklərin dini inanışlarının əsaslarının bir-birinə qarışdırılmasından, bu günə qədər də yad­ların türk mədəniyyətinə verdikləri təhlillərə və qiymətlərə daha çox etibar olunmağından şikayətlənən, “Divani-lüğəti-türk”dəki “qam” sözünü gərəksiz yerə “şaman” kimi çevirməyə haqlı etiraz edən, “Bayat”, “Ülgen”, “Kayraxan”, “Oğan” adlarının da ayrı-ayrılıqda Tanrı adı bildirməyib, tək bir Tanrının adları ol­duğunu söyləyən Hikmət Tanyu, Türk din düşüncəsində Zərdüşt dinində olduğu kimi bir dualizmin ortaya çıxmamağının səbə­bini bu düşüncə sistemində “Yer” və “Göy” anlayışlarının bir bü­töv təşkil etməsiylə açıqlayan, Göy-Tanrı (tanrıçılıq) inanı­şının köklərini türklərin cəmiyyət həyatındakı nizamla bağlayan, Türküstan türklərinin dinləri haqqında ən zəngin qaynaqları bir araya gətirən Bəhaəddin Ögəl və çağdaş araşdırıcıların əksinə, şamanizmin bir din olduğunu qəbul eləyən, əslində Göy-Tanrı haqqındakı düşüncəsi bir elə də aydın olmayan, din tarixçisindən daha çox bir din etnoloqu sayıla biləcək Əbdülqadir İnandan sayğı və sevgiylə danışılır, onların türk dini tarixçiliyinə əvəzsiz xidmətlərindən söz açılır.

Prof. Harun Güngörün “Türk etnoqrafiyasına dair araşdır­malar”ı ayrıca bir problemdən danışan monoqrafiya deyil. Ayrı-ayrı araşdırmaların bir araya gətirilməsindən ərsəyə gələn bu kitabdakı yazıları ancaq biri-birinə bağlayan ana fikir xətti var ki, bu da bir sistem olaraq türk din düşüncəsidir. Fikrimizcə, gec-tez türk dininin ümumi müqayisəli tarixi yazılacaq və həmin “tarix”də prof. Harun Güngörün də türk dini düşüncə sistemiylə bağlı fikirləri öz əksini taparaq bu şəkildəcə layiq olduğu dəyəri qazanacaqdır.


1999

BÜTÜN SÖZLƏRDƏN ULU SÖZLƏR

(“Atalar sözü” kitabının 2004-cü il nəşrinə ön söz)


Ən böyük hikmətləri ən sadə və dərin şəkildə anladan atalar sözləri ucsuz-bucaqsız bir aləmdir. Fikrin daim canlı olduğu, duyğu dolu bu sözlər aləmində həqiqi xalq ruhunun axıcılığı, sərrastlığı, dərin və təsirli ifadəsi var. Ürəyi yerindən oynadacaq qədər gözəl və incə olan, möhkəm milli xüsusiyyətə, koloritə ma­lik olduğu üçün başqa dillərə də çox zaman eynilə çevrilə bilməyən həmişə canlı həmin söz inciləri bütövlükdə bir xəzi­nədir – hikmət xəzinəsi. “Xalqın otuyla bitib suyuyla axan di­liylə” zəngin hikmət xəzinəsinin bu inciləridir ki, hər biri xalq ruhunun dərinliklərindən doğur, təcrübədən çıxmış və sınanmış olub dillərdə dolaşan, el içində gəzdikcə isə incələn və cilalanan qəti fikirləri bildirir.

“Cild-cild kitablar dolusu məna və hikməti özünə sığdıran” bu el yaradıcılığı nümunələri “bitirən, yetirən, gətirən” el düha­sının və sağlam xalq fəlsəfəsinin narın zərrələridir. Obrazlı təfəkkürün aforizm şəklində ifadəsi olmaq etibarilə atalar sözləri milli təfəkkürdəki cilalanmış tarixi təcrübəni, dərin və sanballı həyat həqiqətlərini bədii idrak və təxəyyülün süzgəcindən keçi­rərək yaşadır, onları tükənməz bir enerjiylə dolğun əks etdirir.

“Ulu babaların müdriklik dəfinəsi”nin birər hikmət inciləri və fikir cövhərləri olan atalar sözləri, el məsəlləridir ki, obrazlı təfəkkürün qida mənbəyi kimi zehinlərə təpər verir. Əcdadların ruhunu yaşadan bu sözlərdən düşüncələrə ətir saçılır, güc-qüvvət gəlir, əqlin-düşüncənin qapıları onların üzünə qapanan zaman isə yazılanlardan doğma ana dilinin nəfəsini almaq, ətrini duy­maq olmur. Bu üzdəndir, milli düşüncə həmişə təpər qazan­maq­dan ötrü birər əcdad yadigarı olan atalar sözlərinə üz tutur, öz qidasını bir də onlardan alır. Atalardan qalma bu öyüdlərin bə­zən bircəciyində ifadə olunan mətləblərlə bir elin, neçə-neçə nəsillərin zəkası işığında təşəkkül tapan əxlaqına, dininə və fəl­səfəsinə, milli bədii idrak və təxəyyülünün sonsuz genişliyinə, bir sözlə, milləti millət eləyən bütün mənəvi dəyərlərə bələd ol­maq olar. Onun belə bir təsir gücündən bütün dövrlərin böyük söz ustaları, mütəfəkkirlər yerli-yerində və sənətkarlıqla fayda­lanmışlar.

Dilin tarixi inkişafı nəticəsində yaranaraq mənaca da bölün­məz olan atalar sözləri bu dilin əski adət-ənənələrə güzgü tutan mürəkkəb frazeoloji sistemiylə bütövləşmiş, onunla iç-içə yoğ­rul­muşdur. Ona görə də atalar sözündə, məsəllərdə bir sözü yerindən oynatmaq, ya sözlərin sırasını dəyişdirmək o ifadənin sintaksisini pozub təsir gücünü azalda bilir. Çünki həmin tər­kiblər milli dil və düşüncənin bir-birinə qarşılıqlı təsiri nəticə­sində artıq qəlibləşmiş bir şəkil almışdır. Dil ilə folklorun sər­hədində dayanan və xalqın milli təfəkkür səviyyəsini anlamaq baxımından heyrətamiz dərəcədə böyük dəyəri olan bu tərkib­lərdə alınmalar da az qala yox dərəcəsindədir.

Xalq fəlsəfəsinin dərinliyini qeyri-adi bir tamlıqla ifadə eləyən atalar sözlərini misralara bölüb qafiyəsini, rədifini axtar­maq doğru deyil, çünki onlar onsuz belə simmetriyalı, ritmikdir. “Qanadlı söz”, “ipə-sapa düzülməmiş incilər”, “dilin gülzarı” kimi adlar verilən, az sözlə ən geniş mənalar ifadə eləmək qüd­rə­tində olan bu xalq ifadələri, yeri gəlmişkən, təkcə dilin gözəl­liyinə xidmət eləmir. Bir dili öyrənərkən o dildəki idiomlarla, frazeologizmlərlə yanaşı, o dilin canlıdan canlı həmin paremik vahidlərini də bilmək gərək olur. Mərhum prof. Samət Əlizadə elm aləmində özünün bəlli elədiyi “Oğuznamə” abidəsinə “Müdrikliyin sönməz işığı” adlı ön sözündə haqlı olaraq deyirdi: “Atalar sözləri bugünkü oxucuya nə verir, hər bir paremik vahi­din ən qiymətli cəhəti nədədir: yığcamlığındamı, nəsihətamiz ruhunda, obrazlılığında, ahəngindəmi və ya dərin ictimai-fəlsəfi məzmunundamı? Əlbəttə, bu xüsusiyyətlərin ideal vəhdətində!

Hətta biz atalar sözlərinə su, çörək, udduğumuz havatək o qədər vərdiş etmişik ki, az qala, onları adiləşdirmişik: gündəlik məişət nitqimizdə də, elmi tədqiqatlarda da. Bu, əsl möcüzədir ki, “atasız-anasız” doğulan hər bir paremik vahid uzun məsa­fələr, dolambac yollar keçib, əcdadımızın canlı səsini, nəfəsini, gah nikbin, gah bədbin əhvali-ruhiyyəsini, təcrübədən çıxmış öyüd-nəsihətini, müzəffər dərrakəsini tarixin qaranlıq girdabın­dan çıxarıb bizə çatdırır. Doğrudan da, atalar sözü bütün söz­lərdən uludur, cümlə miqyaslı, traktat siqlətli sözüdür; hər bir atalar sözündə bir kitablıq fikir, məlumat xəzinəsi vardır.

Düzlüyü, sərrastlığı, aydınlığı, emosionallığı, lakonizmi və bədii təsir gücü ilə atalar sözünə bərabər tutulası söz hanı?! Min illik zülmətin söndürə bilmədiyi bu idrak qığılcımları hər kəsin yaddaşında həmişə günəş qədər hərarətli, su kimi həyatidir.

Xalqın müşahidələrini, təsəvvür və təfəkkür tərzini, canlı məntiqini hifz eləyən atalar sözü sıxılmış yaydır: onun əsl ener­jisi, təsir qüvvəsi nitq məqamında, konkret zaman, şərait daxi­lində bilinir. Bu halda hər bir paremik vahid əyrini doğrayan qı­lınca, zülməti dağıdan işığa, yaxud dərdlərə şəfa verən məlhəmə çevrilir” [S.Əlizadə].

Hər birinin üstə öz yükü olduğuna mənası da işləndiyi kon­tekstdən aydınlaşan və bəlli bir situasiyanın işarəsi kimi çıxış eləyən çeşidli atalar sözləri paremik vahid olaraq aforizm ma­hiy­yətlidir. Gözəl obrazlar yaradan bu vahidlər bütövlükdə eyni məzmunlu variantlar törədə bilirlər ki, həmin variantların mey­da­na gəlməsini şərtləndirən də invariantı təşkil edən o situasi­yanın elə özüdür.

Yüksək estetik dəyəri ilə seçilən uludan ulu bu sözlərin əsa­sında insanı çevrələyən gerçəkliklər üzərində doğrudan-doğruya müşahidə və sınaqlar dayanır. Fəlsəfənin belə sadə və ilkin başlanğıcı olan atalar sözlərində ən müxtəlif yönləriylə həyat hadisələrindən həm də sonsuz dərəcədə, bitməz-tükənməz bir rəngarəngliklə bəhs edilir. Onlarda bir çoxlarına mübahisəli və ziddiyyətli kimi görünən cəhətlər isə, əlbəttə ki, varlığı, yara­dılışı, həyatı bütün cəhətləri ilə özündə əks etdirən el fəlsəfəsinin öz dialektikasından gəlir.

Atalar sözlərinin məcazi mənaya, məzmuna və çoxməna­lı­lığa görə təsnifi deyirlər ki, özlüyündə bu prinsip yanlışdır, çün­ki haqqında danışılan paremik vahidlər az qala bütünlüklə mə­cazi məna və məzmun üzərində quruludur. Məhz məcazi məz­mun üzərində qurulan, daha doğrusu, özlüyündə metaforadan ibarət olan və buna görə də heç hansı halda hərfi anlamda qavranmayan atalar sözləri bütün dövrlərdə milli təfəkkürlə sıx bağlanan bir sistem kimi xalq dilinin canlılığını bütün gücüylə göstərir. Bəzi müəlliflər atalar sözünün məzmunu ilə hətta milli xarakter arasındakı münasibətləri müəyyən etməyə çalışmışlar. Həqiqətən bu dərin mənalı canlı nitqin özüdür ki, heç bir zaman bizi “klassik yazılı ədəbi dildən fərqli olaraq milli dil və təfək­kür əsasından uzaqlaşmağa qoymayıbdır”.

Obrazlılığın xüsusi vasitələrindən olan məcazilik böyük bir qismi təbiətdəki qanunauyğunluqlarla insan təbiətinin qarşılaşdı­rıl­ması üzərində qurulmuş atalar sözlərinin mənaca çox aydın və bədii ifadəsini təmin edir. Həmin paremik vahidlərdə üstəlik istiarə, kinayə, eyham və təzad kimi özəlliklər də var. Gerçək­dən, insan təfəkkürünün ilkin çağlarında dünyanı təsnifat, tutuş­dur­ma yolu ilə anlamağın üsulu kimi bir-birinə əks anlayışlardan – ikili qarşıdurmalardan istifadə olunmuşdur. Poetik arxitekto­nikasına görə alliterasiya prinsipi ilə yaradılmış olan məcazi ruhlu atalar sözlərində də obrazlılığın rəngarəng vasitələrindən biri kimi məhz mənaca əkslik təşkil eləyən anlayışlar, bəlkə bu üzdəndir ki, bol-bol işlədilir. Bəlli bir fikrin və hissin mənaca bu şəkildə təzadlar üzərində qurulu anlayışlarla çatdırılmasıdır ki, onu daha canlı, təsirli və gözəl ahəngli edir.

Xalqın öz ruhundan qopub ümumi məfkurənin izini daşıyan və milli əhval-ruhiyyəni açıqca meydana qoyan atalar sözləri elin öz içərisində gəzib dolaşan ədəbiyyatdır. O, eyni zamanda millətin həyat tərzini proqramlaşdırma dili, topluluğun davranış stereotipinin aydın ifadəsidir. Bununla yanaşı, atalar sözləri üçün ümumbəşəri dəyərlər də səciyyəvidir. Bu səbəbdəndir ki, bəlli bir xalqa məxsus hansısa atalar sözünün bu və ya digər qarşılığını istənilən başqa xalqda tapmaq mümkündür.

Bəzən aforistik janrın öz içərisində götürülən atalar sözləri, tədqiqatçılara görə, dilin frazeologiyasının hətta ən qədim qatını təşkil edir. Bir sıra araşdırmalarda atalar sözlərinin folklorşü­naslığın obyekti olduğu danılmayaraq, onların eyni zamanda dilin lüğət tərkibinin materialı kimi izahının gərəkliliyi fikri vurğulanır və bütöv birləşmə təşkil edən bu paremik vahidlər aforizmlərlə, rəvayətli, eləcə də klişe deyilən ifadələrlə bir sırada frazeoloji ifadələr cərgəsinə aid olunur. Arxaizm və dialektizm­lərlə hər zaman zəngin atalar sözləri az qala başdan-başa klişe­lər, kontekstə yapışıqlı olub söz sırası dəyişməyən, ya da çox az dəyişə bilən elə birləşmələrdir ki, ahəngli daxili qafiyə prin­sipinin səciyyəvi olmaları ilə seçilirlər. Bəlkə milli düşüncə ilə dil arasındakı yaxınlığın bu klişelərdə öz əksini tapması nəticə­sidir ki, sabitlik qazanmış birləşmələr – frazeoloji ibarə, təbir və vahidlər, xalq rəvayətləri əsasında yaradılmış ifadələr kiçicik şəkli dəyişikliklə folklor nümunələrinin bir çox nəşrlərində atalar sözü adı altında yer alır.

Ağız ədəbiyyatının ayrılmaz parçası olub müdrik fikir, zən­gin hiss, dərin müşahidə və böyük ümumiləşdirmə gücünə malik həyat təcrübəsini ifadə edən bu sadə və aforizmli cümlələr içə­risində arxaik cizgiləri aydın görünən, inam və etiqadlardan ya­ranan elə nümunələr də var ki, onlar mifoloji görüşlər komplek­sini anlamaq və bərpa etmək işində qaynaq kimi istifadə oluna bilir. Olsun ki, həmin nümunələrin sınaq (sınama) və ya atalar sözü olduğunu ayırd etmək bu səbəbdən də bəzən çətinlik törə­dir. Nə qədər simvolik səslənsə belə, Azərbaycan türkləri ara­sında bəlli əski inanclarla bağlı meydana gələn mifoloji vahidlər “sınaq” adlandığı kimi atalar sözlərinin özü də elə yüzillərin sınağından çıxan hikmətamiz kəlamlardır (Təsadüfi deyil ki, paremioloji araşdırmalarda atalar sözü, məsəllərlə yanaşı sınaq­lar, yasaqlar belə paremik vahidlər sırasına daxil edilir).

Həqiqətən əsrlər boyu yayılıb yaşayan və nəsillərdən-nəsil­lərə keçən həmin obrazlı, ifadəli hikmətlərin əhəmiyyəti böyük­dür. Bədii-estetik yönü, fəlsəfi siqlətinə görə seçilən dərin mə­nalı atalar sözləri etnik-mədəni ənənənin bütün qatlarıyla müna­sibətdədir. Xalqın dünyabaxışını, onun düşüncə dünyasını, inam və etiqadını əks etdirən müstəsna əhəmiyyətə malik xəzinə kimi atalar sözləri söz sənətinin dərin və incə mənalı, sonsuz dərəcədə gözəl, qiymətli və təkrarsız inciləri olub yerində söyləndiyi zaman fikrin dəyərini, təsir gücünü qat-qat artırır. Burada hətta elə fikirlər var ki, onlar öz ən aydın, tutumlu ifadəsini “elin gül ağzından çıxan”, ancaq yanlış münasibət nəticəsində “qaba yol­lu” sayılıb çox vaxt bir qırağa atılan göyçək sözlərdə – mənzum parçalar şəklindəki həmin zərb-məsəllərdə tapa bilir. Lakin unudulmamalıdır ki, gerçəkliyin bəzən ütülü olmayan, “yontul­ma­mış”, əslində isə cilovlanmaz yaradıcı dil və ifadələrlə bu­xovlanmayan tərzdə çatdırıldığı həmin açıq-saçıq nitq vahidləri “mahiyyətcə neqativliyə qarşı çevrilmiş” olub, “sanki şəri şər öldürər” prinsipi ilə yaranmışdır”.


* * *

Folklorşünaslığın (və eləcə də dilçiliyin) bir sıra problem­lərinin öyrənilməsi baxımından son dərəcə münasib olan atalar sözlərinin elmi ədəbiyyatlarda az-çox qənaətbəxş sayılacaq tərifi yoxdur. Həmin tərifin verilməyinin çətin olduğunu, hətta müm­kün olmadığını söyləyənlərlə yanaşı, bir çoxları bunu hətta gə­rəkli də saymırlar. Modelləşdirici funksiyalı atalar sözlərini xalq ədəbiyyatına aid kiçik həcmli söyləmlərin cəmi sayıb onu qisimlərə, bu qisimlərin özünü isə yenə növlərə ayıranlar olduğu kimi tanınmış folklorçu və paremioloqlar içərisində “atalar sözünün tərifini hamısından yaxşı struktur terminlərlə vermək olar” – deyənlər də var. Hər halda paremik vahidlərin ənənəvi təs­viri metodla öyrənilməsi imkanları tükənmiş, yəni bu vahid­lərin özlüyündə nəyi təcəssüm etdirdikləri sualına ənənəvi meto­dun dolğun cavab vermək gücü qalmamışdır.

Atalar sözləri artıq ayrıca sahə kimi formalaşan struktur paremiologiyada bir çox baxımdan özünü doğrultmuş struktur-semiotik yanaşma üsulunun tətbiqi ilə getdikcə daha geniş təhlil və araşdırma obyektinə çevrilməkdədir. Paremik vahidlərin, o cümlədən atalar sözlərinin bir elin dünya haqqında təsəvvürləri toplusunda, onun dünyanı dərkində yeri və mahiyyətini üzə çı­xarmaqda struktur paremiologiya əhəmiyyətli rol oynamışdır. Lakin struktur analiz, əlbəttə, həmin o açar deyil ki, paremio­lo­giyanın bütün bağlı qapılarına düşsün. Bununla belə, paremik vahidlər kimi atalar sözlərinin struktur istiqamətdə öyrənilməsi baxımından ciddi fikir ayrılıqlarına baxmayaraq, struktur anali­zin məhz yanaşma tərzi kimi araşdırıcıları açıq-aydın özünə cəlb etməsi də bir gerçəklikdir.

Özünün təqribən iki yüz illik tarixi boyunca folklorşünaslıq göz görə-görə klassik folklor ənənələrinin necə öz yaşarılığını itirdiyinin, neçə-neçə folklor janrının canlı ifadan qalaraq ömrü­nü necə başa vurduğunun şahidi olubdur. Lakin bu bir həqiqətdir ki, nə olur olsun, “atalar sözləri köhnəlmir-sönmür, getdikcə ci­lalanıb xalqın fikir-zəka göylərində ulduz kimi parlayır. Zaman­ların və nəsillərin, müxtəlif ictimai formasiyaların ağır sınaqla­rından şərəflə keçdiyi üçün bu müdriklik dəfinələri ömrün, lə­yaqətin, dostluğun, məhəbbətin, düşmənə nifrətin, ümumiyyətlə, bütün həyati hadisələrin və bütün bəşəri həqiqətlərin əsl meyarı, dəqiq məhək daşı olur.

Atalar sözü xalqın əqli birliyinin təntənəsi, parlaq təzahü­rüdür. Xalqın zehni inkişaf səviyyəsini, fitri istedadını, estetik duyumundakı zərifliyi büruzə verən əsas amildir. Hər bir pare­mik vahid neçə-neçə yüzilliklər arxasından bugünümüzə uzanan incə tellər kimi gərilmişdir; ani titrəyişdən, xəfif bir təmasdan mənsub olduğu xalqın taleyi, maddi-mənəvi güzəranı barədə saysız-hesabsız hekayətlər söyləməyə qadirdir.

Atalar sözü xalqın tarixə, tarixin də xalqa verdiyi ibrət dər­sinin hamı tərəfindən qəbul və təsdiq edilən elə nəticəsidir ki, düzlüyünə və dəqiqliyinə şübhə yeri yoxdur. Paremik vahid, birinci növbədə, öz ədalətli ruhu ilə şüurlara hakimdir. Onun aksiomatik səciyyə daşıması hökm səviyyəsində ifadə olunan məntiqi fikrin böyük ümumiləşdiricilik qüvvəsi ilə əlaqədardır. Bu “ümumiləşdirmə” müxtəlif nəsillər tərəfindən aparılmış, mətləbin – məzmunun aydın və sərrast ifadə səviyyəsinə görə ən son həddə çatmış, kristallaşmış ümumiləşdirmədir.

Atalar sözü timsalında xalq öz zəkasının və dilinin ülviy­yətinə, kəsərinə sığınmışdır; hər kəlam bir növ “tabu”dur; istə­nilən gümandan, sualdan azaddır; hər fikri, hər etik-əxlaqi töv­siyəsi dərin daxili inamla qəbul olunan pozulmaz qanundur. Çün­ki xalq əzəl-binadan öz atalar sözlərini yazılmamış müqəd­dəs kitabın ayələri tək qavramışdır”.

Əski oğuzların düşüncəsində tarixən verilən tərifə əsasən, “Atalar sözü Qurana girməz”... Oğuz hikmətindən dürlü xəbərlər yetirən “Oğuznamə” tipli yazılı qaynaqlardan apaydın görün­düyü kimi, yaddaşlarda hər zaman dipdiri qalaraq bu günlərəcən yaşayan və indən belə də yaşayacaq həmin hikmətamiz qəlpələr atalar sözlərinin nə dərəcədə konservativ ruhlu olduğunu göstə­rir. Ümumiləşdirmə gücünə, yığcamlığına və obrazlı ifadə tər­zinə, fikir tutumu, bədiiyyatı və fəlsəfi dərinliyinə görə bir müd­riklik xəzinəsi olan, neçə-neçə qərinələr aşıb-adlayaraq günümü­zədək qorunub saxlanan və din-iman qədər əziz tutulan bu milli təfəkkür inciləri məhz müqəddəs bilinib tapınılan ulu əcdadların ruhuna ehtiram əlaməti olaraq da “atalar sözləri” adı ilə adlan­dırılmışdır. Oğuzların epik düşüncə dünyasında həmin əziz keç­mi­şin müdriklik ruhunun rəmzi daşıyıcısı övliya Qorqut Ata bi­lin­mişdir. Sınaqlardan çıxmış və sınandıqca da doğruluğuna ina­nılmış gerçəkliklərin ifadəsinə çevrilən bir çox hikmətli kəlam­ların açıqdan-açığa onun adı ilə bağlanması da bu üzdəndir.


* * *

Xalq poeziyasının ən əski janrına aid edilən atalar sözlərinin məsəllərdən tam ayırd edilə bilməyəcək qədər yaxınlığı dəfələr­cə qeyd olunubdur. Yəni əslində atalar sözləri ilə məsəllərin fər­qini göstərmək, aralarında kəskin hədd çəkmək mümkün deyil. Bəziləri bunu atalar sözü və məsəllərin bir-birinə bənzəməsində, bəziləri də atalar sözləri ilə bağlı problemlərin geniş araşdırıl­mamasında görürlər.

Əski türkcədə bir sıra mənalarıyla bərabər əcdadlardan qal­ma öyüdlər – atalar sözü, məsəl anlamı bildirdiyi faktı “Di­vanü-lüğatit-türk”də də qeydə alınan “sav” istilahı olmuşdur ki, bəlli bir ölçüdə çağdaş elmi-nəzəri fikirdəki “paremi(ya)” anlayışıyla uyğun gəlir. Türk dillərində, aydındır ki, həmin “sav”la yanaşı müəyyən dövrdən etibarən ərəbin “məsəl” sözü də işlənmiş, cəm­dəki “əmsal” şəkliylə mənaca “atalar sözü” məfhumuna doğru (“əmsali-türkanə” – türk atalar sözləri) genişləyərək ədəbi dilə, həmçinin xalq dilinə keçmişdir. Ona görə də guya başqa-başqa anlayışlarmış kimi atalar sözü ilə məsəllərin mənaca ayrıldığını, forma, məna və məzmunca bir-birinin eyni olmadıq­larını iddia etməklə onları qarşılaşdırmaq yanlış yoldur.

Bir çox tədqiqatçılar “son dərəcə incə və çətinliklə sezilə bilən xüsusiyyətlər” dedikləri həmin “fərqləri” sanki varmış ki­mi bu paremik vahidlərin qrammatik quruluşunda axtarmış, mə­səlləri söz və birləşmə əlavə eləməklə atalar sözlərinə çevir­məyin mümkünlüyündən danışmışlar; “məsəlin müstəqillik funk­siyası o qədər də güclü deyil”, “atalar sözü məcazi mənaya malik olduğu halda məsəllər bundan məhrumdur”, guya “şərhə ehtiyacı olmayıb konkretlikdən uzaq və şəraitlə bağlanmayan atalar sözlərinə nisbətdə məsəllər fikri tam ifadə etmək kimi müəyyən hədəf güdürlər; həmin məsəllərdir ki, yarandıqları əhvalatlarla bağlılıqları unudulduqca atalar sözlərinə çevrilirlər” və b. k. qüsurlu fikirlər irəli sürmüşlər. Məsəlin başa gəlmiş han­sısa bir hadisə ilə bağlı xalq arasında dolaşan, lakin hələ atalar sözü şəkli almayan səlis, qısa danışıq olduğu belə deyilmiş, bir söz artırıb əskiltməklə guya atalar sözü və məsəllərindən birinin digərinə keçə bildiyi şəklində qənaətlər də səslənmişdir.

Halbuki folklor ənənəsində funksionallığı ilə seçilən və ağız ədəbiyyatının irili-xırdalı bütün digər şəkilləri ilə dinamik bağlı­lıqda olan janr kimi atalar sözlərinə belə bir baxış tərzi, əlbəttə ki, nə janrın genezisinə dair hər hansı problemə, nə də atalar söz­lərinin semantik strukturuna aydınlıq gətirir, əksinə, köklü yan­lışlıqlara aparıb çıxara bilir. Həqiqətdə atalar sözləri və el mə­səlləri adı altında ikiyə ayrılan paremilərin hər iki şəkli bitkin bir mühakimə bildirir, onların janr göstəricilərinin başqa-başqa ol­duğunu söyləmək üçünsə ciddi əsas yoxdur. Bir sıra araşdırı­cı­ların məsəlləri ayırmayaraq onları hətta atalar sözlərinin öz içə­risində götürmələri bu mənada anlaşılandır. Bütün cizgiləriylə or­taqlıq təşkil eləyən bu paremik vahidlər arasında, bir sıra araş­dırmalardakı şəkliylə, konkret bir aydınlıq olmadan göstərilən “müxtəlifliyin” özü görünüşdədir, şəkli səciyyə daşıyır. Maraq­lıdır ki, atalar sözü kimi qəbul edilən həmin nitq-dil vahidləri bə­zi nəşrlərdə sadəcə “məsəl” adı altında verilir, yaxud “Atalar sözü” adlanan bir kitabın əsasən məsəllərdən ibarət olduğu söy­lə­nir ki, bunun özündə də, görünür, bir məntiq və qanunauyğun­luq var.

Əslində də atalar sözlərinin işlədildiyi kontekstdir ki, özlü­yündə janrdakı müxtəlifliyi müəyyən edir və belə bir cəhəti də atalar sözünün bir janr kimi funksionallığından, el ədəbiyyatının bütün başqa növ və şəkilləri ilə qarşılıqlı bağlılığı sayəsində onun şifahi ənənədə daim canlı, dipdiri olmağından gəlir. Ona görə də təbiət etibarilə folklor ənənəsinin anlaşılması baxımın­dan atalar sözləri müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Məna yükü ən kiçik zərrəciklər kimi nəhayətsiz olub tükənmək nədir bilməyən, ən böyük həyat həqiqətlərini bəlkə ən sadə dillə ifadə qüdrətində olduğu üçün bir qayda olaraq folklorun az qala bəsit janrlarından biri kimi qəbul edilən atalar sözlərinin arxaik görüşlərin ifadəsi olan mətnlərlə bərabər bayatı, tapmaca, lətifə, nağıl və yerdə qa­lan digər folklor janrları ilə qarşılıqlı əlaqəsi həqiqətdə ağız ədə­biyyatının hər bir şəklinin bir-biriylə bağlılığını, onlardan birinin digərini doğurduğu və yaşatdığı gerçəyini də aydın göstərir.


* * *

Çox sayda atalar sözlərinə hələ Azərbaycan türk ədəbiy­yatının şah əsəri “Kitabi-Dədə Qorqud”da rast gəlinir. Qorqut Ataya aid olunan yetmişdən artıq həmin paremik vahid atalar sözlərinin toplanıb yazıya alınmasının ilkin təcrübələrindən sayıla bilər. İki minəcən atalar sözü və zərbi-məsəlin yazıya köçürüldüyü “Oğuznamə”nin, həmçinin mindən artıq atalar sözü və xalq məsəlini özündə birləşdirən XVIII əsr abidəsi “Əmsali-türkanə”nin üzə çıxarılması isə bu qənaətə gətirir ki, Azərbaycan paremik vahidlərinin toplanıb yazıya köçürülməsinin bəlkə XV-XVI yüzilliklərdən keçib gələn bir tarixi var.

Azərbaycan atalar sözlərinin paremik vahidlər olaraq ardıcıl şəkildə toplanılmasına, tərtib və nəşr olunmasına, onlara şərhlər verilərək mövzu və məzmunca təsnifatının aparılmasına isə, el­mi ədəbiyyatlarda qərarlaşmış olan fikrə görə, əsasən XIX əsrin sonlarından etibarən başlanır. Atalar sözlərini toplayıcılıq işi döv­rün çeşidli qəzet, toplu, dərslik və s.-də çap olunması yoluy­la gerçəkləşdirilirdi. Bu iş sistemli olaraq isə ilk dəfə Tiflisdə nəşr edilən SMOMPK tərəfindən həyata keçirilmişdir. Toplunun xüsusən 1898-ci il 24-cü buraxılışı Azərbaycan atalar sözləri və məsəllərlə xeyli zəngin olub sonrakı tərtib və nəşrlər üçün də, təbii ki, ilkin qaynaqlardan biri rolunu oynamışdır.

Küll halında ayrıca kitab kimi 750-yə yaxın Azərbaycan atalar sözü və məsəlləri də məhz həmin illərdə, daha doğrusu, 1899-cu ildə ilk dəfə Məmməd Vəli Qəmərli tərəfindən hazırla­nıb İrəvanda nəşr edilmişdir (Əsər transliterasiya olunaraq yal­nız 2003-cü ildə “Azərbaycan folklorunun ilkin nəşrləri seriya­sı”ndan Bakıda təkrar işıq üzü görmüşdür).

Azərbaycan atalar sözləri 1920-ci ildən sonra H.Zeynallının və Ə.Hüseynzadənin tərtibində ayrı-ayrılıqda nəşr edilmişdir. 1926-cı ildə H.Zeynallının nəşr etdirdiyi “Azərbaycan atalar sözü” kitabı nümunələrin, bugünkü baxımdan nöqsanlı da gö­rünsə, tematik təsnifatına görə maraq doğurur. Ə.Hüseynzadənin 1938-ci ildə H.Araslının həcmcə kiçik, lakin dəyərli ön sözü ilə ikinci dəfə nəşr etdirdiyi atalar sözü kitabı isə klassik təsnifat prinsipi – əlifba sistemi üzrə tərtib olunmuşdur. Kitab müxtəlif tərtibatlarda sonrakı illərdə dəfələrlə (ən son olaraq 1985-ci ildə) işıq üzü görmüşdür. Xalq ədəbiyyatı bilicilərinin fikrincə, Ə.Hüseynzadənin toplayıb tərtib elədiyi “Atalar sözü” kitab­ları­nın 1949-cu il nəşri daha çox diqqəti cəlb edir. Güney Azər­bay­canda atalar sözü və zərb-məsəllərin toplanıb nəşr edilməsi sahə­sində isə Əli Əsgər Müctəhidinin gördüyü işlər təqdirəlayiqdir.

Azərbaycan atalar sözü və məsəlləri dilçilik baxımından araşdırılmaqla yanaşı, folklorşünaslıq aspektindən öyrənilmiş və yenə öyrənilməkdədir. “Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatına dair tədqiqlər”in 1961-ci il nəşrində İdris İbrahimovun nami­zədlik işi əsasında hazırladığı “Atalar sözü və məsəllər” adlı iri həcmli yazısı atalar sözünün təsnifatı zamanı əsas götürülməli olan prinsip və qaydaları müəyyən etməsi baxımından da əhə­miy­yətlidir və problemlə bağlı işıq üzü görən tədqiqatlar içəri­sində sayılan-seçilən araşdırmalardan biri olaraq qalır. Xalq ədəbiyyatına dair ali məktəb dərsliklərində, ən son dövrlərəcən aparılan ayrı-ayrı tədqiqatlarda atalar sözlərinə davamlı olaraq yer verilməsi bu paremik vahidləri el ədəbiyyatı araşdırıcılarının daim diqqət mərkəzində saxladıqlarını göstərir.

Folklorun bir janrı kimi atalar sözləri və məsəllərə isə ağız ədəbiyyatından ibarət müxtəlif toplularda, seriya və antologiya­larda ardıcıl yer ayrılsa da, ayrıca Azərbaycan atalar sözünün top­landığı son kitab təxminən 20 il bundan əvvəl işıq üzü gö­rüb­dür. Ona görə də hazırkı nəşr əsas etibarilə bugünkü Azərbaycan oxucusunun, udduğu hava, içdiyi su kimi atalar sözlərinə duy­duğu ehtiyacın, qismən də olsa, ödənilməsi məqsədi daşıyır. Ata­­lar sözlərinin bu nəşrində yüz ildən artıq bir dövr ərzindəki toplama və nəşr fəaliyyətinin başlıca uğurlarının mümkün qədər əhatə olunmasına çalışılmışdır. Azərbaycan paremioloji vahidlə­rinə dair konkret və ümumiləşdirici araşdırılmaların indiki sə­viy­­yəsi nəzərə alınaraq, burada da subyektiv mülahizələrə əsas­lanan hər hansı şərti və qüsurlu ola biləcək təsnifatdan qaçılmışdır.

Məlum olduğu kimi, paremik vahidlərin tərtib edilməsi, el­mi nəşri ilə bağlı olaraq dünya folklorşünaslığında, paremio­logiyaya dair elmi ədəbiyyatlarda atalar sözlərinin təsnifinin bir neçə tipi göstərilir ki, bunlardan biri də əlifba üzrə təsnifatdır. Doğrudur, təsnifatın bu tipindəki sıralamada, təbiidir ki, zaman-zaman bir-biriylə məna və məzmunca bağlanmayan atalar söz­lərinə rast gəlinir. Belə bir əlaqəsizliyin olmaması, zehinləri çox da qarışdırıb yormaması üçün bu nəşrdə latın əsaslı Azər­baycan əlifbası üzrə sıralamaya, əlbəttə, əməl edilməklə, lakin həmin sıralama zamanı mənaca bir kökdən gələn və bir-birinə yaxın anlam bildirən kəlmələrlə başlayan atalar sözlərinin ardıcıl dü­zülməsi qaydasına daha çox diqqət yetirilmişdir.

Əslində hamısının təsadüfi əlamətlərə əsaslandığı və janrın həqiqi nəzəriyyəsini yaratmağa xidmət göstərmək gücündə ol­madığı nəzərə alınarsa, hazırkı təsnifatların elə ən sadəsi, va­riantlılıq baxımından bütün mənfi cəhətləri ilə daha üstün olanı – hər nə qədər əyləncə səciyyəli kimi dəyərləndirilsə belə, təsnif etmənin yenə də bu şəkildəcə əlifba sistemi üzrə aparılmasıdır. Ona görə kütləvilik amili də nəzərdən qaçırılmayan indiki nəşr­də Azərbaycan atalar sözlərinin bədii sənətkarlıq baxımından nisbətən çox seçilənləri diqqət mərkəzində saxlanmış, yazılı ədəbiyyatdan alınan və üzərində şəxslərin danılmaz təsiri aşkar hiss olunan nümunələr saf-çürük edilmiş, mümkün olduqca se­çilib bir kənara qoyulmuşdur. Bir çoxlarında arxaizmlərə və dialekt özəlliklərinə də toxunulmayan həmin atalar sözlərinin əlifba üzrə düzülməsi prinsipi bu nəşrdə əsas götürülmüş, on­ların mətn kimi daxili məntiqini təşkil edib konseptual özülündə dayanacaq hər hansı təsnifatı isə artıq gələcək araşdırıcıların öhdəsinə buraxılmışdır.

Hörmətli folklorşünas alim prof. İsrafil Abbaslının tövsiyəsi ilə Mahmud Kaşqarlı “Divan...”ından (burada 270-dən artıq ata­lar sözü işlənibdir), “Kitabi-Dədə Qorqud”dan, iki minəcən ata­lar sözünün toplandığı “Oğuznamə”dən, eləcə də “Əmsali-tür­kanə”dən seçmə atalar sözləri də kitabın sonuna əlavə olun­muş­dur. Belə bir təcrübəyə Azərbaycan paremilərinin nəşri sahəsin­də ilk dəfə məhz bu tərtibdə üz tutulmuşdur. Belə ki müasir danışıq dilində işlənən atalar sözləri və məsəllərin onların tarixi variantlarıyla qarşılaşdırılması paremik vahidlərin (qısalmağı və genişləməyinəcən) gerçəkdən də əski savlardan gəldiyi, onların artıq dəyişmiş fikir və görüşlərlə bağlı olanlarından bəzilərinin nə cür işləklikdən qaldığı, bir sözlə, dil-nitq vahidlərinin struktur inkişaf qanunauyğunluğu istiqamətində necə formalaşdığı haq­qında müəyyən təsəvvür yaradır. Kitabın əlavələr bölümündə bir çoxu üstə hətta atalar sözünün yükü olan “daşlaşmış” xalq de­yim­lərindən nümunələrin verilməsi də elə bu məqsədə xidmət göstərir.

Özlüyündə məfkurədən doğan xeyir əməl olduğuna görə xalq yaradıcılığı nümunələrinin, o cümlədən Azərbaycan pare­mik vahidlərinin toplanıb yazıya alınması, tərtibi və öyrənil­mə­sində xidmətləri olan hər bir şəxsin adını minnətdarlıqla anmağı bu yerdə özümüzə borc bilir, atalar sözlərinin yorulmaz top­la­yıcısı Əbülqasım Hüseynzadənin, folklor abidəsi “Oğuz­namə”ni elm aləminə tanıtmış olan prof. Samət Əlizadənin işıqlı xati­rəsini bir daha dərin ehtiramla yad edirik.
2004

1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə