Buxoro davlat universiteti ijtimoiy-iqtisodiy fakulteti iqtisodiy ta




Yüklə 277.64 Kb.
səhifə2/4
tarix27.02.2016
ölçüsü277.64 Kb.
1   2   3   4

3.3. Turkiya davlatining jahon iqtisodida tutgan o'rni.

Turkiya hozirda agrar-industrial mamlakatdir.

Turkiyaning tashqi savdo-sotiqdagi eng asosiy sheriklari: Germaniya, AQSH,

13

Rossiya, Italiya va Buyuk Britaniya mamlakatlari kiradi.Turkiya eksportining asosiy ulushi G'arbiy Yevropa mamlakatlariga to'g'ri keladi, xuddi shunday holat mamlakatning importida ham, ya'ni mamlakatning asosiy importdagi ulushining 55%i G'arbiy Yevropa mamlakatlariga to'g'ri keladi. Umumiy eksportini 40%ini to'qimachilik mahsulotlari tashkil qiladi.

Mamlakatning eng asosiy dengiz portlari: Izmir, Istambul, Izmit, Iskandarup, Zanguldak, Mersin, Samsol, Trabzon kabilar.

Mamlakatda avtomobil transportining ahamiyati katta. Temir yo'l transporti boshqa transport turlariga qaraganda ancha orqada qolgan, sababi, yuqorida aytganimizdek, mamlakat xududlarining ko'plab joylari tog'-yon bag'irlari tashkil qilganligi bois, temir yo'l transporti uncha rivojlanmagan.

Valyuta zahirasi-37 mlrd.AQSH dollarini tashkil qiladi.

1998-yilda mamlakatning umumiy mahsulot ayirboshlash 77 mlrd.AQSH dollarini tashkil qildi, shundan 49 mlrd. importni tashkil qildi.

Turizmdan tushadigan daromad deyarli 8,5 mlrd.AQSH dollarini tashkil qiladi.

Turkiyaning hozirgi iqtisodiy-siyosiy muammolari.


  1. mamlakatning ko'plab yerlari tog'lik joylarda joylashganligi sababli, qishloq xo'jaligining ba'zi tarmoqlarida qiyinchilik tug'dirmoqda;

  2. qo'shni Iroq mamlaktidagi notinchlik.

  3. Inflyasiya;

Global bank tarmoqlari

Dunyodagi eng katta 1000 ta banklarining mol-mulki 2009-2011 yilda 6.8%ga oshgan va 96.4 trln dollorga teng, lekin uning foydasi 85% ga tushgan va 115 mlrd dollorga teng.Yevropa bank aktivlarining 56% qismi 2009-2011-yillardaga to’g’ri keladi.

Osiyo bank aktivlari 12%dan 14% foizga oshgan. Amerika banklari 11% dan 13% oshgan

14

2011- yilga kelib bankning umumiy invistitetsion daromadi 66.3 mlrd dollorga ya’ni 12% ga oshgan.Bugungi kunda kelib Turkiya iqtisodiyotidagi o’sish dinamikasi aralash sanoat va qishloq xo’jaligida 25.2% ni tashkil qiladi. sanoat tarmoqlarining qishloq xo’jaligi, transport, bank, aloqa va komunikatsiya hozirgi kunda to’xtovsiz ravishda o’sib bormoqda.Sanoatdagi muhim bo’lgan yo’nalishlar to’qmachilik,kiyim-kechak assosan qo’l mehnati orqali qilinadi.Shu sababli infilatsiya 10.45%ga kamaygan (1997-yilda infilatsiya 90%ga yetgan)

Budjet foydasi: 32980 trln Turk lirasini bu taxminan 183 trln dollorga teng.

Sarflash: 35095 trln Turk lirasi bu taxminan 195 trln dollorga teng

Chet davlatlarga qarzlari 290.3 mlrd dollor

Sanoatda: To’qmachilik, oziq-ovqat,yengil mashina, yog’och sanoati, qog’oz 8.5% ga oshgan




15

II BOB TURKIYADA TURIZMNING RIVOJLANISHI

2.1. Turkiya turizmi haqidaning umumiy ma’lumot

Turkiya turizmi asosan tarixiy joylarning xilma xilligi, dengiz bo’yidagi plajlari bilan butun dunyoga mashhur.Uning plajlari Qora dengiz va O’rta Yer dengizi qirg’oqlarida joylashgan. Butun jahon bo'yicha turistlar 983 mln kishini tashkil etadi.Bu Turkiyada esa 2011-yil ma’lumotiga ko’ra 31.5 mln kishini tashkil etadi, ya’ni bu butun jahon turistlarning 3.2% ni tashkil etadi.

983 mln – 100%

31.5 mln - X

Turistlar asosan Turkiyaga Germaniya, Rossiya, Buyuk Britaniya, Fransiya, Arab mamlakatlari, Kavkaz va Yaponiya mamlakatlaridan tashrif buyurishadi. Shimoliy Amerika, Gruziya va Skandinaviya mamlakatlaridan ham qisman turistlar tashrif buyuradi. Britaniyalik turistlar Aeglan krort joylarida Bosfor qo’ltig’i yoki Marmar dengiziga tashrif buyurishadi.Rossiyalik turistlar Turkiyaning Janubiy O’rta Yer dengiziga va Antaliya shahriga tashrif buyurishadi.Arab Yaponiya va Germaniyalik turistlar esa asosan tarixiy joylar Efisusga va Istanbulga tashrif buyurishadi.Oxirgi 5 yil ichida Ispaniyadan turistlar oqimi sezilarli darajada oshib bormoqda.Masalan;2007-yilda Ispaniyalik turistlar 200 000 kishi Turkiyaga kelgan bo’lsa,2012-yilda kelib esa 280 000ga yetdi. Bu ham bo’sa 40% ga oshgan.

200 000 – 100%

280 000 –X

Ko’pgina Ispaniyalik turistlar Istanbul mehmonxonalari buyurtma qilishadi. Buning sababi shuki , ular uchun shu joylar haqida ko’proq ma’lumotga ega va ular asosan Kapadokiya ga borishadi . Oxirgi 5-yil ichida Arablar ham oshib bormoqda.



16

Chet ellik turistlar 2002-yildan 2005-yilgacha bo’lgan davrda 12.8 mln.dan 21.5 mln.ga oshgan . Hozirgi kunda kelib esa 31.5 mln. ni tashkil etadi, ya’ni 3 yil ichida 67% ga oshgan.


12.8 mln-100%

21.5 mln-X
2010-yilda esa turistlar soni 27 mln.ni tashkil etadi bugungi kundagi turistlar soni bilan taqqoslaganda va bu 1 yil ichida 16% ga oshgan.

27 mln -100%

31.5 mln-X

2005-yil yillik turizmdan daromadi 17.5 mlrd dollorni tashkil etadi va hozirgi kunda kelib esa bu ko’rsatgich 23 mlrd dollorga yetgan va bu hozirgi kunda 31 % ga oshgan (2011-yil dekabr ma’lumotiga ko’ra.)

17.5 mlrd -100%

23 mlrd-X
2.2 Turkiyaning asosiy turistik jozibadorliкlari haqida ma’lumot

Istanbul dunyodagi eng katta shaharlardan biri hisoblanadai. U Turkiyaning dengiz porti, katta sanoat savdosi va san’at markazi hisoblanadi.Istanbul Rim, Vizantiya, Lotin va Osmon imperiyalarning sobiq poytaxti hisoblandi.Bosfort qo’ltig’ida joylashgan.Istanbul iqtisodiy rivojlangan markaz va asosiy sanoat shahri sanaladi. Asosan Turkiyada mashinasozlik va kemasozlik, kimyoviy sment, oziq-ovqat, yengil, polegraf yog’ochni qayta ishlash, qog’oz va shishasozlik, savdo-sotiq va turizm asosiy o’rinni egallaydi.Istanbulda asosiy mamlakatning banklari va chet davlatlarning sug’urta markazlari va agentliklari joylashgan. Eng katta muzeylardan biri Ko’k masjid, Sulaymon masjidi, Muqaddas Sofiya muzeye, Arxeologiya muzeyi tasviriy san’at va o’yma ko’rlik mazayka muzeyi,



17

Turkiya va Islom, G’arb muzeyi, san’ati Munisipal san’at muzeyi, Dolmobaxchey muzeyi Yidekulle monastir va boshqalar kiradi.



Maydoni: 5 196 kv.km .

Qishloq xo’jaligi: 17 %

O’rmon hududi: 47%

Eng baland cho’qqisi: 537 metr (Osiyo qismidagi Aydoss cho’qqisi)

Qishloqlar : 151 ta

Mahallalar: 814 ta

Tumanlari : 39 ta

Aholisi: 13 624 240 .kishi 2012-yil 1- yanvar ma’lumotiga ko’ra ya’ni bu taxminan turkiya aholisining 18.2 %ni tashkil etadi 51 % aholisi erkaklar,62.24% ni esa Istanbulning tashqarisidagi shaharlarda yashaydi.

Zichligi : 2622 kishi kv.km

Aholining o’sish darajasi: bir yilda bir 3.3% ni tashkil etadi

O’rtacha harorat: 13.6 *C, ( selziy) doimiy namligi 79%, 15-16 *C dengiz harorati Yalpi ichki mahsulot: 25% dan ko’proq

Turistik xarakteristikasi

Istanbul butun dunyoda turistlar tashrif buyuradigan shaharlar ichida 9-o’rinda turadi.Turistlar: 8 057 879 (2011) ya’ni bu Tukiyaga kelaydigon turistlarning 25 %ni tashkil qiladi. Mehmonxonalar:1162 ta(35 ta 5 yulduzli, 70 ta 4 yulduzli, 90 ta 3 yulduzli 90 ta 2 yulduzli va 20 ta 1 yulduzli, maxsus 50 ta ) Beds:113 432 (2012) sayohat agentligi: 1 511 ta



63 ta muzey, 64 ta musulmonlar masjidi, 66 ta madrasa 49 ta ibodatxona 1 sinagoga, 17 ta saroylar bor .

Jami turistikjoylari: 349 ta

Ishsizlik darajasi:15.5% (461 185)

Turizm va madaniyat bosh vaziri Ertuo’g’lu Gunay fikricha “Istanbulning o’rni asosan yevropalik turistlarga bog’liq. 2023-yilda kelib 50 mln turist kelishini kutmoqdamiz “ deb 2012-yil 21-avgusta o’z maruzasida takitlagan.



18

Yana bir eng mashhur turistlar tashrif buyuradigan shaharlardan biri bu Ataliya hisoblanadi.Bu sharhar Turkiyaning turizm poytaxti hisoblanad.G’aroyib pekreatsion resurslar Antaliya turizm markaziga aylantirdi va u yerda butun yevropa bo’ylab sayohatchilat qatnaydi. Umuman olaganda tarixiy markaz,zamonaviy qurulishlardan jabr ko’rmadi, o’ziga sayohatchilarning qiziqishini yildan yilga oshirmoqda arxetektura Rim Vizantiya maktablari elementalarining tasirini ko’rish mumkin. Antaliyada juda ko’p parklar va 3 ta sharshara mavjud.Shahardan 40 km tog’ hududlari qor bilan qoplangan. Shahar bo’ylab ko’plab barlar kafe, restaranlar va tungi klublar mavjud. Sayohatchilarni ajoyib infrasutruktura ham o’zga tortadi Mehmonxonalar bilan birga shahar tashqarisidagi magistrallar ham qayta taminlanmoqda. Oxirgi paytlarda davlat boshliqlari shaharni bezash uchun ko’plab ishlarni olib borishmoqda.Nafaqat bu va balkim infrasutruktura ham bundan mustasno emas.

Yana yangi yo’llar, qulay avtobus bekatlari qurilyapti, yangi yapon mikro avtobuslari sotib olingan Shahar boshliqlarining kosepsiyasi almashinyapti to’rt tomonlama yopiq mehmonxonalar endi ko’plab qulayliklar bilan qurilyapti. Bular hammasi sayohatchilar qulayligi uchun albatta.Oxirgi paytlarda 100 000 dan ortiq yevropaliklar o’zlariga Antaliyadan uy sotib olishyapti. Shahar markazlarida mexmonxonalar mavjud emas, lekin ular asosan shahar tashqarisida joylashgan . Rus sayohatchilarning katta oqimi sabablari 2010-yilda Antaliyada Rus Provaslav cherkovi tiklangan Turkiyaga tashrif buyuradigan turistlarning 30% Antaliyaga sayohat qiladi.

Aholisi:1 510 500 (2012) 5 ta eng katta rayoni mavjud

Eramizdan avvalgi 159-ylda qirol Attolom II tomonidan asos solingan



Yozgi davri: 8-9 oy davom etadi.

Cho’milish davri: 7 oy ya’ni mayning boshidan to noyabrning boshiga qadar

Suvning o’rtacha harorati: +21.5*C

O’ratcha havo harorati: +9.6*C (yanvar oyida) iyulda +28.3*C

Tarixdagi eng past temperatura:1994-yil 28- fevralda -4.4*C

19

Tarixdagi eng baland temperatura: 2000-yil 12-iyul +45.2*C

Airaportlari: 2 ta xalqaro

Turistik xarakteristikasi

Antaliya butun dunyoda turistlar tashrif buyuradigan shaharlar ichida 3-o’rinda turadi . Britaniya, Rossiya va Germaniyadan asosan turistlar tashrif buyurishadi.Har yili 10.5 mln turist keladi ya’ni bu Turkiya davlatiga keladigan turistlarning 33.3 % ni tashkil etadi (2011) 365 (366) kundan 300 kuni quyoshli bo’ladi. Iqtisodiyoti asosan turizmdan, savdo-sotiq va qishloq xo’jaligidan.
Turkiyaning 2012-yilgi eng mashhur 10 ta turistik destinatsialari

1.Sofia muzeyi

2. Ko’k Masjid – Sulton Ahmand masjidi

3.Pammakkale

4.Emfisus

5.Kapadokiya maydoni

6.Pergamon muzey

7. Sardis

8.Aspendus

9.Nemrut tog’i

10.Kanipoli-Kanakalli

1.Sofia muzeyi – Istanbulda joylashgan .Bu muzey Sharqiy rim imperiyasi Justinan I davrida 6-asrda qurilgan Bu muzeyning ichki qismida juda ham katta gumbaz bo’lib uning diametri 31 metr va bu tarisda 1000 yil davomida eng katta ibodatxona sifati ishatilib kelgan hisob lanadi. 1204-yilda bu muzey ibodatxona sifatida, 15-asrda esa musulmonlar masjidi, 1935-yildan beri esa muzey sifatida foydalanib kelinmoqda.

2. Ko’k Masjid yoki Sulton Ahmand masjidi deb ataladi.Istanbulda joylashgan. 1609-tildan to 1616-yilgacha qurilgan.Bu masjidda asosan Turkiyaning assoschilari yoki mashhur odamlarning qabrlari mavjud.Ko’k masjid

20

deyilishiga asosiy sabab shuki uning 260 ta dereza bo’lib, 20 000 ko’k kafilcha

bilan bezatilgan 1616-yilda Mehmed Og’a bezagan Maydan to oktabrga qadar 9:00 dan 21:00 gacha, noyabrdan aprel oyigacha esa 9:00 dan 19:00 gacha ishlaydi.

3.Pammakkale tog’- yon bag’ri. Pammakkale so’zi “Paxta qasri yoki pPaxta saroyi “ degan ma’noni anglatadi.G’arbiy Turkiyada joylashgan.Hozirgi kunda kelib minglab turistlar tashrif buyuradigan joy hisoblanadi va bu yerda asosan rematizm, yurak kassalligi va buyrak kassalligi bilan kassallangan insonlar tashrif buyurishadi.Eng mashhur afsonalaridan biri “ Bir vaqtlar bu yerda chiroyli bo’lmagan qiz o’zini shu tog’ teppasiga chiqib otaradi va bir cho’pon yigit bu ni ko’rib qolib uni qutqaradi va qizni bir ko’rishda yoq sevib qoladi va qizgina chiroyli bir qizga aylanadi” shu afsona tufayli touristlar bu yerda hhar yili to’xtovsiz keladi.

4.Emfisus shahri bir vaqtlar Antimisning ibodatxonasi nomi bilan mashhur bo’lgan bu yerda joylashgan mashhur turizm destinatsiyalaridan biri bu Selsus kutubxonasi hisoblandiva bu millodiy 125-yilda qurilgan. 401-yilda Vayron etilgan.

5.Kapadokiya viloyati 60 mln yil oldin paydo bo’lgan 2 ta katta vulqon otilishi natijasida vujudaga kelgan.keyinchalik esa kuchli qumli shamollarning bo’lishi tufayli noananaviy vodiyga aylantirgan. Bu yerda asosan Grek va Rimliklar yashashgan.Xristianlar tarixidagi eng birinchi viloyatlardan biri bo’lgan.600 ta ibodatxonachalar 4 va 11 asr oralig’ida qurilgan.

6.Pergamon muzeyi milloddan avvalgi 8-asrda vujudga kelgan va (Grek koloniyalari yashahni boshlagandan beri.Ememis II davrida madaniyat-ma’rifat markazi bo’lgan.

7. Sardis Lidiya qirolligining poytaxti bo’lgan.Ruktalus deb nomlangan mashhur daryo bo’yida joylashgan va bunga asosan Lidiya podshosi boshqargan.

8.Aspendus milodiy 155 –yilda qurilgan .Rim Imperiyasining Markus Arelis

21

davrida 15 000 tadan 20 000 gacha tomoshabinlar joylashishi uchun o’rindiqlar bo’lgan.keyinchalik esa karvon saroy sifatida foydalanib kelingan .Hozirgi kunda kelib esa bu teatr maydoni haqiqiy holicha saqlanib kelinmoqda.



9.Nemrut tog’i. Balandligi- 2134 metr. Turkiyaning shimoliy sharqiy qismida joylashgan.Milodiy 62-yili Antikus I davrida o’zini haykalini qurdurgan.Keyinchalik esa Grek va Yunon xudolari haykallari qurilgan.

10. Kanakalli Dardenali bog’ozini shimoliy qismida joylashgan shaharlardan biri hisoblanadi Uning maydoni ham Osiyo ham Yevropa bilan chegaradosh.
Madaniyat va turizm bosh vaziri Ertug’ul Gunayning Turkiya turizmga ta’sir etuvchi omillar haqidagi fikrlari (2012-yil 21-avgustdagi maruzasiga ko’ra)

  • Eron bilan siyosiy muammolar;

  • Suriya bilan ziddiyatlar;

  • Izroilda kuchsiz tasir etayotgan ziddiyatlar;

Mana shu sabablarga ko’ra 2 mln dan kamroq turist tashrif buyurdi.

  • “Biz 2011-yildagidek ko’p turist ko’rmadik. Biroq umid qilamizki biz qolgan oylarda ( sentabr, oktabr, noyabr, dekabr) biz kutgan natijalarga erishamiz.O’tgan yili biz Suriyadan keladigan turistlar 750 000 ga yetgan edi.Eron Turkiyaning reklama va e’lonlarga qarshilik qildi va bu esa turistlarning kamayishiga sabab bo’ldi”.

  • Turkiyada internet va eng yaxshi telefonlar aloqalarning ko’payishi yosh turistlarning online xizmatlaridan foydalanishi Turkiya turizmining o’sishiga olib keldi

  • Turkiya o’zining teleseriallarini O’rta sharqda eksport qilayotgandan beri Arab turistlarni jalb qilmoqda

  • 2009-yilda 2 640 000 Rossiyalik turistlari tashrif buyurganhozirgi kunda esa 3 420 000 kishi tashrif buyurgan

22
3.3. Turkiyaning jahonda tutgan o’rni

Butun jahon bo'yicha turistlar 983 mln kishini tashkil etadi. 2010-yil bilan taqqoslaganda 4.6% ga oshgan, ya’ni bu kursatgich 2011-yilda 103 trln dollorni, 2010-yilda esa bu ko’rsatgich 940 mln dollorni tashkil etadi. 2008-yilning 2-yarmidan to 2009-yilning oxiriga qadar pasayib ketgan. 2008-yilning 1-yarmida faqatgina 5% ga oshgan va 2007-yil bilan taqqoslaganda bu 2 % ga oshgan.



2-jadval:Yanvar, fevral va mart oylardagi statistik ma’lumot. (1-chorak)

Yil va mavsumlar

Turizm daromadi

Tashrif buyuruv

chilar soni




O’rta cha sarf xara

jat lar


Turizm

xarajatlari



Mahaliy aholining chetga chiqishi

O’rtacha sarf xarajat lari

2011-yil



















1-chorak

3.100.270.170

4.398.235

705

1.196.797.473

1.646.577

727

2-chorak

5.372.189.66

9.338.076

575

1.325.688.593

1.885.979

703

3-chorak

9.339.028.541

14.991.270

623

1.044.887.999

1.465.601

713

4-chorak

5.208.904.274

7.423.747.

702

1.408.802.539

1.283.815

1097

Yillik

23.020.392.250

36.151.328.

637

4.976.176.604

6.281.972

792

2012-yil



















1-chorak

2.799.744.250

4.219.161.

664

759.092.463

1.263.166

601

Yanvar

899.552.705

1.374.401

655

237.946.820

415.816

572

Fevral

823.626.158

1.209.064

681

226.042.161

381.114.

593

Mart

1.076.565.387

1.635.696

658

295.103.482

466.236

633
1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə