Budur gəldi bahar fəsli




Yüklə 1.67 Mb.
səhifə14/15
tarix22.02.2016
ölçüsü1.67 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15

***

ŞIXƏLİ
58-úè èë Íîâðóç áàéðàìû ÿðÿôÿñèíäÿ Məşədi Fazil Səmərqənddən qayıtdı və adətinə sadiq qalaraq bir-neçə sadiq dostları ilə görüşdükdən sonra otağına çəkilib qiraətlə məşğul olmağa başladı. Onu bu işdən ayırmaq qeyri-mümkün idi.

Bayrama az qaldığından və evdəkilərin əldə ayaqda olması da onu kitablardan ayırmırdı.

Evin qadınları o, gələnə qədər Novruz şirniyyatını bişirmiş, bayram süfrəsini açmış, indi isə mətbəxdə qonşularına kömək edirdilər.

Təkcə Tahirlə Nərgiz onun otağından çıxmırdılar. Babasının təsirindən hər ikisi sakitcə içəri daxil olub rəfdəki kitablardan istədiklərini seçir, keçib stolun arxasında oturur və otağın ümumi ahənginə qoşulurdular. Nadir hallarda uşaqlar babalarına müraciət edir və onu işdən ayırırdılar.

Seyid Bikə bu otağı tilsimli otaq adlandırırdı. "Bura girən hər şeyi unudub kitabların üstünə cumur, elə bil tərki-dünya olurlar. Tilsimlidir bu otaq!" - deyə zarafat edirdi.

Hərdən-birdən evə gələn qonaqlar Məşədi Fazili işdən ayırırdılar.

Yenə də rəfdən götürdüyü kitabları stolun üstünə qoyub vərəqləmək istəyirdi ki, qapı döyüldü.

Babasından bir az aralı dərsə hazırlaşan Nərgiz yerindən sıçradı və keçib qapını açdı. Qapının ağzında Əlağa Vahid və onunla atası yaşlı tanımadığı qara kostyumlu və qalstuklu bir nəfər durmuşdu.

-Qızım, baban evdədir? - deyə, Vahid soruşdu.

-Evdədir, Vahid dayı! Otağındadır. Buyurun içəri! - deyə, Nərgiz geriyə çəkildi ki, gələnlər içəri girsinlər.

İçəri girən qonaqları Məşədi Fazil qarşıladı və öz otağına apardı. Qonaqlara oturmaq üçün divanı göstərdi.

-Məşədi, tanış olun! Yazıçı dostum-Şıxəli! Ona söz vermişdim ki, səninlə tanış edim! - deyə, Vahid təqdim etdi.

-Çox şadam bu tanışlığa! Kitablarını isə oxumuşam, sizinlə qiyabi tanışlığım var. Maraqlı yazıçısınız.

-Mən də sizi qiyabi tanıyıram. Barənizdə mənə həmişə Vahid danışır, ancaq görüşmək qismət olmayıb.

-Hər şey Allahın qismətindən asılıdır.

Məşədi Fazil onları seyr edən Nərgizin üzünə baxdı. Babasının baxışından nə etmək lazım olduğunu tutan qız otaqdan çıxdı.

-Şıxəli, kitabları görürsən? Demişdim ki, Məşədinin kitabxanasının tayı-bərabəri yoxdur. Bütün maraqlı nəşrləri burdan tapmaq olar. - deyə, otağın üç divarına söykənmiş kitab rəflərini göstərdi.

-Hərənin bir azarı var! Mənim azarım kitablardır. - deyə, Məşədi Fazil gülümsündü.

-Bu böyük sərvətdir! - deyə, Şıxəli kitabları göstərdi.

-Başa düşən üçün...

-Əfsuslar olsun ki, bu belədir. Bayaqdan gözümü kitablardan çəkə bilmirəm. Bir tərəf başdan ayağa əski əlifbayladır. -deyə, Şıxəli qarşısındakı kitab rəfini göstərdi. Bunlar hansı dildədir.

-Bu rəflərdəki kitablar Azərbaycan dilində yazılmışlardır. Cənubi Azərbaycan, kərkük və bizim kitablardır. - deyə Məşədi Fazil əlini rəfə uzatdı, əlinə keçən bir kitabı Şıxəliyə verdi.

Şıxəli nəfis şəkildə çap olunmuş, qızıl suyu ilə üstü yazılmış qalın dəri üzlü kitabın üstündə böyük həriflərlə yazılmış "QUMRU" sözünü oxudu.

-Mən bu müəllif haqqında eşitmişəm, ancaq onun belə kitabları olduğunu bilmirdim. - deyə, Şıxəli kitabı varaqlamağa başladı.

-Qumru dahi sənətkardır. Onun qələmi qədər güclü qələmi olan sənətkarımız yoxdur! - deyə, Vahid sözə qarışdı.

-Qumrunun bütün kitablarını iyirminci ilin axırlarında camaatdan yığıb yandırıblar. Bu qadağan olunmuş kitabdır! -deyə, Məşədi Fazil qarşısında olanın kimliyindən asılı olmayaraq həqiqəti üzə dedi.

-Qumru dini mövzuda yazan şairlərdəndir. Bununla belə onun əsərlərindəki bədiilik və psixologizm bir yazıçıda yoxdur. Mənə elə gəlir ki, ədəbiyyat ideologiyadan uzaqlaşdıqca, həqiqi sənətkarlar yenidən üzə çıxacaq və ədəbiyyatımızda öz yerlərini tutacaqlar. Ümumiyyətlə, ədəbiyyat süniliyi, bir də təkrarlamanı sevmir. Yaradılan əsərdə ümumiləşdirilmiş həyat həqiqəti olmalıdır. Bu ümumiləşmə ümumbəşəridirsə yazıçı və şair ümumbəşəri olur.

Fikir verin, Nobel mükafatına layiq görülmüşlərə! Milliyyətindən, xalqından asılı olmayaraq təkrar olunmazdırlar. Onların yaratdığı əsərlər bəşəri problemləri həll edir, insanlar üçün yeni qəhrəman obrazları yaradır ki, bunlara bənzəməklə yaşadıqları həyat şəraitini daha da yaxşılaşdırsınlar, yeni mənəvi dəyərlər yaratmaq üçün şərait yaratsınlar. Siz bilən bizim ədəbiyyatda bu var ya yox?

-ßëáÿòòÿ êè, éîõ! -äåéÿ, Øûõÿëè äöøöíìÿäÿí úàâàá âåðäè. - Ñîâåò ÿäÿáèééàòûíäà òÿêúÿ Øîëîõîâóí éàðàäûúûëûüûíäà îáðàçëàð öìóìáÿøÿðè ïðîáëåìëÿðè ùÿëë åäèð. Ìÿñÿëÿí, "Èíñàíûí òàëåéèíäÿ"

-Bəli, Şoloxovun qəhrəmanı yetim uşağa yiyə durur. Evsiz-eşiksiz uşağa atalıq edir. Təklik problemini həll edir. Burda heç bir ideologiya yoxdur, yeni məzmun vardır. İndiyə qədər heç bir yazıçı tərəfindən irəli sürülməyən ideya. Odur ki, Nobel mükafatına layiq görülmüşdür.

-Məşədi, Qumru "Baharnaməsində" dini mövzuya müraciət etsə də, haqq, ədalət uğrunda mübarizə çağırır. - deyə Vahid söhbətə qarışdı.

-Sadəcə olaraq biz bir şeyi bilməliyik. İllər boyu sönmək bilməyən adət və ənənələrin üzündən xətt çəkmək mümkün deyildir. Sistemlər dəyişir, adət-ənənələr isə dəyişmir.

Elə götürək bizim Novruz bayramını. Nə qədər qadağalar olub. Bütün xalq açıq şəkildə bayram edir. Bütün Şərq bayram edir. Azərbaycanlılara qoşulub Bakıda yaşayan bütün xalqlar da bayram edirlər. Deməli, bu bayram əbədidir, çünki hamının ürəyindəndir.

Baxın, Bakının yuxarı məhəllələrinə. Kimlər yaşayır burda? Bakıya gələn və Bakıda məskunlaşmaq istəyənlər.

Gələn kimi də buranın adətini götürür. Bizim həyətdə 18 ailə yaşayır. Hər biri başqa-başqa regionlardandır. Çoxları öz rayonlarında Novruzu etmirdilər, ancaq bura düşən kimi "ïàëàçà áöðöíöá, åëíÿí ñöðöíöðëÿð". Ìÿùÿëëÿíèí áöòöí ñàêèíëÿðè : ëÿçýèñè äÿ, òàòû äà, êöðäö äÿ, äàüëûñû äà, ñþçöí ãûñàñû ùàìû áó áàéðàìà ùàçûðëàøûð.

Áó áàéðàì õàëãûí ùÿãèãè áàéðàìûäûð, ñåâèìëè áàéðàìûäûð, äÿäÿ-áàáàëàðûìûçıí ãàíûíäàí ýÿëÿí áàéðàìäûð.-

-Àøàüû ìÿùÿëëÿëÿðäÿ áåëÿ ùàçûðëûãëàð éîõäóð. - äåéÿ ßëàüà Âàùèä ÿëàâÿ åòäè.

-Novruz bayramını dövlət səviyyəsində bayram etmək vacib olardı. Bu bayram Azərbaycanda yaşayan bütün xalqları birləşdirir, aralarındakı olan nifaqı aradan qaldırır. -deyə Şıxəli dərin fikrə daldı.

Nərgiz stolun üstünə Seyid Bikəylə anasının hazırladığı bayram şirniyyatını düzməyə başladı. Şıxəlinin gözü isə Məşədi Fazilin kitablarında idi.

-Mən bundan sonra sizə tez-tez gələcəyəm. İcazə versəniz kitablarınızdan istifadə edəcəyəm. - deyə Şıxəli Məşədi Fazilə müraciət etdi.

-Bu kitabları bu rəflərə ona görə yığmamışam ki, onları oxuyan olmasın. Əksinə, sevinirəm ki, bu kitabları oxuyan tapılır. Alınan kitab oxunulmalıdır. Ondan sonra rəfə qoyulmalıdır.

-Sizin sözünüzdən belə çıxır ki, bu rəfdə olan kitabların hamısını oxumusunuz?

Məşədi Fazil Şıxəlinin bu sözünə cavab vermədi, sadəcə olaraq gülümsündü.

Şıxəli Vahid tərəfə baxdı. O, da gülümsəyirdi. Şıxəli başa düşdü ki, qarşısındakı insan sadə adamlardan deyildir.

***

Bayram axşamı onlar bir daha görüşdülər. Bu dəfəki görüş Məşədi Fazilin evlərinin qarşısında oldu.



Məhəllənin gəncləri-cavanları evlərinin qarşısında bir neçə böyük tonqal qurmuşdular.

Havanın qaralmasını gözləyən uşaqlar məşəllərinin ucundakı əskini neftə batırır, mayenin ora hopmasını gözləyir, sonra məşəlin başlığını balaca dəmir bankanın içinə salır ki, hopmuş neft axıb getməsin.

Uşaqlardan kimsə itələyə-itələyə ZİS-150-nin köhnə təkərini gətirib tonqalın kənarına söykədi. Hamını bu saat bir fikir düşündürürdü, kimin tonqalı daha yaxşı yanacaq.

Nəvəsi Tahirin əlindən tutmuş Məşədi Fazil uzaqdan bu hazırlığı seyr edir, nəvəsinə nəyisə başa salırdı.

-Tahir bala, bu bizim ən qədim baramımızdır. Yeni ilimizdir. Əsrlər boyu bunu etmişik və edəcəyik! Bu gün il təhvil olur.

-Baba, il təhvil olmaq nə deməkdir?

-Mənim balam, bu gün gecəyənən gündüz bərabərləşir və on iki bürcdən birinin üstündə tarazlaşır. Áóíà àñòðîíîìèê èë äåéèðlər.

-Äÿäÿ, îðà áàõ Âàùèä äàéû î ýöíêè êèøèéíÿí ýÿëèð!-äåéÿ áàáàñûíà éàõûíëàøàíëàðû ýþñòÿðäè.

Gələnlər Əlağa Vahid və Şıxəliydi. Əvvəlki kimi zövqlə və çox səliqəylə geyinmiş Vahidin dostu bütün məhəlləni özünə cəlb edirdi. Bu insanın kim olduğunu heç kim bilmirdi. Odur ki, onlara heç kim yaxınlaşmırdı. Uzaqdan onları seyr edirdilər.

-Bayramın mübarək, Məşədi! Balaca kişi, sənin də bayramın mübarək!- deyə, Şıxəli babaynan nəvəni təbrik etdi.

-Sizinlə belə! Neçə belə bayramlara çıxasınız! Ýþðöðÿì, éåíÿ èêè äîñò òàïûøìûñûíûç? Áåëÿ îëà ùÿìèøÿ!-äåéÿ Ìəøÿäè Ôàçèë öçöíö onlara òóòäó.

Áu àí Âàùèäèí Øûõÿëè ùàããûíäà äeäèêëÿðè éàäûíà äöøäö: "Ìəøÿäè ñÿí áèëìèðñÿí íåúÿ îüóëäóð! Äàð ýöíöìöí äàéàüûäûð. Îíñóç áèð ýöíöìüz îëìàñûí!"

Èëê ñþùáÿòäÿí äÿ Øûõÿëè Ìəøəäè Ôàçèëèí õîøóíà ýÿëìèøäè. Þçöíäÿí àñûëû îëìàéàðàã áó çèéàëûéà ãÿëáèíäÿ ðÿüáÿò ùèññè îéàíìûøäû.

-Õàëã íåúÿ äÿ øÿíëÿíèð!- äåéÿ, Øûõÿëè öçöíö Ìəøÿäè Ôàçèëÿ òóòäó.

-Õàëãûìûç áó áàéðàìû þçö-þçö ö÷öí åäèð. Áóðàäà éóõàðûäàí òàïøûðûã âÿ ÷ûõûøëàð éîõäóð. Ñÿìèìèëèê âÿ õåéðõàùëûã áóðàäà ùþêì ñöðöð. Êöñöøÿíëÿð áàðûøûðëàð. Ìÿíəâè úÿùÿòäÿí áöòöí áàéðàìëàðäàí öñòöíäöð.

Áèð âàõò ýÿëÿúÿê áóíó äþâëÿò ñÿâèééÿñèíäÿ êå÷èðÿúÿêëÿð. Èíäè èñÿ êå÷èðèëìÿñè ãåéðè-ìöìêöíäöð, ÷öíêè êîììóíèñò èäåàëîýèéàñûíà çèääèð.

-Áóðäà íÿ çèääèééÿò îëà áèëÿð? Áó àñòðîíîìèê ùàäèñÿäèð. Äèíëÿ ùå÷ áèð ÿëàãÿñè éîõäóð. Èíñàíëàð ìèí èëëÿðäèð áó áàéðàìû åäèðëÿð.

-Ùÿãèãÿòÿí áåëÿäèð. Àíúàã èäåàëîýèéà èúàçÿ âåðìÿç êè, ìèëëè áàéðàìû êå÷èðÿñÿí. ×öíêè èíòåðíàñèîíàëèçìÿ çèääèð. Àçÿðáàéúàí õàëãûíû áàøãà õàëãëàðäàí ôÿðäèëÿøäèðèð.

Ðóñèéà êå÷èðìèð, Óêðàyíà êå÷èðìèð. Àçÿðáàéúàí êå÷èðèð. Áóíà íåúÿ áàõûðñàí?

-Áó îíëàðûí þç èøëÿðèäèð. Ôàêò ôàêòëûüûíäà ãàëûð êè, áó áàéðàìû áöòöí áàéðàìëàðäàí öñòöí òóòóðóã.

-Øûõÿëè, ñÿíèí äàõèëäÿ íÿ äöøöíäöéöíö ùèññ åäèðÿì. Àðçóëaðûí âÿ ÿìÿëëÿðèí õåéðõàùlığa xidmət edəcək. Àíúàã ÷îõ ðèñêëèäèð. Ùàìûíûí èñòÿéèíè ùÿéàòà êå÷èðòìÿê èñòÿéèðñÿí!-äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë ñóñäó. Øûõəëè èñÿ äÿðèí ôèêðÿ äàëäû.

-Áàáà, îðà áàõ òîíãàëû éàíäûðäûëàð!-äåéÿ, áàëàúà Òàùèðèí cır səsi oíó ôèêèðäÿí àéûðäû.

Ãàðøûäàêû òîíãàëûí àëîâó éöêñÿêëÿðÿ ãàëõûðäû. Úàâàíëàð âÿ óøàãëàð ìÿøÿëëÿðèíè éàíäûðûá îðà áóðà ãà÷ûøûðäûëàð.

Məşəllərilə qàðàíëûüû èøûãëàíäûðà-èøûãëàíäûðà uşaqlar ùÿéÿòëÿðèí ãàïûñûíû äþéöð, ïàïàãëàðûíû îíóí àüçûíà ãîéóá ýåðè ÷ÿêèëèð âÿ ãàïûíûí à÷ûëìàñûíû ýþçëÿéèäèëÿð.

Ãàïû à÷ûëàí êèìè áàëàúàëàðäàí áèðè ãàïûéà ãà÷ûð, ïàïàüû ýþòöðöá òîíãàëûí êÿíàðûíà ýÿòiðèðäè.

Òîíãàë ÿòðàôûíà ìÿùÿëëÿäÿ éàøàéàí ÷àëàíëàð þç ìuñèãè àëÿòëÿðè èëÿ ýÿëìèøäèëÿð. Òîíãàëà îä âóðóëäóãäàí áèð àç ñîíðà ìóñèãè ñÿäàëàðû ÿòðàôà éàéûëìàüà áàøëàäû.

-Áó, äîüóðäàí äà, õàëãûìûçûí ùÿãèãè áàéðàìûäûð! - äåéÿ, Øûõÿëè öçöíö ətrafa òóòäó.

***


Ñÿìÿðãÿíäÿ ýåòìÿìèøäÿí ÿââÿë Ìəøÿäè Ôàçèë Øûõÿëèéíÿí áèð äÿ ýþðöøäöëÿð. Áàyðàìûí ñîíóíúó ýöíëÿðè èäè. Áàêûëûëàð áèð-áèðèíÿ ãîíàã ýÿëèð, áàéðàìëàøûðäûëàð. Àäÿòÿí Íîâðóç áàéðàìû ìàðò ÷ûõàíà ãÿäÿð äàâàì åäèðäè. Áó ýöíëÿðäÿ áàéðàì ñöôðÿñè ñòîëóí öñòöíäÿí ÿñêèê îëìóðäó. Ùàìû àõşàì äöøÿíäÿí ñîíðà ãîíàã ýþçëÿéèðäè.

ßëàüà Âàùèä ýÿëìÿìèøäè, äàùà äîüðóñó Øûõÿëè îíó òàïà áèëìÿìèøäè.

Ãîíàüûíû ñåâèíúëÿ ãàðøûëàéàí Ìəøÿäè Ôàçèë Øûõÿëèíè îòàüûíà äÿâÿò åòäè.

-Âàùèä ìÿíÿ äåìèøäè êè, ñèç áàéðàì ãóðòàðàíäàí ñîíðà Ñÿìÿðãÿíäÿ ýåäÿúÿêñèç. Äåäèì, ýÿëèì ýþðöøöì!-äåéÿ, Øûõÿëè ñþçÿ áàøëàäû.

-Äîüðóñó ìÿíèì þçöì äÿ ñÿíèíëÿ ýþðöøìÿê àðçóñóíäà èäèm. Áàêûíû òÿðê åòìÿìèøäÿí ÿââÿë èñòÿéèðäèì êè, Îðòà Àñèéàéà ñöðýöí îëóíìóø Ñÿìÿðãÿíäÿ, Ìÿðáäÿ, Àøãàáàääà éàøàéàí ùÿìâÿòÿíëÿðèìèç ùàããûíäà äàíûøûì âÿ ñèçè ora äÿâÿò åäèì.

-Ìÿí áèðèíúè äÿôÿäèð êè, açÿðáàéúàíëûëàðûí Îðòà Àñèéàéà ñöðýöí åäèëäèêëÿðè ùàããûíäà åøèäèðÿì. Áó íÿ ãÿäÿð ùÿãèãÿòÿ óéüóíäóð?

-27-29-úó èëëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëûëàðû Åðìÿíèñòàíäàí, Ýöðúöñòàíäàí ÷ûõàðûá, Îðòà Àñèéàénın ilan mələyən yerlərinə ñöðýöí åòìèøëÿð. Áóíëàðûí ÷îõó èíäè àäûíû ÷ÿêäèéèì øÿùÿðëÿðäÿ ìÿñêóíëàøûáëàð. Áó øÿùÿðëÿðäÿ àçÿðáàéúàíëû ìÿùÿëëÿëÿðè âàð...Vahidi də götürüb gəlin!

- Ñèç ìÿíè ìàðàãëàíäûðäûíûç. Ìöòëÿã ýÿëÿúÿéÿì.

Ìəøÿäè Ôàçèë ÿëèíè éàçû ñòîëóíà óçàòäû, áëîêíîòóíó ýþòöðäö. Íÿñÿ éàçäû âÿ îíóí è÷èíäÿí âàðàüû ÷ûðûá Øûõÿëèéÿ óçàòäû:

-Áó ìÿíèì öíâàíûìäûð. ßëàüàíû äà ýþòöðöá ýÿëəðñÿí. Ñÿìÿðãÿíä áàøãà àëÿìäèð. Îðàíû ýÿçìÿê ö÷öí, ýþðìÿê ö÷öí ùÿð øÿðàèò éàðàäàúàüàì.

-Ìÿí ðàçû. Àïðåëèí àõûðû ýÿëñÿê íåúÿ îëàð?

-Ýþçÿë âàõòäûð - ìàé áàéðàìûíû äà áèçèìëÿ êå÷èðÿðñèíèç.

****

Ñÿìÿðãÿíädÿ, äîüðóäàí äà, àïðåëèí àõûðûíäà ýÿëÿñÿí. Ìöãÿääÿñ âÿ ìþùòÿøÿì øÿùÿð àü, ñàðû, íàðûíúû, ÷ÿùðàéû ÷è÷ÿêëÿðèí è÷ÿðèñèíäÿ öçöð, ñàëõûì-ñàëõûì ñàëëàíàí éàñÿìÿíèí ÿòðè áöòöí øÿùÿðè áöðöéöð. Øÿùÿðèí ùÿð òÿðÿôèíäÿ áàùàð òÿðàâÿòè äóéóëóð.



Ãàòàðäàí äöøÿí Âàùèäíÿí Øûõÿëèíèí èëê òÿəsñóðàòû øÿùÿðèí áàùàð òÿì-òàðàüûíà áöðöíìÿñèéíÿí ÿëàãÿäàð èäè.

Îíëàðû ãàðøûëàéûá âÿ ìåùìàíõàíà éåðëÿøäèðäèêäÿí ñîíðà ßñÿä øÿùÿðè ýÿçìÿéè òÿêëèô åòäè.

Âàùèä äèíúÿëìÿéè öñòöí òóòäó. "Âàõò îëàúàã! Ìÿn áóðäà Ìəøÿäèíè ýþçëÿéèðÿì." - äåäè.

Øûõÿëènin èñÿ ÿëèíÿ éåíè àëÿìè þyðÿíìÿê ö÷öí ôöðñÿò äöømüşäö. Ìåùìàíõàíàäàí ÷ûõıb øÿùÿðè ïèéàäa ýÿçìÿéè öñòöí òóòäó. Ìàøıíà ìèíìÿäè.

Êö÷ÿëÿðè ýÿçäèêúÿ ßñÿä îíà äîüìà îëàí øÿùÿðèí ùÿð ìåéäàíû, ìÿñúèäè âÿ áèíàñû ùàããûíäà ãîíàüà òÿìèç àçÿðáàéúàíúà məlumat verirdi.

Îíóí äàíûøûüûíäàêû èíòîíàñèéà ôÿðãèíè áåëÿ äóéìàäûüûíäàí Øûõÿëè áåëÿ çÿíí åäèðäè êè, ßñÿä áóðàäà éàøàéàí àçÿðáàéúàíëûëàðäàí áèðèäèð, äèýÿð òÿðÿôäÿí èñÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë "Sizi êöðÿêÿíèì qarşılayacaq!" - äåmişdi.

-Áóðà áèçèì ìÿùÿëëÿäèð: òöðêìÿí və azərbaycanlı ìÿùÿëëÿñè. Äåéèðëÿð êè, Ñÿìÿðãÿíädÿ áó ìÿùÿëëÿíè áèçÿ ßìið Òåéìóð þçö áàüûøëàéûá. Ìÿíèì uëó áàáàëàðûì áóðàäà éàøàéûá, èíäè áèç éàøàéûðûã.

-ßñÿä, ìÿí åëÿ áèëèðäèì ñÿí àçÿðáàéúàíëûñàí? ×îõ ñÿëèñ Açÿðáàéúàí äèëèí âàð. Áóíó ùàðaäàn þéðÿíìèñÿí?

-Áèçèì ìÿùÿëëÿíè àõûðû àçÿðáàéúàíëûëàð ìÿùÿëëÿñèäèð. Äîñòëàðûì äà àçÿðáàéúàíëûëàðäûð. Ñåâäèéèìèç ìóñèãè, îõóäóüóìóç êèòàáëàð äà Açÿðáàéúàí äèëèíäÿäèð.

-Ñÿìÿðãÿíääÿ áó ãÿäÿð àçÿðáàéúàíëûíûí îëäóüóíó Ìəøÿäè Ôàçèëäÿí åøèòìèøÿì.

-Ñÿìÿðãÿíäèí ÿñàñ çèéàëûëàðûíûí êþêö Àçÿðáàéúàíäàíäûð. Òåçëèêëÿ þçöíöç äÿ ýþðÿúÿêñèíèç.

-Məşədi Fazilin kürəkənimizdir deməsindən belə çıxır ki, sən onun nəvəsi Nərgizin nişanlısısan!?

-Belə çıxır.

-Bəs qız necə, səni istəyir?

-Belə olmasaydı nişanlanmazdıq.

Şıxəli türkmən balasının bu qədər məlumatlı olması və Azərbaycana olan məhəbbətini açıq şəkildə hiss edirdi. Ona elə gəlirdi ki, qonaq olduğu bu şəhər vətəninin bir hissəsidir.

-Fazil dədə mənə dedi ki, Sizi Qur Əmr meydanına aparım, Bibi xatını göstərim.

-Əsəd, məni bu saat maraqlandıran sənin nişanlındır. Necə olub ki, sən onunla tanış olmusan?

-Mənim atam Namiq əkə Məşədi Fazilin ən yaxın dostlarındandır. Axşam o, da sizin görüşünüzə gələcək. Atam Nazim Hikmətin də yaxın dostudur. Tez-tez Moskvada görüşürlər. Bir neçə dəfə bizim qonağımız olub. Fazil dədə dedi ki, siz yazıçısınız, Nazim Hikmət kimi.

-Yazıçı olmağına yazıçıyam, ancaq ona çatmağıma çox qalır. O, dahidir.

-Görüşünüzə çoxlu azərbaycanlı gələcək. Görüşü isə mənim atam təşkil edib, hətta Daşkənddən də qonaqlarımız olacaq.

Səmərqəndli azərbaycanlılar Vahidlə nəfəs alırlar, qəzəllərini oxuyurlar, sözlərinə mahnı qoşurlar, poeziyasını çox sevirlər.

-Sən necə, Vahidin qəzəllərini bilirsən?

-Hamısını, hətta farsca tərcüməsini də.

Qur Əmr meydanına çatanda Şıxəli sanki hər şeyi unutdu. Yerincə də donub qalmışdı. Əsədin nə danışdığı, nədən danışdığı daha onu maraqlandırmırdı. Ancaq gözləri görürdü, qulaqları isə heç nə eşitmirdi.

Meydanın gözəlliyi, minarələrin möhtəşəmliyi insan dühasının yaratdığı təkrarolunmaz sənət əsərini dərk etmək üçün onu elə məftun edirdi ki, bu gözəllikdən başqa heç nəyi görmürdü.

Binaların divarlarına vurulmuş ornamentlərin rəngarəngliyi, simmetrik xətlərin fantastik kəsişmələri Øûõÿëèíè âàëåù åòìèøäè. Äöøäöéö áó àëÿìèí ãåéðè-àäèëèéèíè áöòöí âóúóäóéëà ùèññ åäèðäè. Îíó óçàã ãÿðèíÿëÿðÿ áàüëàéàí ùÿð êàøû äàøëàðûíûí öçÿðèíäÿ áóíëàðû éàðàòìûø ñÿíÿòêàðëàðûn ñàíêè ñåùðëÿíìèø ùÿéàò ñÿùèôÿëÿðè ÿêñ îëóíìóøäó. Áóíëàðû îõóìàã, äÿðê åòìÿê íÿ ãÿäÿð ÷ÿíèí èäè.

ßìið Òåéìóðóí áþéöêëöéö ñÿíÿòêàð ö÷öí éàðàòäûüû øÿðàèòäÿ þçöíö áèðóçÿ âåðèðäè. Øÿðãèí ÿí ãöäðÿòëè ùþêìöäàðûíûí åëìÿ, ìÿäÿíèééÿòÿ âÿ ñÿíÿòÿ éöêñÿê ãàéüûñû Ñÿìÿðãÿíäèí ùÿð òàðèõè àáèäÿñèíäÿí äóéóëóðäó.

-Èíäè àíëàäûì, ßìið Òåéìóð áþéöêëöéö íÿäÿäèð?-äåéÿ, äèëëÿíäè. Þç-þçöíÿ èñÿ "Éàðàäûúû èíñàíëàðà ÿë òóòìàãäà!” -äöøöíäö.

Şıxəliynən Əsədin qarşısında ZİM dayandı. Namiq əkə, Əlağa Vahid və Məşədi Fazil maşından düşdülər.

-Vahid dedi ki, Qur Əmrə baxmağa gediblər, indi gələrlər. Biz onun özünü götürüb bura gətirdik ki, öz gözüylə görsün: bu gözəllikdən ayrılmaq olar və yaxud yox? - deyə, Məşədi Fazil Şıxəliylə görüşdü.

Əlağa Vahid Qur Əmirin darvazasına tərəf addımladı. Şair bu gözəlliyi görüb sanki özünü itirmişdi.

-Şıxəli, tanış ol: Namiq əkə! - mənim dostum yox, qardaşımdır! - deyə, Məşədi Fazil dostunu Şıxəliyə təqdim etdi.

-Şıxəli. Çox şadam bu tanışlığa! - dedi və əlini Namiq əkəyə uzatdı.

-Vahidə nə oldu? - deyə, Şıxəli onlardan uzaqlaşmış şairi göstərdi.

- ßëáÿò, èëùàìû úîøóá! Áåëÿ ùàëëàðäà î ùå÷ íÿ ýþðìöð âÿ åøèòìèð!-äåéÿ, Íàìèã ÿêÿ Âàùèäèí õàñèééÿòèíÿ áÿëÿä îëàí èíñàí êèìè èçàù åòäè.

Âàùèä Ãóð ßìðèí ãàïûñûíà ÷àòäûãäàí ñîíðà áàøûíû ãàëäûðûá ãàïûíûí ÿòðàôûíäà íÿôèñ øÿêèëäÿ éàçûëìûø Ãóðàí àéÿëÿðèíè îõóìàüà áàøëàäû. Àðõàéà áîéëàíäûãäà äîñòëàðûíäàí íÿ ãÿäÿð àðàëû îëäóüóíó ýþðäö âÿ èòè àòäûìëàðëà îíëàðà éàíàøäû:

-Âàëëàù, áóðà ìþúöçÿäèð! Èíñàí áåéíèíèí éàðàòäûüû ìþúöçÿ! Ìəøÿäè, áèëìèðÿì ñÿíÿ þç òÿøÿêêöðöìö íåúÿ áèëäèðèì.

-Âàùèä, áèç ñÿìÿðãÿíäëèëÿð ñÿíÿ ìèííÿòäàð îëìàëûéûã êè, áèçè ñàéûá ýÿëìèñÿí! Bu şəhər ìèëëèéÿòèíäÿí âÿ äèíèíäÿí àñûëû îëìàéàðàã áþéöê ñÿíÿòêàðëàðû ñåâÿí øÿùÿðäèð. - äåéÿ Ìəøÿäè Ôàçèë ùàìûíû ìàøıíà äÿâÿò åòäè.
***

.Ñÿìÿðãÿäèí àçÿðáàéúàíëû âÿ òöðêìÿí èúìàëàðû, î úöìëÿäÿí, øÿùÿðèí áàøãà ìèëëÿòäÿí îëàí ñàêèíëÿðè ßëàğa Âàùèäëÿ Øûõÿëè Ãóðáàíîâóí ýÿëèøèíè áþéöê ñåâèíúëÿ ãàðøûëàäûëàð.

Ýþðöøöí áàøëàíìàñûíà ùÿëÿ áèð ñààò ãàëña äà Ìÿäÿíèééÿò ñàðàéûíûí ãàðøûñûíäà èíñàí ÿëèíäÿí òÿðïÿíìÿéÿ éåð éîõ èäè. Ùàìû ãîíàãëàðû êö÷ÿäÿ éàõûíäàí ýþðìÿê, ÿëëÿðèíè ñûõìàã èñòÿéèðäè. Äÿâÿòíàìə èëÿ è÷ÿðè ýèðÿíëÿðÿ áàéûðäàêûëàð õîøáÿõò àäàì êèìè áàõûðäûëàð.

Âÿòÿíäÿí óçàã äöøìöø áó èíñàíëàð ö÷öí Âàùèäíÿí Øûõÿëè ora sanki Àçÿðáàéúàíûí àáu-ùàâàñûíû ýÿòèðìèøäèëÿð.

Görüşü Səmərqəndin dövlət və partiya xadimləri açdılar. Özbək-Azərbaycan ədəbi əlaqələrindən danışdılar, gənc alim və yazıçı Şıxəli Qurbanova söz verdilər. Onun çıxışı ədəbiyyatımızın inkişafına, perspektivliyinə və vahid bir türk ailəsinə aid olduğu haqqında oldu.

Sonrakı çıxışlarda isə Vahid yaradıcılığından o qədər danışdılar ki, elə bil bu şəhər onunla nəfəs alırdı.

Vahidə söz veriləndə, bütün zal ayağa qalxdı. Sürəkli alqışlar altında tribunaya qalxan şairin gözləri yaşarmışdı. Qəhərləndi. Bir neçə saniyə zal da ona qoşularaq susdu.

Arxadan Şıxəlinin səsini eşidildi:

-Danış, Vahid! Danış!

Vahid bir daha zalı seyr etdi, anladı ki, zal qəzəlini dinləmək istəyir, ona məxsus olan qeyri-adi qürurla üzünü auditoriyaya tutdu:

-Demə Məcnuna dəli, bəlkə də Leyla dəlidir.

Eşq olan yerdə bütün aqili dana dəlidir.


Saldı Yusif kimi öz sevgilisin zindanə

Qoydu rüsvalığı aləmdə Züleyxa dəlidir.


Eşq zəncirinin üftadəsi bir mən deyiləm

Ùÿâÿñè-ñèëñèëåéè-åøã èëÿ äöíéà äÿëèäèð.


Ñàðûëûð ÷èéíèíÿ, ýàù áîéíóíà, ýàù ãàìÿòèíÿ,

ßæäàùàëàð êèìè îë çöëôè-÷ÿëèïà äÿëèäèð.


Áèð âÿôàñûç ýöë ö÷öí íàëÿñè äöíéàíû òóòóá,

Àøèãèí ãÿëáè êèìè áöëáöëö øåéäà äÿëèäèð.


Áèðúÿ Øèðèí èëÿ Ôÿðùàäÿ ìÿçÿììÿò éîõäóð

Âàäèéè-åøãäÿ Âàìèq äÿëè, ßçðà äÿëèäèð.


ßë ýþòöðìÿç áó ãàðà ýþçëöëÿðèí çöëôöíäÿí

Ùÿð éåòÿí çÿíí åëÿéÿð Âàùèäè ýóéà äÿëèäèð.


Øàèð øåðèíè îõóéóá ãóðòàðäû. Çàëäàí áèð-íå÷ÿ ñàíèéÿ úûíãûðûã áåëÿ ÷ûõìàäû.

Âàùèä áàøûíû àøàüû ñàëûá íÿéèñÿ ýþçëÿéèðäè. Áèðäÿí çàëäàí áèð ýóðóëòó ãîïäó êè, ïÿíúÿðÿëÿðèí øöøÿëÿðè úèíýèëäÿìÿéÿ áàøëàäû.

Øàèð þìðöíäÿ áèðèúè äÿôÿ èäè êè, áåëÿ ãàðøûëàíûðäû. Âÿòÿíäÿí êÿíàðäà áó ãÿäÿð ïîïóëéàð îëäóüóíó Ìəøÿäè Ôàçèëäÿí åøèòñÿ äÿ, èíäè þç ýþçëÿðèéíÿí ýþðöðäö.
***

Ñÿùÿðèñè ýöíö ßñÿä onları Ìəøÿäè Ôàçèëýèëÿ ýÿòèðäè. Îòàüà äàõèë îëàð, îëìàç ñàíêè Áàêûäàêû ìöùiòÿ äöøäöëÿð. Îòàüûí äþðä äèâàðûíà íàäèð êèòàáëàðëà äîëó ðÿôëÿð äöçöëìöøäö.

-Íÿ áþéöê äþâëÿò ñàùèáèñèíèç? - äåéÿ, Øûõÿëè êèòàáëàðû ýþñòÿðäè: -Áóðäàêû êèòàáëàð Áàêûäàêû êèòàáëàðäàí äàùà ÷îõäóð.

-Áó êèòàáõàíàíû èéèðìè áåø èëäèð êè, éûüûðàì. Ñÿìÿðãÿíäÿ êþ÷ÿí ýöíäÿí. Bóðäà þçáÿêúÿ, òöðêìÿíúÿ, ôàðñúà, ÿðÿáúÿ íàäèð êèòàáëàð âàð. Ùÿð áèðè ñÿðâÿòäèð. Ìÿíÿâè ñÿðâÿò. Õàëãëàðûìûçûí éàädàøûíäàí ñèëìÿê èñòÿäèêëÿðè êèòàáëàðäûð áó êèòàáëàð.

Øÿðãèí Àâðîïàäàí öñòöíëöéöíö, ìÿäÿíèééÿòèíèí ãÿäèìëèéèíè ýþñòÿðÿí ìàòåðèàëäûð áóíëàð.

Âàõò ýÿëÿúÿê Øÿðã õàëãëàðû þz êèòàáëàðûíà áèð äÿ ãàéûäàúàãëàð. ×öíêè ùÿð øåé áóíëàðäàí áàøëàéûð. Ñèç áèëìèðñèíèç, Àâðîïàíûí Àâðîïà îëìàñûíäà Øÿðãèí íÿ ãÿäÿð áþéöê ðîëó îëóá.

-Áó øÿùÿðè ñåéð åäÿðêÿí, îíóí ìþùòÿøÿìëèéè èíñàíû âàëåù åäèð. Àâðîïà èëÿ ìöãàéèñÿäÿ íÿ ãÿäÿð ãàáàq îëäóüóìóçó düşünürsən! - äåéÿ, Âàùèä ÿëàâÿ åòäè.

-Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, îðòà ÿñðëÿðäÿ Ñÿìÿðãÿíä áöòöí Şÿðãèí ïàéòàõòû îëäóüó êèìè, òöðê äöíéàñûíûí ìÿäÿíèééÿò ìÿðêÿçè èäè. Þçáÿê âÿ ÿðÿá äèëëÿðèíäÿ éàçûëìûø êèòàáëàðûí ñàéûíà ýþðÿ áöòöí äöíéà bu şəhərə ùÿñÿä àïàðà áèëÿð. - äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë ðÿôëÿðèí áèðèíäÿ ãûçûë ñóéó èëÿ éàçûëìûø íÿôèñ êèòàáû ßëàüà Âàùèäÿ âåðäè: - ßëèøèð Íÿâàéèäèð.

Âàùèä êèòàáû þïöá ýþçöíöí öñòöíÿ ãîéäó âÿ Øûõÿëèéÿ þòöðäö.

-Íàäèð êèòàáäûð! - äåéÿ, Øûõÿëè êèòàáû âàðàãëàìàüà áàøëàäû; -ßñêè ÿëèôáàíû èòèðìÿêlə áèç íÿ ãÿäÿð èòèðìèøèê. Ôàêòèêè îëàðàã íÿñèëëÿð àðàñûíäàêû ÿëàãÿëÿðè ãûðìûøûã. Áóíëàðû èíäè ÷îõ àç àäàì îõóéà áèëÿð

-Åëÿäèð, àíúàã Úÿíóáè Àçÿðáàéúàíäàêûëàð áó ÿëèôáàäàí ÷îõ ìþùêÿì éàïûøûáëàð. Íÿ åäÿê: áèçè ÷îõ ÷èðêèí âÿ ìÿíÿâèééaòñıç îéóíëàðà ãàòûðëàð. ßëèôáà ùîããàáàçëûüû äà áóíóíëà ÿëàãÿëèäèð! - äåéÿ, Ìəøÿäè Ôàçèë îíëàðû ñöðôÿéÿ äÿâÿò åòäè.

Áó çàìàí Íàìèã ÿêÿ äÿ þçöíö éåòèðäè. Ñöôðÿéÿ ÷àé ýÿëäè.

-ßëèôáà èñëàùàòû ìÿíÿ èíäèéÿ ãÿäÿð ãàðàíëûãäûð. - äåéÿ, Øûõÿëè áàéàãêû ñþùáÿòÿ ãàéûòäû.

-Äÿðèí äöøöíäöêäÿ áóðäà ãàðàíëûã ùå÷ íÿ éîõäóð. Áþéöê ñèéàñè îéóíóí íÿòèúÿñèäèð. Íÿ äåìÿêäèð Øÿðã ö÷öí ÿsêè ÿëèôáà? ßëèøèð Íÿâàéèíèí êèòàáû ÿñêè ÿëèôáàéëà éàçûëûá, îíó îõóñàã äèëëÿðèìèçäÿêè ôÿðãè ùèññ åòìÿéÿúÿéèê. Èíäèêèéíÿí ÷àï îëóíìóøó da âàð. Îõóñàíûç, ùå÷ íÿ áàøà äöøÿ áèëìÿéÿúÿêñèíèç. Fərq budur.

Òöðê äèëëÿðèíäÿ ñàèòëÿð äÿéèøèêëèéÿ ÷îõ óüðàäûüûíäàí äèëëÿðèìèç àðàñûíäà ôÿðãè éàðàäàí da elə ñàèòëÿðäèð. ßñêè ÿëèôáàäà èñÿ ñàèòëÿð äåìÿê îëàð éàçûëìûð. Ùÿð õàëã éàçûëìûø ñþçö þçö áèëäèéè êèìè îõóéóð. Ìÿñÿëÿí, Çþùðÿ ñþçöíö ýþòöðÿê.-äåéÿ Ìəøÿäè Ôàçèë úèáèíäÿí àâòîãÿëÿìèíè ÷ûõàðòäû âÿ êàüûç äÿñìàëûí öñòöíäÿ ÿñêè ÿëèôáàéëà "Gəlir" ñþçöíö éàçäû.

-Áó ñþçö êèìè "gelir", êèìè galır âÿ ñ. îõóéàúàã. Ñþçöìöí ìÿüçè íÿäèð: ×èíäÿêè õàëãëàðû ùåðîãðèôëÿð íå÷ÿ áèðëÿøäèðèð - ÿñêè ÿëèôáà äà õàëãëàðûìûçû áåëÿ áèðëÿøäèðèðäè. Ùÿëÿ þòÿí ÿñðèí îðòàëàðûíäàí áàøëàéàðàã õàëãëàðûìûç àðàñûíäà ÿëàãÿëÿðè ãûðìàã ö÷öí ðóñ ÷àðû ÷èíîâíèêëÿðè òÿðÿôèíäÿí ùÿéàòà êå÷èðèëÿí ñèéàñÿòèí íÿòèúÿñèäèð ÿëèôáà ðåôîðìàñû.

Äöçäöð, Îñìàíëû èìïåðàòîðó Ì.Ô.Àõóíäîâà éîõ äåìèøäè. Îñìàí èìïåðàòîðëóüó äàüûëäûãäàí ñîíðà Ñòàëèí áó áèðëèéÿ ñîí ãîéäó.

Ëàòûíà êå÷ìÿêíÿí õàëãëàðûìûç àðàñûíäà êèòàá ìöáàäèëÿñè ïîçóëäó. ßëèøèð Íÿâàéèíè, Ôiçóëèíè, Íÿñèìèíè âÿ ñ. þç øàèðè êèìè îõóéàí þçáÿê, òöðêìÿí, òàòàð âÿ ñ. òöðê õàëãëàðû èíäè ùÿðÿ àíúàã þçöíöíêöíö îõóéà áèëèð. Äÿðèí äöøöíäöêäÿ áó áèçèì ìÿíÿâè áèðëèéèìèçÿ âóðóëàí ÿí áþéöê çÿðáÿäèð.

Áàõûí, Ñÿìÿðãÿíäÿ éàøàéàí õàëãëàðûí áèð-áèðèíÿ ìöíàñèáÿòèíÿ. Ùàìû áóðàäà þçöíö áèð õàëãûí: Töðêèñòàí õàëãûíûí áèð ùèññÿñè ùåñàá åäèð. Áó áèðëèê ñèç áèëÿí ðóñ èìïåðèéàñûíà ëàçûì èäè?

Øûõÿëè äÿðèí ôèêðÿ äàëäû. Âàùèä èñÿ ßëèøèð Íÿâàéèíèí êèòàáûíû âàðàãëàìàüà áàøëàäû.

-Äîüóðäàí äà, åëÿ áèë Àçÿðáàéúàíúà éàçûlıá! - äåéÿ Âàùèä êèòàáû Øûõÿëèéÿ óçàòäû.

-Àçÿðáàéúàíúà éàçìàéûá, þçáÿêúÿ éàçûlıá. Àíúaã ÿñêè ÿëèôáàäà îõóäóãäà ìÿòí àçÿðáàéúàíëàøûð. - äåéÿ, Íàìèã ÿêÿ èçàùàò âåðäè.

-Áó ìþúöçÿäèð!- äåéÿ, Øûõÿëè þç ùèññèyéàòûíû ýèçëÿòìÿäè.

-Ìəøÿäè, áóðäàêû êèòàáëàðû Áàêûéà íèéÿ ýÿòèðìÿìèñèíèç?-äåéÿ, Øûõÿëè ñîðóøäó.

-ßñêè ÿëèôáàéëà éàçûëìûø êèòàáëàðûí ùàìûñû èíäè ãàäàüàí îëóíìóølardır, êèòàáõàíàëàðäàkıların ùàìûñû éàíäûðûëìûøäûð. Ýöúlə áóíëàðû ñàõëàéûá ãîðóìóøàì. Ùàìûñûíû áàëàì Íÿðýèçÿ âÿ ßñÿäÿ ùÿäèééÿ åäÿúÿéÿì.

-Əsəd çox qabiliyyətli oğlandır. Dilimizi də bizdən yaxşı bilir. Mənə azərbaycanlıların məhəlləsini göstərdi.

Əvvəl elə düşünürdüm ki, azərbaycanlıları Səmərqəndə 29-30-cu illərdə köçürüblər. Əsədin sözlərindən belə çıxır ki, bu məhəllələrin tarixi Əmir Teymurdan gəlir.

-Bu bir həqiqətdir. Bunu burada yaşayan bütün azərbaycanlılar bilir. Əsəd isə təzə heç nə danışmayıb.

-Amma biz Bakıda bundan xəbərsizik. Səbəbkarları, əlbət, tarixçilərimizdir.

-Ola bilsin! Ancaq mən sizə azərbaycanlıların bura köçürülmələri ilə bağlı maraqlı bir əhvalatı danışmaq istəyirəm.

Əmir Teymur Ordubada girəndə eşidir ki, Nəsrəddin Tusinin nəsli burada yaşayır. Şəhər hakimini yanına çağırır və ona bir fərman verir. Bu fərmanda deyilirdi ki, "Nəsrəddin Tusi kimi şəxsiyyət yetirən nəsil torpaq vergisindən ömürlük azad edilir." Ondan sonra gələn bütün şahlar və soltanlar bu fərmana əməl edirlər. Şah Abbas isə məpmər daşın üstündə bu fərmanı həkk etdirir. Deyilənə görə Ordubad məscidinin divarına qoyulub.

Azərbaycan Rusiyanın tərkibinə daxil olduqdan sonra, rus çinovnikləri Ordubad şəhərindən vergi yığmaq istəblər. Şəhər ağsaqqalları rus generalına bu fərmanı verib deyirlər ki, buna görə biz heç bir şaha vergi ödəməmişik. Xahiş edirik, bu fərmanı şahınıza çatdırasız!

General Fərmanı Sankt-Peterburqa göndərir. İmperator Birinci Nikolay şəxsən bu fərmanla tanış olur və ənənəyə sadiq qalaraq, Ordubadı vergidən azad edən yeni fərmana qol çəkir. O, öz qərarını Şərqin qüdrətli hökmdarının fərmanındakı sözlərə əsaslandırır.

Bu Fərman indi Leninqradda Saltıkov-Şedrin adına kitabxananın nadir kağızlar şöbəsində saxlanılır.

Deyilənə görə, Əmr Teymur Səmərqəndə qayıdarkən özülə azərbaycanlılardan ibarət alim dəstəsini gətirib və onun göstərişilə bu məhəllələrdə yerləşdirilib. Mənə elə gəlir ki, Səmərqəndlə Azərbaycanın əlaqəsi Əmir Teymurdan da qabaq olub.

-Mən bunları birinci dəfədir ki, eşidirəm. Demək olar ki, bunlar mənim üçün təzədir.

-Bakıda bəzi alimlər bizim Rusiyanın tərkibinə könüllü daxil olmağımızı əsas götürür, bəziləri isə, Azərbaycanın zəbt olduğundan danışır.

-Tarixi faktlara arxalansan ikincilər düz deyir, ancaq Sovet ideologiyasına birincilərin fikri daha yaxındır və qəbul olunandır. Bununla belə, Rusiyanın tərkibinə daxil olmaqla biz uduzmadıq, əksinə özümüzü dərk etdik, Avropanın keçdiyi yolla getdik, Azərbaycanımızı yaratdıq.

-Belə çıxır ki, Rusiyanın tərkibində qalmaq bizə inkişaf üçün impuls verdi.

-Biz onlara baxıb, dramaturgiyamızı, fəlsəfəmizi, elmimizi, teatrımızı, qəzetimizi, universitetimizi, konservatoriyamızı, Elmlər Akademiyamızı və s. yaratdıq. Rus dili vasitəsi ilə dünya elminə və mədəniyyətinə qovuşduq. - deyə Məşədi Fazil susdu.

Şıxəli isə yenə də fikir dəryasında idi.
***

Ñÿùÿðèñè ýöíö Âàùèäíÿí Øûõÿëè Òîõóúóëóã êîìáèíàòûíûí ôÿùëÿëÿðèlə ýþðöøäöëÿð. Êîìáèíàòäà èøëÿéÿíëÿðèí àðàñûíäà ÷îõëó àçÿðáàéúàíëûëàðà ðàñò ýÿëäèëÿð.

Øûõÿëèíèí âÿ Âàùèäèí Îðòà Àñèéà ùàããûíäà áöòöí òÿñÿvvöðëÿðè äÿéèøìèøäè. Îíëàð þçëÿðèíè åëÿ áèë Àçÿðáàéúàíäà ùèññ åäèðäèëÿð. Ùàìû îíëàðû ñàëàìëàéûð, ÿí èñòÿêëè àäàìëàðû êèìè ãàðøûëàéûðäû.

Ùÿðäÿí Øûõÿëèéÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, áóðäàêûëàð îíëàðû àçəðáàéúàíäàêûëàðäàí äàùà éàõøû òàíûéûð âÿ éàðäûúûüëàðûíà äàùà ÷îõ áÿëÿääèðëÿð.

Onların döşdökləri aləm başqa bir aləm idi. Qədim şəhərin keçmiş qödərti itsə də, həyatı qavramaq, pisi yaxşıdan ayırmaq, böyöklöyə və mödrikliyə qiymət vermək bacarığını saxlamışdı. Bu şəhərin insanları, Bakının yuxarı məhəlləsi kimi, milliyyətindən, dinindən və əqidəsindən asılı olmayaraq, bir-birilə mönasibətlərini ancaq xeyrxahlıq və ədalətlilik özərində qururdular. Hamı bir-birinə əl tutur, şadyana yaşamaları öçön şərait yaradırdılar.

Êomáèíàòäàí ìåùìàíõàíà ãàéûäàí Âàùèäÿ áó ýþðöø ÷îõ áþéöê òÿñèð åòìèøäè. Ìəøÿäè Ôàçèëíÿí Íàìèã ÿêÿ âèëàéÿò êîìèòÿñèíäÿ êå÷èðèëÿí èúëàñà ÷àürûëäûãëàðûíäàí, àõøàì ýÿëÿúÿêëÿðèíÿ ñþç âåðìèøäèëÿð.

-Øûõÿëè, Àçÿðáàéúàíûí åëÿ áèð ýóøÿñè éîõäóð êè, ïèéàäa âÿ éàõóä àòûí-åøøÿéèí öñòöíäÿ ýÿçìÿéèì. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèðäè êè, îíóí ùÿð ýuøÿñèíè òàíûéûðàì. Àíúàã áóðàäà åëÿ áèë Àçÿðáàéúàíûí éàääàí ÷ûõìûø bir ùèññÿñèíè òàïìûøàì. - äåéÿ, Âàùèä þç ôèêèðëÿðèíè îíóíëà áþëöøäöðìÿéÿ çalışdı.

-Ìÿíè äÿ áåëÿ ôèêèð íàðàùàò åäèð. Áèç þç áþéöêëöéöìöçö èíêàð åòìÿêlə, þçöìöçö îíóí-áóíóí ãóéðóüóíà áàüëàìàqla ùàðà ýåäèðèê? Ìèëëÿòèìèçè ãîðóìàã ö÷öí îíó âàùèä éóìðóq êèìè áèðëÿøämək üçün þçöìöçöí íÿéèñÿ îëìàëûäûð.

-Øûõÿëè, ìÿýÿð éîõäóð? Âàð! Åëÿ Íîâðóçó ýþòöðÿê! Þòÿí àé þçöí ýþðäöí äÿ éóõàðû ìÿùÿëëÿləð íÿ òÿìòəðàãla áó áàéðàìû êå÷èðdi. Àü øÿùÿð äÿ òþêöëöá ýÿëìèøäè òàìàøàñûíà.

-Ñÿíèí ñþçëÿðèíäÿ ìöäðèêëèê âàð, Âàùèä! ßëèìÿ èìêàí äöøÿí êèìè áó áàéðàìûí êå÷èðèëìÿñè ö÷öí ìÿñÿëÿ ãàëäûðàúàüàì. Ìÿíÿ åëÿ ýÿëèð êè, áóíà íàèë îëàúàüàì.

-ßìÿëèí ÿäàëÿòëè ÿìÿëäèð. Àëëàù ñÿíè ãîðóñóí! Àðçóíà ÷àòàñàí!

***


Àõøàì Ôåéçèíèí ðåñòîðàíûíäà äîñòëàðûíûí ñàüëûüûíà áàäÿ ãàëäûðàí Ôàçèë öçöíö Øûõÿëèéÿ òóòäó:

-Ìöäðèêëÿð äöíéàäà Àëëàùın éàðàòäûüû èíñàíëàðû èêè êàòåãîðèéàéà áþëöáëÿð: êþëýÿëÿð âÿ èøûãëàð. Áèç êþëgÿëÿðèê, ñèçëÿð èñÿ èøûãëàð.

Ìÿíèì àðçóì áóäóð êè, éàíäûðäûüûíûç èøûã ùå÷ âàõò ñþíìÿñèí, ÷öíêè áó èøûüûí âàðëûüûíäàí ìèëëÿòèìèzií ýÿëÿúÿéè àñûëûäûð. Ñèçèí ñàüëûüûíûçà!- äåéÿ áàäÿñèíè Øûõÿëèíèí âÿ ñîíðà ñòîëóí ÿòðàôûíäà îòóðanëàðûí áàäàëÿðèíÿ âóðäó.

Ôàçèëèí áó ñþçëÿðèíäÿí Øûõÿëè éåíÿ äÿ ôèêðÿ äàëäû. Êå÷äèéè êå÷ìÿêåøëè, òÿùëöêÿëè âÿ ôàúèÿëè ìöùàðèáÿ éîëëàðû ýþçöíöí ãàáàüûíà ýÿëäè.

×ÿêäèéè àçàá-ÿçèééÿò, éàçûá éàðàòäûüû êèòàáëàð Ñÿìÿðãÿíädÿ ýþðäöêëÿðè âÿ åøèòäèêëÿðèéëÿ áèð àðàéà ýÿëìèðäè. Èíäè îídà áàøãà áèð ïñèõîëîýèéà ôîðìàëàøûðäû: þç õàëãûíà âÿ ìèëëÿòèíÿ õèäìÿò åòìÿê. Îíóí ìÿíÿâè äÿéÿðëÿðèíè îíà ãàéòàðìàã.

Âàùèä ÿââÿëêè êèìè éåíÿ äÿ þç àìïëóàñûíäà çıxış ediräè. Ãÿçÿëëÿðèíè îõóéóðäó.

-Fazil, ñèçèí êîììóíèñò îëìàäûüûíûçû áèëèðÿì. Áónunla belə bu øÿùÿðäÿ íåúÿ ùþðìÿò ñàùèáè olduğunuzu da görörəm -áó äà ôàêòäûð.

Ìÿíè ìàðàãëàíäûðàí áàøãà øåéäèð: hàíñû èíñàíè êåéôèééÿòÿ âÿ ùÿéàò òÿðçèíÿ ýþðÿ áó ùþðìÿòè ãàçàíìûñûíûç! -äåéÿ, Øûõÿëè ñîðóøäó.

Sual çox kəskin sual idi. Şıxəli ùèññ åòäè êè, ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðàíëàðûí ùàìûñû áó ñóàëäàí ñîíðà ñóñäóëàð.

Fazili də bu sual fikrə dalmağa vadar etdi. Bir neçə an o, da susdu. Ətrafına boylandı. Öz-özünə sual verdi: - "Êèìëÿð èäè ñòîëóí àðõàñûíäà îòóðàíëàð? Îíóí vəfalı äîñòëàðû âÿ Áàêûäàí ýÿëìèø èêè ÿçèç ãîíàüû. Áèð äÿ Íàìèã ÿêÿ âÿ öðÿéèíèí ïàð÷àñû ßñÿä." Ôàçèë îíëàðà áàõûb ýöëöìñöíäö:

-Ìàðaãëû ñóàëäûð. Áó ñóàëûí ÿñàñ ùèññÿñè îäóð êè, êîììóíèñòëèêäÿí äÿ öñòöí èíñàíè ìöíàñèáÿòëÿð âàðäûð êè, îíëàð ùå÷ âàõò äÿéèøìèð. ßáÿäè ãàëûð. Áóíëàð äîñòëóã, ìÿùÿááÿò, ñÿäàãÿò, ÿäàëÿò, ãåéðÿò, âÿòÿíÿ âÿ õàëãà ìÿùÿááÿò âÿ ñ. áÿøÿð òàðèõè ãÿäÿð ãÿäèìäèð âÿ ìàùèééÿò åòèáàðèëÿ ùå÷ âàõò äÿéèøìèð.

Áó ùèñëÿðÿ ãàðøû ýåäÿíëÿð ùÿìèøÿ ëÿíÿòëÿíäèðèëèá âÿ ëÿíÿòëÿíäèðëÿúÿêëÿð. Çèéàëûëûã èíñàíëûüûí éàçûëìàìûø áó ãàíóíëàðûíà ðèàéÿò åòìÿêäèð.

Þìðöì áîéó àòàìûí ìÿíÿ åòäèéè ìöäðèê íÿñèééÿòÿ ÿìÿë åòìèøÿì: Özön yaşa və özgənin yaşamasi üçün şərait yarat!

Bu mənim və mənim dostlarımın həyat tərzinə çevrilmişdir. Övladlarımı da özüm kimi görmək istəyirəm. Başqa cürə yaşamağı təsəvvürümə gətirmirəm.

Məşədi Fazil susdu. Hamı onun dediklərini dərk etmək üçün sanki fikrə qatılmışdı.

-Maraqlı fəlsəfədir. - deyə, Əlağa Vahid öz fikrini bildirdi.

-Vahid, bu müsəlmanlığın əsas yaşayış prinsipidir. Amerika və Avropa ölkələrinin rəhbərləri bu saat daxili siyasətdə bu prinsipi həyata keçirməyə çalışırlar.

Bu nə deməkdir? On-on beş ildən sonra bu ölkələrin yaşayış şəraiti bizim ölkədən yaxşı olacaq. Kasıb-dövlətli münaqişəsindən, yəni kommunistlərin ortaya atdıqları sinfi mübarizədən əsər-əlamət qalmayacaq.

Bu prinsip dövlətli və kasıb arasındakı fərqi götürəcək. Cəmiyyət normal insanın inkişafı üçün şərait yaradacaq.

-Kommunistlər də şüar kimi insana qayğını əsas götürürlər. - deyə, Vahid əlavə etdi.

-Elədir! Ancaq bu şüar olaraq qalır. Odur ki, Sovet İttifaqını gələcəyi olmayan cəmiyyət kimi görürəm. Çünki burda insana qayğı ikinci plana çəkilib.

-Bəs sizin kombinatın fəhlələri? Onda niyə sizdən razıdırlar? - deyə, Vahid yenə də soruşdu.

Onun bu sualı Şıxalını fikirdən ayırdı. Başını qaldırıb Məşədi Fazilin üzünə baxdı.

-Çünki biz yaşayırıq və fəhlələrin yaşaması üçün şərait yaradırıq! - deyə, Məşədi Fazilin əvəzinə Namiq əkə cavab verdi.


1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   15


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə