Азяр­бай­ъан Мил­ли Елм­ляр Ака­де­ми­йа­сы Фял­ся­фя, Сосиолоэийа вя Щц­гу­г Инс­ти­ту­ту




Yüklə 4.24 Mb.
səhifə28/36
tarix23.02.2016
ölçüsü4.24 Mb.
1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   36

Açar sözlər: xüsusi müsadirə, cinayətin alət və ya vasitələri, məhkum, müsadirə edilməli əmlak, qanuni sahib, cinayət yolu ilə əldə edlimiş əmlak, təqsirin qarışıq forması və s.

İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Azərbaycan Respublikasının Cinayət Məcəlləsi.

2. Azərbaycan» qəzeti. 25 oktyabr 2005-ci il, № 247, № 5, 2010.

3. Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin (Azərbaycan Respublikası Konstitusiya Məhkəməsinin Plenumunun) qərarları. Bakı, «Digesta» nəşriyyatı, 2010.

4. Azərbaycan Respublikası Cinayət Məcəlləsinin kommentariyası. Bakı, «Digesta» nəşriyyatı, 2011.

5. Səməndərov F.Y. Cinayət hüququ. Ümumi hissə. Bakı, «Digesta» nəşriyyatı, 2009.
Бахруз Керимов
От конфискации имущества к специальной конфискации:

шаг к совершенствованию уголовного законодательства
Резюме
В статье анализируются нормы специальной конфискации, дается определение понятия «специальная конфискация», перечисляются ее признаки. Автор сравнивает понятия «специальная конфискация» и «конфискация имущества», отмечает их различия. Обращается внимание на то, что должны быть конфискованы не только орудия или средства, используемые при совершении преступления, как указано в статье 99-1.1.1 УК АР, но также не используемые, но предназначенные для совершения преступления.

Далее подчеркивается, что специальная конфискация может быть применена только при совершении умышленных преступлении; при совершении преступлений с формами смешанной вины, которые в целом считаются совершенными умышленно, может быть применена специальная конфискация.

В статье приводятся особенности применения специальной конфискации в отношении физических и юридических лиц, перечисляются используемые к ним виды конфискации.

Статья в целом направлена на обнаружение недостатков в нормах Уголовного кодекса Азербайджанской Республики о специальной конфискации, содержит подробные комментарии касательно данных норм.


Ключевые слова: специальная конфискация, орудие или средства преступления, осужденный, конфискация имущества, законный владелец, имущество, полученное преступным путем, смешанная вина.
Bakhruz Kerimov
From property confiscation to the special

confiscation: a step towards improving Criminal law
Summary
The article analyzes the norms of special confiscation, presents determination of notion «special confiscation» and lists its signs. The author compares the concepts «special confiscation» and «confiscation of property», notes their differences. Attention is drawn to the fact that not only tools or means which are used in crime commission, as defined in Article 99-1.1.1 of the Criminal Code of Azerbaijan Republic, but even specified for crime commission but not used means, shall be confiscated.

Further it is underlined that special confiscation can be applied only for commission of intentional crimes. For offenses with mixed forms of guilt, which are generally considered to be committed intentionally, special confiscation may be used.

The article cites special features of applying the special confiscation in regard to individuals and juridical persons the kinds of confiscation regarding them are listed.

The aim of this article is to find the gaps in legal norms of Criminal Code of AR regarding this topic of special confiscation and it provides detailed comments regarding them.


Keywords: special confiscation, an instrument or means of offense, convicted person, confiscation of property, rightful owner, property obtained by criminal means, mixed guilt.

UOT 347.965.3
Aydın Əlиyev

AMEA FSHİ, e.i.

Vəkиl statusunun bəzи məsələlərи
Şəxsiyyətin hüququ vəziyyətinə həsr olunmuş böyük sayda elmi nəşr­lə­rin ol­ma­sına baxmayaraq «şəxsiyyətin hüquqi statusu», «şəxsiyyətin hüquqi və­ziy­yəti» ka­teqoriyalarına hələ də birmənalı yanaşma mövcud deyil. Bu anla­yışların struk­turuna olan baxışlar da müxtəlifdir.

Qeyd olunduğu kimi, şəxsiyyətin hüquqi statusu bir qayda olaraq hüquq və və­zifələr sistemi vasitəsilə müəyyən olunur (10, s. 30). Getdikcə daha çox alim şəx­siy­yətin hüquqi statusunu təkcə hüquq, azadlıq və vəzifələri deyil, eləcə də bir sıra digər elementləri əhatə edən mürəkkəb təzahürlər sistemi kimi qəbul edir (15, s. 10). Məsələn, vətəndaşlığı (1), ümumi hüquq qabiliyyətini (11, s. 21-26), qanuni maraqları (6, s. 29), hüquqi məsuliyyəti (8, s. 115; 14, s. 72-79), ümumi status münasibətlərini və s. (4, s. 146-147; 13, s. 50).

Bu problemlər üzrə elmi araşdırmalarda hüquqi status anlayışına daha geniş məna vermə (hətta «şəxsiyyətin bütün sosial-hüquqi əlamət və keyfiyyətlərini» ona əlavə etmək də daxil olmaqla) tendensiyası müşahidə olunur. Bununla bağlı elmdə müxtəlif konsepsiyalar formalaşmışdır:

– birincisi, «vəziyyət» və «status» terminlərinin etimoloji eyniliyini əsas gö­tür­məklə şəxsiyyətin hüquqi vəziyyəti (statusu) məhdud və geniş anlamda fərq­ləndirilir (7, s. 13);

– ikincisi, şərti olaraq sırf terminoloji baxımdan şəxsiyyətin «hüquqi vəziy­yəti» və «hüquqi statusu» anlayışları səciyyələndirilir. «Hüquqi vəziy­yət» ümu­miləşdirici ka­te­qoriya, «hüquqi status» isə şəxsiyyətin hüquqlarının, vəzifə­lərinin və qanuni ma­raqlarının sistemi – nüvə, əsas element hesab edilir (9, s. 112);

üçüncüsü, «hüquqi status» mahiyyətcə şəxsiyyət və cəmiyyət arasında hü­quqi əlaqələri və münasibətləri əhatə edən ümumiləşdirici anlayış kimi xarakterizə edilir (12, s. 16);

– dördüncüsü, «şəxsiyyətin hüquqi kompleksi» kateqoriyasının elmə gəti­ril­mə­sinin qanunauyğunluğu əsaslandırılır (5, s. 5-6).

«Status» anlayışına olan bu elmi baxışlara yekun vuraraq belə nəticəyə gəlmək olar ki, «vəkil statusu» anlayışı aşağıdakı 3 elementi əhatə edir:

a) vəkilin hüquq və vəzifələri;

b) vəkilin məsuliyyəti;

c) vəkillik fəaliyyətinin təminatı.

SSRİ-nin süqutundan sonra demək olar ki, keçmiş müttəfiq respublikaların hamısında, o cümlədən Azərbaycan Respublikasında da vəkillik haqqında yeni qanun qəbul olundu. Qeyd etmək lazımdır ki, bu məsul missiyanın gedişi za­manı qanun layihələri üzərində çalışan şəxslər və vəkil birlikləri əsasən hüquqi döv­lətdə vəkillik institutunun rolunun düzgün müəyyən edil­məsi mövqeyindən çıxış etmiş və bu zaman aşağıdakıları nəzərə almışdılar:

1) vəkil peşəsinə qarşı irəli sürülən beynəlxalq standartlar;

2) 1864-cü il məhkəmə islahatlarına və 1864-cü il məhkəmə nizam­na­mə­sinədək olan dövrdə vəkilliyin quruluşu və fəaliyyətinin təhlili;

3) 1922-ci ilədək və sonrakı dövrdə vəkilliyin topladığı müsbət təcrübə;

4) xarici ölkələrin münasib təcrübəsi (16, s. 80).

Eyni zamanda hesab olunmuşdu ki, vəkillik haqqında qanunvericiliyin müd­­dəaları aşağıdakılara da uyğun olmalıdır:

1) insan hüquq və azadlıqlarını və eləcə də hüquq müdafiə fəaliyyətini tən­zim­ləyən beynəlxalq hüquq normalarına;

2) insan hüquq və azadlıqlarını, eləcə də hüquq müdafiə fəaliyyətini tən­zimləyən beynəlxalq hüququn tələblərinə uyğun olan milli qanunvericilik nor­malarına;

3) daxili və xarici təcrübəyə əsaslanan korporativ etik normalara – vəkil etikası qaydalarına.

Hüquqi dövlətdə vəkilliyin lazımi yer tutması və ona qarşı irəli sürülən tələblərə cavab verməsi üçün elə bir vəkillik birliyi yaradılmalıdır ki, o, aşağıda gös­tə­ri­lənləri yerinə yetirə və ona təminat verə bilsin:

– müvafiq biliklərə malik olmaq və digər zəruri tələblərə cavab vermək şərtilə vəkillik fəaliyyəti ilə məşğul olmaq istəyən şəxslərin obyektiv seçilməsi və vəkillik peşəsinə azad buraxılması;

– regional və ümumdövlət səviyyəsində vəkilləri birləşdirən vahid orqanın möv­cudluğu şəraitində vəkillərin müxtəlif təşkilat-hüquqi fəaliyyət formasında (vəkil qu­rumları) azad birləşmək hüququ;

– vəkillər birliyinin dövlət orqanlarından və digər təşkilatlardan asılı olma­ması həmin orqan və təşkilatlarla bərabərhüquqlu qarşılıqlı əmək­daşlıq müna­sibətləri;

– qanunlar və normativ sənədlərlə onlara həvalə olunmuş tapşırıqların yerinə yetirilməsinə görə vəkilin və vəkillər birliyinin məcburi qarşılıqlı məsu­liyyəti şərai­tində vəkilin müstəqilliyi, onun dövlət orqanlarından və digər təşki­latlardan, eləcə də vəkillər birliyinin özündən zəruri və kifayət edəcək də­rəcədə asılı olmaması;

– vəkillik fəaliyyəti ilə bağlı ortaya çıxan, vəkillər birliyinin səlahiyyətinə aid olan məsələlərə obyektiv baxılması;

– vəkillin və müştərinin bağlanmış müqaviləyə uyğun olan qarşılıqlı məsu­liy­yəti şəraitində əməkhaqqının ödənilməsi;

– təhqiqat, istintaq, prokurorluq və məhkəmə orqanlarının təyinatı üzrə həyata keçirilən müdafiəyə görə təminat verilən əməkhaqqının dövlət hesabına ödənilməsi;

– vəkillik fəaliyyətinin təhlükəsizliyi;

– vəkilin sosial müdafiəsi;

– vəkillərin (vəkil köməkçisi və stajorların) peşə hazırlığının artırılması imkanı, korporativ peşə hazırlığı sisteminin yaradılması;

– vəkillik fəaliyyətinə və onunla bağlı olan digər fəaliyyətə dair məsələlərin həlli (8, s. 103-104).

28 dekabr 1999-cu ildə qəbul olunmuş «Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Respublikası Qa­nu­nuna bu mövqedən yanaşaraq qeyd et­mək lazımdır ki, Qanun vəkillik fəaliyyətinin, elə­cə də vəkilin sosial və hüquqi statusunun beynəlxalq standartlara uyğunlaşmasına istiqa­mət­lənmişdir. Elə buna görə də Qa­nun Azərbaycan Res­pub­likasının hüquq sistemində vəkilliyin ye­rinin, fəaliy­yə­ti­nin və onun əhəmiyyətinin müəyyən edil­məsi üçün kifayət qədər yararlıdır.

Qanun qəbul edildikdən sonra vəkillər müstəqillik əldə etmiş və onların fəaliyyə­ti­nə edilən kənar müdaxilələrə son qoyulmuş, peşəsi ilə bağlı yolverilməz məhdudiy­yət­lər aradan qaldırılmış, peşə hüquqları genişlən­dirilmiş, hüquq və və­zifələri, məsu­liy­yəti, eləcə də fəaliyyətinin təminatları dəqiq müəyyən edilmişdir. 23 noyabr 2001-ci il tarixli, 30 dekabr 2003-cü il tarixli, 5 mart 2004-cü il tarixli, 11 iyun 2004-cü il tarixli, 26 oktyabr 2004-cü il tarixli qanunlarla edilmiş əlavə və dəyişikliklər Qanu­nun daha da təkmilləşməsinə xidmət etmişdir.

Bütün bunlar Azərbaycan Respublikasının yeni Vəkillər Kollegiyasının tə­sis olunmasına, onun fəaliyyətinin təşkil edilməsinə, vətəndaşların Azərbaycan Res­pub­li­kasının Konstitusiyası ilə müəyyən edilmiş müdafiə hüququnun lazımi səviyyədə təmin edilməsi və vətəndaşlara müasir tələblər səviyyəsində hüquqi yar­dım göstə­rilməsi məqsədilə Vəkillər Kollegiyasına yeni üzvlərin qəbul edilməsinə və vəkillərin sayının iki dəfədən çox artırılmasına imkan ver­mişdir.

Qüvvədə olan «Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­li­kası Qa­nu­nu ilə müəyyən olunmuş ümu­mi statusu nəzərdən keçirək.

Qanunun 8-ci maddəsinə əsasən, ali hüquq təhsilli, hüquqşünas ixtisası üzrə üç ildən az olmayaraq iş stajı olan və ya elmi və pedaqoji təhsil müəssisələrində hüquq sahəsində üç ildən az olmayan müddətdə fəaliyyət gös­tə­rən, İxtisas Ko­mis­siyasında peşə yararlılığının müəyyən edilməsi məqsədi ilə yazılı testdən və şi­fahi müsahibədən ibarət olan ixtisas imtahanını müvəffəqiyyətlə vermiş şəxs (maddənin II his­sə­sində göstərilən şəxslər istisna olmaqla) vəkil ola bilər.

Qanunun 14-cü maddəsi ilə müəyyən edildiyi kimi, vəkillər kollegiyasına üzv qə­bul olunmuş şəxs Kollegiyanın Rəyasət Heyətinin iclasında Azərbaycan Res­pub­likasının Dövlət bayrağı önündə and içir. Vəkillərin səlahiyyətləri and içdiyi andan başlayır və vəkillər həmin vaxtdan vəkil reyestrinə daxil edilirlər.

Göründüyü kimi, vəkil statusunun şərtləri qanunla kifayət qədər aydın və dəqiq müəyyən olunmuşdur.

Qanunun «Vəkilin hü­quqları» adlanan 15-ci maddəsinin təhlili göstərir ki, mad­də vəkilin hüquqlarını tam əha­tə etmir, ancaq müvafiq peşə funksiyalarını (nümayən­dələrin, müdafiəçilərin) icra edən şəxs kimi, vəkilə xas olanları göstərir. Vəkilin bəzi hüquqları digər qanunvericilik aktlarında (MPM, CPM və s.) təkrar olunur, yaxud dəqiqləşdirilir. Məsələn, 15-ci maddənin II hissəsi ilə mü­əyyən olunmuş «sənəd top­lamaq» hüququ Azərbaycan Res­pub­likası CPM-in 92.9.5-ci maddəsində bir qə­dər fərqli məzmunda – «sübutlar, habelə digər materiallar toplamaq» kimi nəzərdə tutul­muş, həmin hissədə «xüsusi bilik tələb edən məsələlərin araşdırılması üçün mütəxəs­sislərdən rəy almaq» hüququ CPM-in 92.9.9-cu maddəsində «ekspertin rəyini almaq və mütəxəssisin fikrini öyrənmək» məzmununda verilmişdir. İlk baxışdan elə gö­rünə bilər ki, burada ciddi problem yoxdur, lakin bu belə deyil. Bəzi hallarda cinayət təqibini həyata keçirən or­qan­la­rın vəzifəli şəxsləri belə hallara subyektiv mövqedən yanaşır, qanun normala­rın­da olan fərqli cəhətləri vəkilin hüquqlarının məhdudlaş­dı­rıl­ması məqsədilə is­tifadə edir ki, bu da son nəticə olaraq müdafiə edilən, yaxud təmsil olunan şəx­sin hüquqlarının pozul­masına səbəb olur. Məsələn, vəkilin CPM-in 92.9.11-ci mad­dəsində nəzərdə tu­tulmuş «müdafiə etdiyi şəxsə aid zəruri sənədlərin su­rətlə­rini çıxarmaq» hüququ bir çox hallarda ciddi mübahisələrə səbəb olur. Mətn­də olan «müdafiə etdiyi şəxsə aid zəruri» sözləri cinayət təqibini həyata keçirən və­zi­fəli şəxslər tərəfindən özünəməxsus şəkildə subyektiv şərh edilərək hansı sənədin mü­dafiə olunan şəxsə aid olub-olmaması, hansı sənədin surətinin çıxarılmasının zə­ruri olub-olmaması ətrafın­da mübahisələr yaratmağa, beləliklə də, cinayət işin­də olan ayrı-ayrı sənədlərin surətinin çıxarılmasına maneə törət­məyə imkan verir.

«Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­likası Qa­nu­nu ilə müəyyən olunmuş bəzi hüquqların prosessual normalarda nəzərdə tu­tul­ma­ma­sı, ya­xud fərqli məzmunda verilməsi də vəkillik fəaliyyətinin həyata keçi­ril­mə­si zamanı ciddi problemlərin yaranmasına səbəb olur. Məsələn, Qa­nu­nun 15-ci maddəsinin II hissəsində nəzərdə tutulmuş «texniki vasitələrdən isti­fadə etmək» hüququnun pro­ses­sual qanunvericilikdə nəzərdə tutulmaması nəin­ki həmin hü­qu­qun həyata keçiril­məsinə maneə törədir, hətta vəkilin şəxsiy­yə­tinin şübhə al­tına alınmasına, ona qarşı yolverilməz münasibət nümayiş etdiril­məsinə yol açır. Belə ki, bəzi polis, proku­ror­luq və məhkəmə orqanlarının yerləşdiyi binalara hətta söndürülmüş mobil telefonla da daxil olmağa imkan verilmir, telefonun növ­­bət­çi polis işçisinə təhvil verilməsi tə­ləb olunur, təhvil verilmiş telefonda olan məlumatlardan icazəsiz istifadə olunmasına və s. neqativ hallara yol açır.

Göstərilənlərə əsaslanaraq belə nəticəyə gəlirik ki, vəkilin «Vəkillər və və­killik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­likası Qa­nu­nunda nəzərdə tu­tulmuş hüquq­ları ilə Azərbaycan Res­pub­likasının digər qanunvericilik aktları (MPM, CPM və s.) ilə müəyyən edilmiş hüquqları arasında uyğunluq olmalı, xüsusi qanun nor­malarında həmin hüquqlar daha geniş və daha dəqiq verilmə­lidir ki, subyektiv yanaşmaların baş verməsi və şərhlər müm­kün olmasın.

Vəkillik fəaliyyətinin lazımi səviyyədə həyata keçirilməsinə ciddi maneə yara­dan problemlərdən biri də vəkil sorğularının icra olunmaması, yaxud vax­tında və la­zımı səviyyədə icra olunmamasıdır.

Məlumdur ki, vəkillər hüquqi yardım göstərmək üçün zəruri olan arayışları və di­gər sənədləri idarə, təşkilat və müəssisələrdən tələb etmək hüququna malik­dirlər (Qa­nu­nun 15-ci maddəsinin II hissəsi). Lakin həmin hüquqdan istifadə edən vəkil qu­rumları və fərdi vəkillərin sorğularına heç də bütün hallarda müvafiq idarə, təşkilat və müəssisələr tərəfindən vaxtında, lazımi səviyyədə cavab verilmir, yaxud onlar ümu­miy­yətlə icra olunmur. Baxmayaraq ki, «Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­likası Qa­nu­nunun 7-ci maddə­sinə əsasən, təşkilati formasından asılı ol­ma­yaraq, bütün idarə, müəssisə və təş­kilatlar vəkillərə öz peşə borclarını yerinə yetirməkdə yardım göstərməyə borc­ludurlar. Həmin sorğuların icra olunmamasına görə müvafiq idarə, təşkilat və müəssisələrin məsuliyyətinin qanunvericilikdə dəqiq müəyyən olunmaması məhz belə vəziyyətin yaranmasına şərait yaradır.

Zənnimizcə, bu problemin aradan qaldırılması üçün «Vəkillər və vəkillik fəaliy­yə­ti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­likası Qa­nu­nuna vəkil sorğusunun verilməsi və ic­ra­sı qaydalarını müəyyən edən normanın, Azərbaycan Res­pub­likasının İnzibati Xətalar Məcəlləsinə isə belə sorğuların lazımi səviyyədə və for­mada icra olunma­masına görə müvafiq şəxslərin məsuliyyətini müəyyən edən normanın daxil edilməsi zə­ruridir.

Bundan başqa, hesab edirik ki, peşə funksiyalarının icrası zamanı vəkil­lərin söz azadlığından istifadə etməsi qanunvericilik qaydasında təmin edil­mə­lidir. Odur ki, «Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­li­kası Qa­nu­nuna aşağı­dakı məzmunda normanın əlavə edilməsini təklif edirik:

«Peşə fəaliyyəti ilə bağlı bildirdiyi fikirlərə görə vəkilin intizam, mülki-hü­qu­qi, inzibati, yaxud cinayət məsuliyyətinə cəlb olunması yolverilməzdir».

«Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Respublikası Qa­nu­nunun 5-ci maddəsinin V hissəsi ilə müəyyən olunur ki, «Vəkillik fəaliyyəti fərdi qaydada və ya Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinin tələblərinə uyğun vəkil (vəkil­lər) tərəfindən yaradılmış vəkil qurumlarının (hüquq məsləhətxanaları, vəkil büroları, vəkil firmaları və s.) tərkibində həyata keçirilə bilər». Yəni vəkillər peşə fəaliyyətinin təşkilat-hüquqi formasını sərbəst seçmək hüququna malik­dirlər. Bu norma vəkillər tərəfindən ciddi nailiyyət kimi qar­şılanır.

Qanunun 8.1-ci maddəsində nəzərdə tutulan ali hüquq təhsilli şəxslər sıra­sın­dan köməkçiyə malik olmaq hüququ da belə yüksək qiymət almışdır.

Qanunun 16-cı maddəsi vəkilin vəzifələrini, 17-ci maddəsi vəkil sirrini, 18-ci maddəsi vəkil etikasını, 19-20-ci maddələri vəkil tərəfindən göstərilən hüquqi yardım haqqının ödənilməsi qaydalarını, 22-ci maddə intizam məsuliyyətini, 23-cü maddə isə onun fəaliyyətinə xitam verilməsi qaydalarını müəyyən edir.

Zənnimizcə, göstərilən normalar kifayət qədər əhatəli, məzmunlu və mən­tiqlidir. Həmin normalardakı müddəalar aydın ifadə olunmuşdur.

Bununla da «Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haq­qında» Azərbaycan Res­pub­li­kası Qa­nu­nunun təhlilindən belə nəticəyə gəlirik ki, vəkilin ümumi statusunun müəyyən edilməsi baxımından Qanun əsasən əhatəli və yararlıdır. La­kin yu­xa­rıda gös­tərilən bəzi ziddiyyətli halların mövcudluğu vəkillik fəaliy­yə­tinin həyata keçiril­məsi zamanı müəyyən problemlərin yaranmasına səbəb olur. Hesab edirik ki, irəli sü­rülmüş təkliflərin həyata keçirilməsi həmin ziddiyyətli halların aradan qaldırılmasına və vəkilin ümumi statusunun dəqiq müəyyən edilməsinə yardım edəcəkdir.


Açar sözlər: vəkil, vəkillik fəaliyyəti, hüquqi vəziyyət, hüquqi status, vəkil statusu, vəkilin hüquqları.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı, 2002.

2. Azərbaycan Respublikasının Cinayət-Prosessual Məcəlləsi. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı, 2004.

3. Vəkillər və vəkillik fəaliyyəti haqqında Azərbaycan Respublikası qanunu­. Bakı:, Hüquq ədəbiyyatı, 2005.

4. Алексееv С.С. Механизм праvоvого регулироvания v социалистическом государстvе. М.: Юрид. лит., 1966.

5. Александроvа З.К. Теоретические vопросы праvоvого статуса граждан зарубежных социалистических стран Еvропы. Аvтореф. дисс... канд. юрид. наук. Сvердлоvск, 1975.

6. Витрук Н.В. Осноvы праvоvого положения личности v социалистическом общестvе. М., 1979.

7. Витрук Н.В. О категориях праvоvого положения личности v социалистическом общестvе //Соvетское государстvо и праvо. 1974, № 12.

8. Гаvрилоv С.Н. Адvокатура v Российской Федерации. М.: Юриспруденция. 2000.

9. Кучинский В. А. Личность, сvобода, праvо. М.: Юрид. лит., 1978.

10. Конституционный статус гражданина /Под ред. В.Н. Топорнина. М., 1989.

11. Конституционный статус личности v СССР. М.: Юрид. лит., 1980.

12. Корнукоv В. М. Конституционные осноvы положения личности v уголоvном судопро­изvодстvе. Саратоv, 1987.

13. Матузоv М. И. Праvоvая система и личность. Саратоv, Изд-vо Сарат. ун-та, 1987.

14. Строгоvич М. С. Сущность юридической отvетстvенности // Соvетское государстvо и праvо. 1979, № 5.

15. Федотоv М. А. Конституционный статус соvетского гражданина. М.: ВЮЗИ, 1982.

16. Хотенец П.В. Праvоvой статус адvоката Украины. Дисс... канд. юрид. наук. Харькоv 2001.


Айдын АЛИЕВ
некоторые vопросы статуса адvоката
Резюме
Статья посvящена проблемам определения общего статуса адvоката. Аvтор анализирует закон Азербайджанской Республики «Об адvокатах и адvокатской деятельности» и приходит к vыvоду, что некоторые праvа адvоката, предусмотренные v ст. 15 Закона, либо не предусмотрены v соотvетстvующих процессуальных нормах, либо предусмотрены v отличительном содержании. В результате этого vозникают определенные проблемы при осущестvлении адvокатской деятельности. Полагается, что осущестvление vыдvинутых предложений послужит устранению vыяvленных протиvоречий и точному определению общего статуса адvоката.
Ключеvые слоvа: адvокат, адvокатская деятельность, праvоvое положение, праvоvой статус, статус адvоката, праvа адvоката.
Aydin ALIYEV
some issues of advocate status
Summary
The article is devoted to determining the overall status of the lawyer. The author analyzes the Law of Azerbaijan Republic "On Lawyers and Advocacy" and comes to the conclusion that some rights of a lawyer, envisaged to in Art. 15 of the Act, or are not provided in due process, or provided in the distinctive content. As a result, there emerge the certain problems in the implementation of advocacy. It is believed that the implementation of the proposals will serve for removal of the identified conflicts and the precise definition of the overall status of a lawyer.
Keywords: lawyer, advocacy, legal status, status of the lawyer, lawyers rights.


UOT 342
Samir Nagıyev

AR Prezidenti yanında DİA, doktorant
MиLLи TƏHLÜKƏSиZLиK SиSTEMиNиN TƏŞƏKKÜLÜ VƏ иNKиŞAFI
İki yüz ilə qədər bir müddətdə Azərbaycan Respublikasının da tərkibində oldugu Rusiya, daha sonra isə SSRİ dövlətində uzun illər ərzində dövlətin təhlükəsizliyi məsələsi insanın və cəmiyyətin təhlükəsizliyindən daha vacib hesab edilmişdir. Ona görə də milli təhlükəsizlik sisteminin yaranması və inkişafından danışarkən Azərbaycan dövlətçiliyinin təşəkkül tapmasının bəzi mərhələlərini xatırlamaq, daha sonra təhlükəsizlik sahəsində insan, cəmiyyət və dövlətin qarşılıqlı münasibətlərinin təkamülündən bəhs etmək yerinə düşərdi.

Elmi ədəbiyyatlarda göstərilir ki, “milli təhlükəsizlik anlayışı” və “təhlükəsizlik təhdidləri” terminlərindən ilk dəfə 1904-cü ildə ABŞ Prezidenti T.Ruzveltin Konqresə müraciətində, Panama kanalı zonasının “milli təhlükəsizlik” maraqları baxımından ABŞ-a birləşdirilməsini əsaslandırarkən istifadə edilmişdir. Bundan sonra ifadə Amerika alimlərinə məxsus geosiyasi ədəbiyyatda işlənməyə başlamışdır. Milli təhlükəsizlik termini sonrakı illərdə bir çox dəyişikliklərə məruz qalmışdır, 1986-1987-ci illərdən etibarən ...milli təhlükəsizliyə insanların, cəmiyyətin və dövlətin daxili və xarici təhdidlərdən qorunmasını təmin edən inteqral anlayış kimi yanaşılmaga başlanmışdır. (1, s. 63). 1947-ci ildə ABŞ Konqresinin qəbul etdiyi “Milli təhlükəsizlk haqqında” qanuna görə Birləşmiş Ştatlarda bu gün də mövcud olan Təhlükəsizlik Şurası yaradıldı. Şura milli siyasətin maraq, məqsəd, təhdid və prioritetlərinin sistemini hazırlayır. Analitik təminatın keyfiyyətini yüksəltmək məqsədilə 1971-ci ildən ABŞ-da nazir müavinləri səviyyəsində ABŞ-nın prioritetlərini müəyyən edən altkomitə fəaliyyət göstərir. Akademik R.Mehdiyevin tədqiqatlarına görə «milli təhlükəsizlik» anlayışının özü ilk dəfə 1943-cü ildə Uolter Lipmanın kitabında işlənmiş, Milli təhlükəsizlik haqqında akt qəbul edildikdən sonra (1947-ci il) isə ABŞ-da rəsmən qəbul olunmuşdur. Həmin akt əsasında Milli Təhlükəsizlik Şurası və Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsi yaradılmışdır. Bu konsepsiyanın dəqiq strukturlaşma xarakteri alması, düşünülmüş və aydın təriflərə əsaslanması üçün onilliklər lazım gəlmişdir (2, s. 334).

Azərbaycanın tarixi inkişafı qeyri-məhdud hakimiyyətə və zor aparatına malik dövlətin cəmiyyətin sosial qüvvələrini öz təsirinə tabe etdirdiyi bir şəraitdə baş vermişdir. Bununla belə, Azərbaycan cəmiyyətinin ən özəl xüsusiyyətlərindən biri özünü onda göstərmişdir ki, hətta ölkənin ərazisində uzun illər boyu on və daha artıq müstəqil dövlətlər – xanlıqların oldugu bir zamanda da, bu dövlətlər bir-birinə heç də yalnız xanlıqların ümumi sərhədləri ilə baglanmamışdır. Tarix boyu mövcud olmuş Azərbaycan hökmdarlarının ən qüdrətlisi - Şah İsmayıl Səfəvinin yaratdıgı vahid güclü Azərbaycan dövləti ərazi baxımdan dagılaraq sıradan çıxsa da, bu dövlətin əsasını təşkil edən Azərbaycan torpaqlarında yaşayan köklü əhali – azərbaycanlılar bir xalq olaraq öz vəhdətini qoruya bilmişdir. Bu, bir tərəfdən İran, Rusiya kimi qonşu dövlətlərdən gələn təhlükə qarşısında kiçik xanlıqların öz hərbi qüvvələrini birləşdirərək düşmənə birlikdə müqavimət göstərməsində özünü büruzə verirdisə, digər tərəfdən bütün xanlıqların hamısı­nın əhalisinin ümumi maraqlarının, məişətinin, dil və dininin olmasında təzahür edirdi.

Akademik R.Mehdiyev bununla əlaqədar yazır ki, “...Orta əsrlərdə xalqımızın dövlətçilik tarixində olan Azərbaycan dövlətləri... bir-birini əvəz etməklə və çoxəsrlik Azərbaycan dövlətçiliyinin əsasını forma­laşdırmaqla Azərbaycan türk tayfalarını birləşdirmiş, dövlət quruculuğu ənənələrini, idarəçilik vərdişlərini, qonşu xalqlar haqqında bilikləri və informasiyanı, onlarla ünsiyyət mexanizmlərini, hakimiyyətin çox vaxt atadan oğula verilməsi təcrübəsini növbəti nəsillərə ötürmüşlər (3).



Təhlükəsizlik amilinin dövlətçiliyin formalaşmasına xüsusi təsirinin əsasında Azərbaycanın Şərqlə Qərbin, Şimalla Cənubun arasında olmasından irəli gələn xüsusi geostrateji mövqeyi və bundan irəli gələn qonşu dövlətlər tərəfindən daimi xarici hərbi təhlükənin mövcudlugu dayanırdı. Akademik R.Mehdiyevin sözləri ilə desək, “...dövlət çevrilişləri, Azərbaycan türklərinin elitasının məhv edilməsi, zəif şahların hakimiyyətə gəlməsi, regionda və bütün dünyada yeni güc mərkəzlərinin yaranması, xaricdən daimi təhlükələr, dövlətin idarə edilməsində və ordunun modernləşdirilməsində zəruri islahatlar aparılmaması - bu və bir sıra başqa amillər nəticəsində Azərbaycan özünü müdafiə etmək qabiliyyətini itirmişdi” (3). A.Toynbinin nəzəriyyəsinə görə tarixin hərəkəti cəmiyyətin, tarixi çagırışa cavablarının tamlıgı ilə müəyyən olunur. Ardıcıl olaraq tarixin iki çagırışına cavab verməyən cəmiyyət yaradıcılıq qüvvəsini itirir. Nəticədə sivilizasiyanın sınması (böhran) baş verir (4, s. 89) Akademik R.Mehdiyevin yuxarıda xatırlat­dıgımız mövqeyini təsdiq edən bu nəzəriyyə Azərbaycan reallıgında bir neçə dəfə özünü dogrultmuşdur ki, onlardan biri də məhz K.Marksın adını dünyanın ən böyük fatehləri ilə bir sırada çəkdiyi Şah İsmayıl Səfəvinin qurdugu böyük Azərbaycan dövləri ilə baglı olmuşdur. Feodal çəkişmələri nəticəsində özünü müdafiə etmək qabiliyyətini itirmiş Azərbaycan əvvəl xanlıqlara bölündü, sonra isə parçalanmış dövlət daha böyük qonşuları tərəfindən işgal edildi. İkinci dəfə tarixin çagırışı Azərbaycana üç yüz il sonra ünvanlandı. Lakin Şərqdə ilk demokratik respublika olan Xalq Cümhuriyyətinin də ömrü uzun olmadı. 1918-1920-ci illərdə mövcud olmuş bu dövlətin süqutunun əsas səbəblərindən biri cəmiyyətin praktik olaraq dövlətin idarə olunmasında iştirakdan kənarlaşdırılması idi. Hətta gənc respublikanın parlamenti də seçkilər deyil, təyinat yolu ilə - Nazirlər Kabinetinin qərarına əsasən formalaşmışdı. Mövcudlugu və fəaliyyətini xalqımızın tarixinin ən şərəfli səhifələrindən biri adlandıraraq “Azərbaycan Xalq Cümhuriy­yətinin yaranması xalqımızın tarixində ilk dəfə demokratik prinsiplər əsasında müstəqil Azərbaycan dövlətinin, hökumətinin yaranmasının əsasını qoydu” (5) deyən ümummilli lider Heydər Əliyev Xalq Cümhuriyyətinin süqutunun səbəblərindən biri kimi bir tərəfdən Rusiyada artıq hakimiyyətini gücləndirən kommunist-bolşevik hakimiyyətinin Rusiyanın keçmiş ərazisinin hamısına hakim olmaq istəyini, ikinci tərəfdən də, Azərbaycanın daxilində çox ziddiyyətli proseslərin getdiyini, parlamentdə ayrı-ayrı partiyaların bir-biri ilə rəqabət, hakimiyyət uğrunda mübarizə apardıgını göstərirdi. Şübhəsiz ki, bunlar da Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyətini zəiflədirdi (5). Nəticədə öz milli təhlükəsizliyini təmin edə bilməyən hökumət hakimiyyəti bolşeviklərə verməli oldu. Həmin tarixi nitqində ümummilli lider Azərbaycan Xalq Cümhuriy­yətinin yaranmasından bu günə qədər olan müddəti dörd mərhələyə bölərək onlardan hər birinin dolgun xarakteristikasını verir. “Birinci - 1918-1920-ci illər, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin fəaliyyət göstərdiyi illər; ikinci - 1920-1922-ci illər, Azərbaycan Sovet Sosialist Cümhuriyyətinin hakim olduğu illər; üçüncü - 1922-1991-ci illər, Azərbaycanın totalitar rejim, kommunist ideologiyası şəraitində yaşadığı dövr, Azərbaycanın Sovet Sosialist Cümhuriyyətlərinin İttifaqında başqa müttəfiq respublikalarla birgə fəaliyyət göstərdiyi dövr. Dördüncü dövr 1991-ci ilin sonundan, dekabrından başlayır, Sovetlər İttifaqının dağılması ilə əlaqədar Azərbaycanın dövlət müstəqilliyinin elan edilməsi günündən indiyədək keçən illərdir” (5). Düz on il sonra Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin 90 illik yubileyi haqqında Sərəncamında bu dörd dövr dörd respublika adlandı və bu istiqamətli gələcək elmi tədqiqatlar ücün metodoloji əsas, istiqamət rolunu oynamaga başladı (6).

Bir-birindən sıra sayı və dövrü ilə fərqlənsə də, müstəqilllik illərinə qədər mövcud olmuş respub­likaların hamısı üçün ümumi olan cəhət təkcə insanlara deyil, həm də cəmiyyətə qarşı münasibət­lərdə avtoritar rəhbərlik metodlarının tətbiqi olmuşdur. Cəmiyyət təkcə ölkənin idarə olunmasında iştirakdan deyil, həm də öz inkişafının ən mühüm məsələləri üzrə qərarlar qəbul etməkdən də azad olunmuşdu. Avtoritar rejim ictimaiyyətin dövlət işlərinə cəlb olunmasının müsbət cəhətlərini qəbul etmək istəmirdi. Bu isə ona gətirib çıxarırdı ki, dövlət gah zəifləyir, gah da vəziyyəti öz xeyrinə dəyişmək üçün vintləri sıxma­ga başlayırdı. Bütün maddi və insan resursları dövlətin daxili və xarici təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün səfərbərliyə alınırdı. Belə siyasətin də nəticəsi özünü çox gözlətmirdi.

Həmin dövrü səciyyələndirərək N.A.Berdyayev yazırdı ki, qədim rus dövlətçilik ənənələrinə uyğun olaraq kommunizm Rusiyada ölkəni öz dəmir çənginə almışdı (7, s. 125). Formal olaraq insan hüquqlarının tanınması və müdafiəsi sahəsində sovet qanunvericiliyi mütərəqqi xarakterli, öz dövrünün dünya standartları səviyyəsində olsa da, faktiki olaraq insan və vətəndaş dövlət aparatı tərəfindən məhv edilmək səviyyəsinə gətirilmişdi. Stalinin məşhur ifadəsi ilə deyilsə, insan dövlət maşınının kiçicik, gözlə belə görünməyən bir hissəciyi idi. Belə bir mövqe, həmçinin dövlət təhlükəsizliyinin milli təhlükəsizlikdən daha üstün tutulması Sovet dövrünün tarixində əksinqilabla mübarizə, kollektivləşmə, 1937-1938-ci il və sonrakı repressiya illərində, Azərbaycan Respublikası üçün isə əlavə olaraq 1948-1953-cü illərdə azərbaycanlıların zorla Qərbi Azərbaycandakı ata-baba yurdlarından köçürülməsi ilə nəticələndi. Bəzi hesablamalara görə dövlət təhlükəsizliyinin qurbanlarının sayı on milyonlarla ölçülür. Buraya azad fikirliliyə görə təqib olunaraq sürgün edilənləri, vətəndaşlıq hüququndan məhrum edilənləri də əlavə etsək, bu rəqəm daha böyük olar. Analoji proseslər digər sosialist dövlətlərində də aparılmışdır. 1960-cı illlərdə Çində mədəni inqilab nəticəsində on milyonlarla insan məhv edilmiş, 1970-ci illərdə Kambocada “qırmızı kxmer inqilabi” kimi süarlar altında ölkə əhalisinin yarıdan çoxu həbs düşərgələrində məhv edilmişdir. 20-çi əsrin müxtəlif illərində bu tipli represssiyaları dövlət təhlükəsizliyi adı ilə İspaniyada, Yunanıstanda, İndone­ziyada, Çilidə, bir çox digər dövlətlərdə də hakim rejimlər həyata keçirmişlər.

Cəmiyyətin təhlükəsizliyi ilə baglı problemlərin həlli vəziyyəti də ürəkaçan deyildi. Məsələyə aid dəqiq, ciddi araşdırmalar aparılmırdı. Əksinə, iqtisadiyyatda böhran hadisələri, milli münasibətlərdə gərginliklər, mütəşəkkil cinayətkarlıgın artması və s. bu kimi hallar barədə danışmaq belə olmazdı. Bütün bunlar dövlətin öz əhalisindən yadlaşmasına gətirirdi. SSRİ və Azərbaycan SSR konstitusiyaları ilə təhlükəsizlik barəsində danışarkən dövlət mənafelərinə üstünlük verilirdi. Həmin konstitusiyalara görə dövlət təhlükəsizliyinin mühafizəsi SSR İttifaqı orqanlarının səlahiyyətləri sırasına aid edildiyi halda insan və vətəndaş hüquqlarının, ictimai təhlükəsizliyin mühafizəsi ittifaq və respublika orqanlarının birgə icraatına aid edilirdi. Bir tərəfdən şəxsi azadlıgın bogulması, digər tərəfdən cəmiyyətin təhlükəsizliyinə etinazsızlıq ona səbəb oldu ki, təhlükəsizliyinə heç kəsin şübhə etmədiyi, ilk baxışdan təhlükəsiz yaşamaq üçün ən əlverişli məkan olan SSRİ dövləti 1991-ci ildə bir neçə nəfərin iradəsi əsasında beynəlxalq hüququn subyekti və geosiyasi reallıq kimi siyasi səhnədən silinməli oldu.

90-cı illərin əvvəllərində dünyada və ölkədə baş verən ictimai-siyasi proseslərin bilavasitə təsiri ilə insan, cəmiyyət və dövlət üçlüyü arasında agırlıq mərkəzi ölkə həyatına dövlətin təsirinin azalması istiqamətində inkişaf etməyə başladı. Lakin proseslərin nizamlı şəkildə inkişaf etməməsi təhlükəsizlik sahəsinə də öz dagıdıcı təsirini göstərdi. Bu, ölkədə hüquq qaydasının pozulmasına, dövlət hakimiyyətinin zəifləməsinə, millli zəmində münaqişələrin yaranmasına, separatçılıgın güclənməsinə səbəb oldu. Son nəticədə Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi mövcudluguna real təhlükə yarandı.

23 may 2007-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Təhlükəsizlik Konsepsiyasının təsdiq edilməsi ilə (8) ölkənin milli maraqları, milli təhlükəsizliyə təhdidlər və milli təhlükəsizliyin təmin edilməsinin əsasları rəsmi şəkildə müəyyənləşdirildi. Konsepsiya dövlətin prioritetlərinin, təhlükəsizliyə qarşı risklərin müəyyənləşdirilməsini, həmin risklərin qabaqlanması və aradan qaldırılması üzrə adekvat tədbirlərin həyata keçirilməsinin zərurətini qeyd edərək özünün əsas məqsədini Azərbaycan Respublika­sı­nın müstəqilliyini, ərazi bütövlüyünü, konstitusiya quruluşunu, xalqın və ölkənin milli maraqlarının daxili və xarici təhdidlərdən qorumağa yönəlmiş siyasətin məqsəd, prinsip və yanaşmalarının müəyyən edilməsi kimi bəyan edirdi. Müəyyən edilir ki, Azərbaycan Respublikasının milli maraqları Azərbaycan xalqının fundamental dəyər və məqsədlərini, habelə insan, cəmiyyət və dövlətin tərəqqisini təmin edən siyasi, iqtisadi, sosial və digər tələbatların məcmusundan ibarətdir. Milli maraqlar sırasında vətəndaş cəmiyyətinin formalaşdırılması, insanların hüquq və əsas azadlıqlarının təmin olunması, demokratik və vətəndaş cəmiy­yəti təsisatlarının inkişafı, qanunun aliliyi, asayişin təmin olunması yolu ilə dövlətin funksiyalarının yerinə yetirilməsinin gücləndirilməsi, əhalinin təhlükəsizliyinin qorunması kimi maraqların sıralanmasının özünü onların əhəmiyyəti kimi də qəbul etmək olar. Bunu insan, cəmiyyət və dövlət maraqlarının müdafiəsinin milli maraqların ən mühüm tərkib hissəsi kimi elan edilməsi də saymaq olar. Milli təhlükə­sizliyə təhdidlər arasında separatçılıq, etnik, siyasi və dini ekstremizmin, terrorçulugun sosial problemlərə nisbətən öndə xatırlanması da bu təhdidlərin nə qədər ciddi oldugunu bir daha bildirir. Milli təhlükəsizliyin əsas vəzifələri sırasında ölkənin müstəqilliyi, suverenliyi, ərazi bütövlüyü və konstitusiya quruluşu əleyhinə yönəlmiş açıq və gizli fəaliyyətdən özünü qorumaq xüsusilə fərqləndirilmişdir.

Milli təhlükəsizliyin əsas vəzifələrindən biri Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında təsbit olunmuş insan və vətəndaş hüquqlarını və azadlıqlarını gözləmək və qorumagın qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarının borcu olması barədə müddəadır (9, m. 71, h. I). Həmin müddəanın insan və vətəndaş barədə olan hissəsi “Vətəndaşların vəzifələrinin əsasları” adlanan 72-ci maddənin II hissəsində təsbit edilmişdir. Burada deyilir: “Hər bir şəxs Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına və qanunlarına əməl etməli, başqa şəxslərin hüquq və azadlıqlarına hörmət bəsləməli, qanunla müəyyən edilmiş digər vəzifələri yerinə yetirməlidir”.

Konsepsiyada həmçinin iqtisadiyyatda dövlət tənzimlənməsinə diqqətin artırılması nəzərdə tutulur. İqtisadi və sosial inkişafın əsas şərti kimi əlverişli sərmayə mühitinin yaxşılaşdırılması qarşıda duran ən əsas vəzifələrdən hesab edilmişdir. Bunun üçün şəxsi mülkiyyətin qorunması və korperativ idarəetmənin təkmilləşdirilməsinə, mülkiyyət formasından asılı olmayaraq bütün sərmayədarlar üçün daha əlverişli rəqabət mühitinin yaradılmasına, sərmayə fəaliyyətinin normativ hüquqi bazasının daha da təkmilləş­dirilməsinə, sərmayə axınının qeyri-neft sektorunun və regionların inkişafına yönəldilməsinin stimullaş­dırılmasına diqqət yetirilməsi nəzərdə tutulur.

Milli təhlükəsizliyin qarşısına qoyulan vəzifələrin yerinə yetirilməsini onun təminatları saymaq olar. Təminatların sırasına belə bir müddəanın salınmasını uğurlu hesab etmək olar ki, “Azərbaycan Respub­likası ümumdünya mədəniyyətinin qloballaşması meyillərindən kənarda qalmamaq şərtilə, milli mədəniy­yətin özünəməxsusluğunu qoruyur və eyni zamanda dünyanın mədəni nailiyyətlərindən milli mədəniyyətin tərəqqisində istifadə üçün imkanlar yaradır” (8).

Ölkəmizin 2003-cü ildən başlayaraq iqtisadi sahədə coşqun inkişafının nəticəsi olaraq hazırda Azərbaycan cəmiyyəti qarşısında qoyulan ən mühüm vəzifələrdən biri “qara qızıldan əldə edilən kapitalın insan kapitalına çevrilməsini” təmin etməkdir. Bunu Konsepsiyaya daxil edilmiş belə bir müddəa sübut edir ki, “Ölkənin davamlı inkişafı üçün adekvat sayda, yaxşı təhsil almış və təlim keçmiş peşəkar insan potensialını, həmçinin elmi-texniki tərəqqini təmin etmək zəruridir. Bu məqsədlə, Azərbaycan Respublikası elm və təhsil səviyyəsinin dünya standartlarına uyğunlaşdırılması, yeni texnologiyalardan istifadə üçün inkişaf etmiş ölkələrlə əməkdaşlıq əlaqələrini genişləndirir, beynəlxalq təcrübəni öyrənir və tətbiq edir. Azərbaycan Respublikası elmi potensialın qorunması və inkişafına dair dövlət siyasətinin uzunmüddətli proqramlarını hazırlayıb həyata keçirir.” (8).

Azərbaycan Respublikasının ilk müstəqil Konstitusiyası onu demokratik, hüquqi, dünyəvi, unitar respublika və bu respublikanın ali məqsədinin “İnsan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi” (9, m. 12, h. I) oldugunu elan edir. Burada dövlət hakimiyyəti daxili məsələlərdə yalnız hüquqla, xarici məsələlərdə isə yalnız Azərbaycan Respublikasının tərəfdar çıxdığı beynəlxalq müqavilələrdən irəli gələn müddəalarla məhdudlaşır (9, m. 7. h. II). Hər kəsin hüquq və azadlıqlarının təmin olunmasının zəruriliyinin bu cür təsbit edilməsi Azərbaycanın, qurulmasına can atdıgı və bunu öz Konstitusiyasının qəbul edilməsinin ülvi niyyətlərindən biri elan etdiyi vətəndaş cəmiyyətinin əlamətidir (9, Preambula). Hüquqi dövlətin astanası olan vətəndaş cəmiyyətini bərqərar etməyin ən etibarlı vasitələrindən biri məhz vətəndaşlara hüquq mədəniyyətinin aşılanması, bunun üçün isə yüksək iqtisadi inkişafa nail olunmasıdır. İnsan və vətəndaş hüquqlarının və azadlıqlarının, Azərbaycan Respublikasının vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi dövlətin ali məqsədidir. Millli Təhlükəsizlik Konsepsiyası özündə məhz bu cür taleyüklü məqsəd və vəzifələri ehtiva edir.

İstənilən dövlətin konstitusiyası proqram müddəalar, norma-məqsədlər, norma-vəzifələr, norma-prinsiplərdən ibarət olduguna görə konstitusiyalarda insan və vətəndaşın, cəmiyyətin maraqlarının dövlə­tinkindən üstün tutulmasını yolverilən hesab etmək olar. Bununla belə, hazırkı reallıqlar hələlik məsələni belə qoymaga əsas vermir. Bu gün ölkənin daxili və xarici siyasətinin mərkəzində dövlətin təhlükə­sizliyi məsələləri dayanmalıdır. Azərbaycanın geostrateji və digər vəziyyətləri (torpaqlarının işgalı, qaçqın və məcburu köçgünlərin xüsusi çəkisinin yüksək olması, bilavasitə qonşu dövlətlərin əksəriyyət ilə nisbətən gərgin münasibətlərinin olması, terrorizm təhlükəsi ilə qarşılaşma ehtimalının yüksək olması və s.) onu tələb edir ki, o, ən azından öz regionunda iqtisadi və hərbi baxımdan güclü dövlət olmalı, öz təhlükə­siz­liyini təmin etməyə, vətəndaşlarını və cəmiyyəti hüquqa zidd hərəkətlərdən qorumaga qadir olmalıdır. Heç də təsadüfi deyil ki, əsası ümummilli lider Heydər Əliyev tərəfindan qoyulmuş azərbay­cançılıq ideyasının konsepsiyasını təqdim edərkən akademik R.Mehdiyev demişdir: “Azərbaycançılıq güclü dövlət hakimiy­yətinin və möhkəm milli intizamın, milli maraqların və milli özünüdərkin olmasını istəyir. O ən müxtəlif sosial təbəqələrdə həmrəylik axtarır, daim, lakin mötədil, millətin və dövlətin real imkanlarından irəli gələn reformizmi təbliğ edir” (10). Getdikcə daha çox insanlar belə bir mövqeyə gəlirlər ki, siyasi sahədə avtoritarlıq demokratiya yolunda zəruri mərhələdir. Bu mərhələni keçmədən demokratiyaya birbaşa keçid mümkün deyil.

Deyilənləri belə ümumiləşdirmək olar ki, vətəndaş cəmiyyəti, şəxsi və ictimai təhlükəsizliyi lazımi səviyyədə təmin edə bilməyən zəif dövlətə istinad edərək bərqərar ola bilməz. Dövlət, onun mövcudluğunu şübhə altına alan hərəkətlərə dərhal və adekvat reaksiya verməlidir. Bu vəzifənin yerinə yetirilməsi zamanı yol verilən sərtlik totalitar dövlətin yaranmasının, vətəndaşların demokratik nailiyyətlərinə təhdid əlaməti kimi qəbul edilməməlidir. Dövlət hakimiyyətinin səmərəliliyi, onun bütövlükdə cəmiyyətin maraqlarının və hər bir insanın konstitusion hüquqlarının nə dərəcədə müdafiə edə bilməsindən asılıdır.

Bununla belə, nəzərə almaq lazımdır ki, güclü dövlətin qurulması ideyası təcrübədə əks nəticə də verə bilər. Bu, birinci növbədə, özünü bürokratik (idarəetmə) aparatın daha da güclənməsində, nomenklaturanın hüquqlarının genişlənməsində göstərə bilər ki, nəticədə insan və vətəndaş hüquqları müvafiq surətdə məhdudlaşa bilər.

Cəmiyyətin müxtəlif sosial qüvvələri arasında ictimai münasibətlərin tənzimlənməsində dövlətin rolu xüsusən iqtisadi böhranlar, siyasi islahatlar zamanı artır. Dövlət hamı üçün məcburi olan davranış qaydaları – qanunlar müəyyən etməli və onların ardıcıl icrasına nail olmalıdır. Dövlət zəifləri öz himayəsinə almalı, güclülərin iddialarını nəzarətdə saxlamalıdır. Güclü dövlətdə demokratik konstitusiya real olaraq insanların həyatının əsası olmalıdır.

Güclü dövlət heç də demokratik azadlıqlara qarşı qoyulmamalıdır. Əksinə, dövlət güclü olduqca insanlar demokratiyanın üstünlüklərindən daha səmərəli bəhrələnə bilməlidirlər. İnsanın, cəmiyyətin və dövlətin maraqlarını maksimum dərəcədə inteqrasiya edərək onları güclü demokratik hakimiyyətin formalaşması və möhkəmlənməsinə yönəltmək lazımdır.

Müasir dövlət hakimiyyətindən bəhs edərkən bir məsələni də nəzərdən qaçırmaq olmaz. Belə hakimiyyət mütəmadi olaraq islahatlar aparmalı, dövlət idarəetməsinin ən optimal modellərini axtarıb tətbiq etməli, lakin heç zaman bununla kifayətlənməyərək islahatların daimiliyinə nail olmalıdır. Sirr deyil ki, ictimai münasibətlər daim inkişaf edir, yenilənir, dəyişir. Belə bir şəraitdə islahatların dayandırılması dövlət üçün o qədər də xoşagələn perspektivlər vəd etmir. Bu işdə xarici təcrübənin öyrənilib bacarıqla tətbiq edilməsi çox əhəmiyyətlidir. Lakin bu zaman söhbət, qeyd edildiyi kimi, xarici təcrübənin öyrənilib bacarıqla tətbiq edilməsindən getməlidir. Bu və ya digər dövlətin qabaqcıl təcrübəsinin sadəcə kopiya­lanması acınacaqlı nəticələr verə bilər. Rus alimi V.N.Şevçenko öz ölkəsi haqqında bu məsələdən bəhs edərkən belə demişdir: “Ölkə seçim etməlidir: Ya gələcəkdə də liberal dövlətin anqlo-sakson modelinin tətbiqinə üstünlük verməli, ya da saglam düşüncənin üstün gəlməsi sayəsində rus dövlətinin üzvi təbiətini dərk edərək onun bugünkü vəziyyətini qiymətləndirməli və yaxın gələcək üçün perspektivini müəyyən etməlidir” (11, s. 69). Düzdür, bizim ölkəmizdə məsələ qeyd edilən kimi təhlükəli deyil. Lakin bu gün ölkəmizdə də hakimiyyətin formalaşması zamanı xarici təcrübəyə kifayət qədər səxavətlə istinad edilir. Amma bu zaman heç də həmişə tarixən formalaşmış ənənələr nəzərə alınmır, bəzən ictimai fikrə də o qədər əhəmiyyət verilmir.

Deyilənlər özünü, məsələn, dövlət və bələdiyyə hakimiyyətlərinin qarşılıqlı münasibətlərində göstərməkdədir. Ölkəmizdə yerlərdə həyata keçirilən özünüidarəetmə hakimiyyəti anqlo-sakson sisteminə daha yaxındır. Burada yerli orqanların fəaliyyətinin qanuniliyinə nəzarət etmək üçün mərkəzi hakimiyyət tərəfindən məmurların təyin edilməsi sistemi nəzərdə tutulmayıb. İnsanların tarixən birgəyaşayış üçün formalaşmış “təbii” bələdiyyə vahidlərində yaşadıgı mühafizəkar Böyük Britaniya üçün belə qayda qəbulediləndir və heç bir problem yaratmır. Bir çox inzibati-ərazi vahidlərinin ”süni” olaraq rayonlaşma prinsipinə əsasən yaradıldıgı Azərbaycan gerçəkliyinə isə yerli orqanların seçki və yuxarıdan təyinat qayda­larının sintezi əsasında formalaşdıgı roman-german sistemi daha uygundur. Azərbaycan Respub­likasında müasir dövlət idarəçilik sisteminin sovet hakimiyyəti illərində formalaşmaga başladıgını və yerli sovetlərin faktiki olaraq yerlərdə dövlət hakimiyyətinin davamı oldugunu nəzərə alaraq roman-german sisteminin Azərbaycan Respublikası üçün daha əlverişli oldugunu deyə bilərik. Bələdiyyələr üzərində dövlət nəza­rətinin təmin edilməsi üçün Konstitusiya və qanunlara edilmiş dəyişikliklər, bələdiyyələrə inzibati nəzarəti həyata keçirən dövlət orqanının hər il Azərbaycan Respublikasının Millli Məclisi qarşısında hesabat ver­məsi, şübhəsiz ki, müsbət haldır. Lakin elə həmin hesabatlardan da məlum olur ki, bələdiyyə səlahiy­yətlərindən sui-istifadə hallarına görə məsuliyyətə, o cümlədən cinayət məsuliyyətinə cəlb edilən­lərin sayı ildən-ilə artmaqdadır. Bələdiyyə başçılarının, roman-german sistemli Avropa dövlətlərində oldugu kimi, seçildikdən sonra mərkəzi hakimiyyət orqanları tərəfindən təsdiq olunaraq vəzifələrini icra etməsi neqativ halların sayının əhəmiyyətli dərəcədə azalmasına səbəb olardı. Yeri gəlmişkən, qonşu Rusiya Federasi­yasında nəinki kiçik bələdiyyələrin, hətta iri, bəzən öz ərazisinə görə ən böyük Avropa dövlətlərindən bir neçə dəfə böyük olan federasiya subyektlərinin – respublika, diyarların da xalq tərəfindən seçilmiş rəhbərləri yalnız mərkəzi hakimiyyət tərəfindən təsdiq olunduqdan sonra öz vəzifələrinə başlayırlar.

İdeal qanunlar qəbul etmək, gözəl əsaslandırılmış konsepsiyalar, ölkənin milli təhlükəsizlik proqram­larını işləyib hazırlamaq olar, lakin hakimiyyətin milli təhlükəsizliyə təhdidləri aradan qaldırmaq iradəsi olmasa, bu təşəbbüslərin heç bir nəticəsi də olmayacaq. Digər dövlətlər kimi Azərbaycanın da tarixi sübut edir ki, böyük dəyişikliklər yalnız ali hakimiyyətin böyük səyləri sayəsində reallaşa bilər. Buna nümunə kimi ümummilli lider Heydər Əliyevin hakimiyyətdə oldugu bütün dövrlərdə nümayiş etdirdiyi əzmkarlıq, qətiyyət, dövlət zəkası sayəsində əldə etdiyi nəticələrlə 1982-1992-ci illərdə ölkəyə rəhbərlik etmiş şəxslərin siyasətinin nəticələrinin müqayisəsini göstərmək olar. Milli təhlükəsizliyin möhkəmləndirilməsi siyasətini həyata keçirərkən mühüm olan vətəndaş cəmiyyətinin mövcudluğunun belə bir vacib prinsipinə əməl edilməsidir ki, hakimiyyətə istinad etməyən hüquq gücsüz, hüquqa istinad etməyən hakimiyyət isə təhlükəlidir.

Milli təhlükəsizliyin səmərəliliyinin daha bir şərti ona təhdid sayıla biləcək hərəkət yaxud hərəkət­sizliyə görə məsuliyyətin müəyyən edilməsidir. Bununla əlaqədar konstitusion məsuliyyət daha əhəmiyyətlidir. Belə məsuliyyət konstitusiya normalarının təminatı mexanizminin çox mühüm elementidir. Belə məsuliyyyətin bir sıra xüsusiyyətləri vardır. Dövlət-hüquqi məsuliyyət tədbirləri digər hüquq sahələrinə nisbətən daha böyük ictimai rezonans doğururlar. Rus hüquq nəzəriyyəçisi A.S.Alekseyev yazır: ”Nazirlik üçün məsuliyyət müəyyən etməyən konstitusiya yarımçıqdır. Belə mövqe konstitusiya dövlətinin məhək daşıdır. Nazirlərin məsuliyyətliliyi konstitusionalizmlə onun əsaslarından biri olmaq dərəcəsinə qədər sıx bağlıdır” (12, s. 5).

Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası öz vəzifələrini lazımınca yerinə yetirməməyə görə yalnız prezidentin məsuliyyətini müəyyən edir (9, m.104, 107). Konstitusiyada nəzərdə tutulan hökumətin istefasını bu cür məsuliyyətlə əlaqələndirmək olmur, ona görə ki, Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası hökumətin istefasının yalnız bir səbəbini – yeni seçilmiş prezidentə öz hökumətini yaratmaq imkanı verməyi nəzərdə tutur. Digər səbəblərin isə adı çəkilmir.

Bu baxımdan xarici ölkələrin təcrübəsi maraq doğurur. Albaniyanın 29 aprel 1991-ci il tarixli Konstitusiyasının 35-ci maddəsinə görə “nazirlər Nazirlər Kabinetinin fəaliyyətinə görə kollektiv məsuliy­yət, tabeliklərindəki orqanların fəaliyyətinə görə isə fərdi məsuliyyət daşıyırlar”. Avstriyanın qüvvədə olan 10 noyabr 1920-ci il tarixli federal Konstitusiya qanununun 142-ci maddəsinin 1-4 bəndlərinə görə “Konstitusiya Məhkəməsi Federasiyanın və torpaqların ali orqanlarının, onların rəsmi fəaliyyəti nəticəsində yol verdikləri və konstitusiya məsuliyyətini nəzərdə tutan hüquq pozuntularına aid işlərə baxır”.

Ölkəmizin qanunvericiliyində analoji məsuliyyət yalnız Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 2006-cı il 13 fevral tarixli 363 nömrəli Fərmanı ilə təsdiq edilmiş “Mərkəzi icra hakimiyyəti orqanlarının Nümunəvi Əsasnaməsi”nin 12-ci bəndində aşagıdakı qaydada müəyyən edilmişdir: “Orqanın fəaliyyətinə Azərbaycan Respublikasının Prezidenti tərəfindən vəzifəyə təyin və vəzifədən azad edilən şəxs (nazir, sədr və s.) rəhbərlik edir. Orqanın rəhbəri Orqana həvalə olunmuş vəzifələrin yerinə yetirilməsi və hüquqların həyata keçirilməsi üçün şəxsən məsuliyyət daşıyır.” Daha yüksək hüquqi qüvvəli akt olan “Dövlət qulluğu haqqında” Azərbaycan Respublikasının 21 iyul 2000-ci il tarixli Qanununun 25-ci maddəsi ilə müəyyən edilmiş məsuliyyət isə haqqında danışdığımız kateqoriyadan olan dövlət qulluqçularına – hökumət üzvlərinə aid edilmir. Həmin maddəyə görə “Dövlət qulluqçusuna həvalə olunmuş vəzifələrin yerinə yetirilməməsi və ya lazımi şəkildə yerinə yetirilməməsi, habelə bu Qanunla müəyyən edilmiş məhdudiy­yətlərə əməl olunmaması, qanunda başqa qayda nəzərdə tutulmayıbsa, intizam məsuliyyətinə səbəb olur” (15, m. 25). “Dövlət qulluqçularının etik davranış qaydaları haqqında Azərbaycan Respublİkasının 31 may 2007-ci il tarixli Qanunu isə 21 maddə ilə dövlət orqanının rəhbəri tərəfindən nəzarət qaydasını və əsaslarını müəyyənləşdirir (16, m. 21). Deməli, nəzarətə cəlb edilməli hökumət üzvləri yenə də nəzarətdən və məsuliyyətdən kənarda qalırlar. Həmin qanunun 6.1. maddəsi ilə müəyyən edilir ki, “dövlət qulluqçusu ...dövlət orqanlarının, onların rəhbərlərinin fəaliyyəti ilə əlaqədar (qanunsuz fəaliyyət istisna olmaqla) tənqidi ictimai mülahizələrdən, çıxışlardan və onların fəaliyyətinə ictimai qiymət verilməsindən çəkin­məlidir. Bu qayda dövlət qulluqçusunun elmi-pedaqoji fəaliyyəti ilə bağlı çıxışlarına və ya elmi yazılarına şamil olunmur”. Sonuncu müddəanın verdiyi imkandan istifadə edərək “Konstitusiya məsuliyyəti haq­qında” konstitusiya qanunu qəbul edilməsini təklif edirik. Elə bir akta ehtiyac duyulur ki, o, Konstitusiya hüquq münasibətlərinin subyektləri tərəfindən konstitusiya normalarına əməl edilməməsinə görə məsuliyyət müəyyənləşdirsin. Mövcud normalardan fərqli olaraq təklif edilən qanuna görə məsuliyyəti, təqsiri Konstitusiyanın pozulmasına səbəb olmuş vəzifəli şəxs daşımalıdır. Bu isə məsuliyyətin fərdi olmasına səbəb olmalıdır. Əlavə edək ki, belə bir qanunun qəbul edilməsi üçün hüquqi əsas kimi Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının 74-cü maddəsinin II hissəsi çıxış edə bilər: “Vəzifəyə seçilmə və ya təyinat yolu ilə qanunvericilik, icra və ya məhkəmə hakimiyyəti orqanlarında işləyən şəxslər öz vəzifələrini dürüst və layiqincə yerinə yetirməməyə görə məsuliyyət daşıyırlar və qanunla müəyyən edilmiş hallarda and içirlər”. Elə bu müddəaya istinadən demokratik dövlətlərin əksəriyyətində oldugu kimi hökumət üzvlərinin vəzifəyə başlarkən andiçmə qaydası da qanunlaşa və tətbiq edilə bilər.

Xüsusi olaraq qeyd edilməlidir ki, burada söhbət heç də prezidentin vəzifədən kənarlaşdırılması prosedurunu dövlət hakimiyyəti orqanlarının bütün vəzifəli şəxslərinə aid etməkdən getmir. Dövlətin başçısı olaraq prezidentin toxunulmazlıq hüququ vardır. Qanunvericiliyin pozulmasına görə sanksiyaların tətbiq edilməsinin əsasında da məhz bu status dayanır. Vəzifəli şəxslərə gəlincə isə, onlar öz konstitusion borclarını yerinə yetirmədikdə vəzifələrindən vaxtından əvvəl məhrum ola bilərlər. Hesab edirik ki, konstitu­sion məsuliyyətin tətbiqinin əsaslarından biri kimi ölkənin milli təhlükəsizliyinə səbəb olan hərəkət (hərəkətsizlik) nəzərdə tutulmalıdır. Burada hüquq pozuntusunun obyekti kimi ölkənin milli təhlükəsizliyi, subyektləri kimi Azərbaycan Respublikasının Prezidenti, Baş nazirin rəhbərliyi ilə Azərbaycan Respublikasının Hökuməti ola bilər. Cinayətin obyektiv tərəfi ölkənin milli təhlükəsizliyinin sarsıdılmasına yönəlmiş hərəkətlər, yaxud onun milli maraqlarına vurulmuş zərərdir. Subyektiv tərəfi yalnız qəsd forma­sında ola bilər. Məhz qanunvericilikdə müvafiq normaların olmaması 1990-1993-cü illərdə Azərbaycana rəhbərlik etmiş şəxslərin – onların arasında isə prezident də, parlament sədri də, baş nazir və digər vəzifəli şəxslər olmuşdur, konstitusion məsuliyyətə cəlb olunmasına imkan verməmişdir.

Azərbaycanda 1990-cı ilin yanvar hadisələrinin, 1993-cü ilin Gəncə hadisələrinin təhqiqatı ilə əlaqədar Milli Məclis tərəfindən yaradılmış Parlament Komissiyasının hazırladıgı sənədlər yüksək vəzifəli şəxslərin konstitusion məsuliyyətə cəlb olunması üçün kifayət qədər əsas verirdi. Lakin həmin vaxtlar ölkədə mövcud olmuş ictimai-siyasi vəziyyət və bir çox digər əhəmiyyətli amillər belə bir presedent yaranmasına imkan vermədi. Bununla belə, bizim mövqeyimiz belədir ki, hətta tətbiq edilməsə də, müvafiq normaların qanunvericilikdə olması kifayət qədər kəsərli qabaqlayıcı, profilaktik hal kimi də dəyərləndirilə bilər.

Deyilənlər belə bir nəticəyə gəlməyə əsas verir: 1) Azərbaycan Respublikasının milli hüquq sahəsi kimi konstitusiya hüququnun müstəqil kateqoriyası olaraq ilk dəfə “milli təhlükəsizlik” anlayışı yalnız müstəqillik illərində meydana çıxır və əsaslandırılır; 2) tarixi təcrübə göstərir ki, insanın, cəmiyyətin, dövlətin təhlükəsizliyi bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqəlidirlər, sıx baglıdırlar. Bu tərkib hissələrindən birini nəzərə almadan digərlərinini təhlükəsizliyinə nail olmaq mümkün deyil; 3) Azərbaycan dövlətçiliyinin yaranması və inkişafının obyektiv şəraiti bu gün Azərbaycanda güclü dövlət hakimiyyətinin mövcudluğunun zəmini olmuşdur. Bu isə demokratik, hüquqi, dünyəvi, fəaliyyət qabiliyyətli, öz milli maraqlarını müdafiə etməyə qabil olan unitar dövlət deməkdir. Belə dövlət vətəndaş cəmiyyəti institutlarının tədricən yaranması və inkişafı üçün şərait yaratmalıdır. Bu isə yalnız milli təhlükəsizliyin daxili və xarici təhdidlərdən qorunması halında mümkündür; 4) bunun üçün təsirli mexanizm ölkə konstitusiyasında vəzifəli şəxslərin milli təhlükəsizliyin əsaslarını sarsıtmaga yaxud ona zərər vurmaga təhdid sayıla biləcək hərəkəti yaxud hərəkətsizliyinə görə konstitusion məsuliyyətinin müəyyən edilməsidir.

1   ...   24   25   26   27   28   29   30   31   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə