Азяр­бай­ъан Мил­ли Елм­ляр Ака­де­ми­йа­сы Фял­ся­фя, Сосиолоэийа вя Щц­гу­г Инс­ти­ту­ту




Yüklə 4.24 Mb.
səhifə22/36
tarix23.02.2016
ölçüsü4.24 Mb.
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   36

Açar sözlər: hüquqi dövlət, məhkəmə, müstəqillik prinsipi, hakimlik səlahiyyəti, intizam tədbirləri.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Bartole S. Overview on the existing Standards at International Level as regards the Independence of the Judicial System from the Executive Power and the Legislature, Venice Commission Report, Strasbourg, 14 October 2009, CDL-UDT(2009)009.

2. Алиев Ш.М. Научно-практический комментарий к Конституции Азербайджанской Республики. Баку, 2000.

3. Judicial Appointments. Report adopted by the Venice Commission at its 70th Plenary Session (Venice, 16-17 March 2007), CDL-AD(2007)028.

4. Report on the Independence of the Judicial System. Part I: The Independence of Judges. Adopted by the Venice Commission at its 82nd Plenary Session (Venice, 12-13 March 2010), CDL-AD(2010)004.

5. Əsgərov Z. Konstitusiya hüququ (dərslik). Bakı, 2006.

6. Jowell J. The Rule of Law and its underlying Values, in: Jeffrey Jowell/Dawn Oliver (Eds.), The Changing Constitution (6th edition), Oxford, 2007.

7. Rule of Law Inventory Report, Hague Institute for the Internationalisation of Law, Discussion Paper for the High Level Expert Meeting on the Rule of Law of 20th April 2007.

Зияфет Аскеров
независимость судов как один из основных

принципов правового государства
Резюме
В настоящей статье анализируется один из важнейших принципов правового государства – принцип независимости судебной власти. В ней излагаются основные требования, вытекающие из содержания данного принципа, которые закреплены в ряде международных документов.

Автор приходит к заключению, что принцип независимости судебной власти нашел должное отражение в Конституции и иных законах Азербайджанской Республики.


Ключевые слова: правовое государство, суд, принцип независимости суда, полномочие власти, административные меры.
Ziyafet Asgerov
independence of the courts as one of the

basic principles of legal state
Summary
The present article deals with one of the most important elements of the rule of law – the principle of judicial independence. The author sets out the main requirements deriving from the content of this principle that are laid down in a number of international documents. The author comes to the conclusion that the said principle is duly reflected in the Constitution and other laws of the Republic of Azerbaijan.
Keywords: legal state, court, principle of judicial independence, administrative power, administrative measures.

UOT 343.1
İsaxan Vəlиyev

AMEA FSHİ, hüquq ü. e.d., professor
MİLLİ CİNAYƏT-MÜHAKİMƏ İCRAATININ BƏZİ NORMALARI

ÜMUMDÜNYA İNSAN HÜQUQLARI BƏYANNAMƏSİ KONTEKSTİNDƏ
İstənilən hüquq normasının beynəlxalq hüquq normalarına uyğunluğu məsələsi həmişə aktual olmuş və aktual olaraq qalmaqdadır. Bu nöqteyi-nəzərdən Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsində təsbit edilmiş ideyaların milli cinayət-mühakimə icraatında təzahürü məsələləri maraq doğurmaya bilməz. Odur ki, öncə Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsinin qəbul edildiyi tarixi şəraitə nəzər salmaq istərdim. II Dünya müharibəsi başa çatdıqdan sonra siyasətçiləri və hüquqşünasları müharibə dövründə pozulmuş insan hüquq və azadlıqları, eləcə də müharibədən sonra bu hüquq və azadlıqların bərpası istiqamətində görülməsi zəruri olan fəaliyyət maraqlandırmaya bilməzdi. Əslində müharibədən sonrakı dövrdə insan hüquq və azadlıqları ilə bağlı ümumdünya ədalət meyarının müəyyən edilməsi zərurəti yaranmışdı. Ümum­dünya ədalət meyarlarının bəzi elementləri BMT-nin Nizamnaməsində (1945-ci il), Nürnberq tribunalının qərarlarında (1946-cı il) müəyyən edilsə də, bu normalar o dövrdəki mövcud olan ictimai münasibətlərin tənzimlənməsinə kifayət etmirdi. İnsan hüquqlarının ümumbəşəri dəyərə çevrilməsi üçün onların dəqiq sistemləşdirilməsinə və rəsmi bəyan edilməsinə ehtiyac var idi. 10 dekabr 1948-ci ildə BMT Baş Assambleyasının 217-ci qətnaməsi ilə qəbul və bəyan edilmiş Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi məhz bu funksiyanı yerinə yetirən sənəd kimi çıxış etdi.

Preambuladan və 30 maddədən ibarət Bəyannamə xarakterinə görə deklorativ səciyyə daşısa da, onun əsasında iki məcburi hüquqi qüvvəyə malik olan sənəd (Mülki və Siyasi Hüquqlar haqqında beynəl­xalq Pakt – 16 dekabr 1966-cı il; İqtisadi, sosial və mədəni hüquqlar haqqında beynəlxalq Pakt – 16 dekabr 1966-cı il) qəbul edilmiş və onun maddələrinin məzmunu BMT üzvü olan dövlətlərin əksəriy­yətinin, o cümlədən Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasına daxil edilmişdir.

Bəyannamədə insan həyatının və dövlət fəaliyyətinin bütün sahələrinə aid olan təməl insan hüquqları təsbit edilmiş, insan hüquqlarının daha çox pozulması və məhdudlaşdırılması mümkün olan cinayət-mühakimə icraatı sahəsində hüquqlara xüsusilə diqqət yetirilmişdir. Bəyannamənin 7-12-ci maddələri məhz cinayət ədliyyəsi zamanı təmin edilməli olan insan haqlarına həsr edilmişdir. Mən cinayət-prosessual qanunvericiliyinin bəzi normalarının Bəyannamənin ayrı-ayrı müddəaları ilə təşkil etdiyi ziddiyyətli məqamlara fikrinizi cəlb etmək istərdim. Bəyannamənin 7-ci maddəsinə əsasən, bü­tün in­san­lar qa­nun qar­şı­sın­da bə­ra­bər­dir­lər və heç bir fərq qo­yul­ma­dan qa­nun tə­rə­fin­dən bə­ra­bər mü­da­fi­ə olun­maq hü­qu­qu­na ma­lik­dir­lər. Cinayət-mühakimə icraatına tətbiq edildikdə bu hüquq ittiham və müdafiə tərəflərinin iştirakçıları arasında hüquq bərabərliyi kimi də başa düşülməlidir. Bu isə o deməkdir ki, milli cinayət-mühakimə icraatı cinayətdən zərər çəkən tərəflə cinayət törətməkdə ittiham olunan tərəf arasında hüquqların balansını təmin edən bir formada həyata keçirilməlidir. Lakin qüvvədə olan cinayət-prosessual qanunvericiliyin bir sıra müddəalarında bu balansın pozulduğunun şahidi oluruq. Məsələn, AR CPM-in 268.1.7-ci maddəsinə əsasən, şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxs ekspert rəyinin müstəntiqə daxil olduğu vaxtdan ən geci 10 gün müddətində onunla tanış olmaq, əlavə və ya təkrar ekspertizanın aparılması haqqında vəsadət vermək hüququna malikdir. Lakin qanunvericilikdə cinayətdən zərər çəkmiş şəxsin belə hüququ nəzərdə tutulmamışdır. Müqayisə üçün qeyd edək ki, dünyanın bir çox ölkələrində, o cümlədən də Rusiya Federasiyasında cinayət-mühakimə icraatında ekspertizanın təyin edilməsi və aparılması zamanı şübhəli və ya təqsirləndirilən şəxslə yanaşı zərərçəkmiş şəxsə də, hətta barəsində ekspertiza təyin edildiyi hallarda şahidə də belə hüquq verilmişdir (RF CPM-in 198-ci maddəsi).

Bəyannamənin 8-ci maddəsinə əsasən, hər bir in­san, Kons­ti­tu­si­ya və ya qa­nun­la ona ve­ri­lən əsas hü­quq­la­rı­nın po­zul­ma­sı hal­la­rın­da sə­la­hiy­yət­li məh­kə­mə­lər tə­rə­fin­dən bu hü­quq­la­rı­n sə­mə­rə­li şə­kil­də bər­pa edil­mə­si hü­qu­qu­na ma­lik­dir. Cinayət-mühakimə icraatına münasibətdə bu müddəanın təminatlarından biri kimi məhkəmə nəzarəti institutu çıxış edir. AR CPM-in 449-cu maddəsində cinayət prosesini həyata keçirən orqanın prosessual hərəkətlərindən və ya qərarlarından məhkəməyə şikayət verilməsi qaydası təsbit edilmişdir. Lakin 449.3-cü maddədə cinayət prosesini həyata keçirən orqanların barəsində şikayət verilməsi mümkün olan hərəkət və qərarların dairəsi qüsurlu müəyyən edilmişdir. Normanın qüsurluluğu ondadır ki, o nəinki bu siyahıda AR CPM-də nəzərdə tutulmuş hallarda və qaydada məhkəməyə barəsində şikayət verilməsi mümkün olan hərəkət və qərarların dairəsini tam müəyyən etməmişdir, həm də ümumiyyətlə, barəsində məhkəməyə şikayət verilə biləcək qərar və hərəkətlərin dairəsini qəti müəyyən etmiş və bununla da əslində cinayət prosesini həyata keçirən orqanların hərəkət və qərarlarından şikayət vermək hüququnu məhdudlaşdırmışdır. Qanunvericilikdə cinayət prosesinin iştirakçısı qismində tanınmanın rədd edilməsi (AR CPM mad. 119.3.1), habelə təhlükəsizlik tədbirlərinin görülməsi barədə vəsatətin və ya xahişin rədd edilməsi hallarında (AR CPM, mad. 123.4.) hüquqları pozulmuş şəxslərə məhkəməyə şikayət etmək hüququ nəzərdə tutulmuşdur, lakin 449.3-cü maddədə adı çəkilən hallar kənarda qalmışdır. Ümumiyyətlə, cinayət prosesini həyata keçirən orqanların hərəkət və qərarlarından məhkəməyə şikayət verilməsi institutu hüquq və azadlıqların məhkəmə təminatı hüququ ilə şərtlənir. Bu hüququ nəzərdə tutan beynəlxalq hüquqi prinsiplərdə (Bəyannamənin 8-ci maddəsi), AR Konstitusiyasında (60-cı maddə), qanunda da (Azərbaycan Respublikasının «Vətəndaşların hüquq və azadlıqlarını pozan qərar və hərəkətlərdən (hərəkətsizlikdən) məhkəməyə şikayət edilməsi haqqında» 11 iyun 1999-cu il tarixli Qanunun 1-ci maddəsi) barəsində şikayət verilə biləcək dövlət orqanlarının və ya bu orqanların vəzifəli şəxslərinin şikayət verilə biləcək hərəkət və ya hərəkətsizliklərinin dairəsi məhdudlaşdırılmamışdır. Faktiki olaraq, barəsində şikayət verilə bilən qərar və hərəkətlərin dairəsini qəti müəyyən edən AR CPM-in 449.3-cü maddəsi ilə Bəyannamənin 8-ci maddəsinin müddəaları ziddiyyət təşkil edir.

Bəyannamənin 11-ci maddəsinə əsasən, ci­na­yət tö­rət­mək­də it­ti­ham edi­lən hər bir in­san, ona bü­tün mü­da­fi­ə im­kan­la­rı tə­min edil­mək­lə, açıq məh­kə­mə araş­dır­ma­sı yo­lu ilə onun gü­nah­kar ol­du­ğu qa­nu­ni qay­da­da mü­əy­yən edil­mə­yə­nə qə­dər gü­nah­sız he­sab edil­mək hü­qu­qu­na ma­lik­dir. Göründüyü kimi, təqsirsizlik prezumpsiyasının Bəyannamədə formulə edildiyi məzmununa görə, şəxsin təqsirli hesab edilməsi üçün açıq məhkəmə araşdırılmasında onun təqsirinin sübuta yetirilməsi zəruri şərtdir. Lakin AR-ın qüvvədə olan cinayət-prosessual qanunvericiliyində mövcud olan «məhkəməyədək icraatda qeyri-bəraətverici əsaslarla cinayət işinə xitam verilməsi» institutu faktiki olaraq şəxsin açıq məhkəmə araşdırmasında təqsirinin sübuta yetirilməsi şərtini istisna edir. Problemin mahiyyəti ondadır ki, müstəntiq cinayət işinə qeyri-bəraətverici əsaslarla xitam verdikdə məhkəmənin deyil, ibtidai araşdırma orqanının yekun aktı ilə (cinayət işi üzrə icraata xitam verilməsi haqqında qərar) barəsində işə xitam verilən şəxsin təqsirli olması faktı təsdiqlənmiş olur. Odur ki, cinayət-mühakimə icraatında iştirak edən digər vəzifəli şəxslərin müvafiq faktı təsdiq edən prosessual sənəd qəbul etməsi təqsirsizlik prezumpsiyasının tələblərini pozmuş olur. Şəxs yalnız o zaman cinayət törətməkdə təqsirli hesab edilə bilər ki, onun konkret əməli törətməkdə təqsiri səlahiyyətli subyekt­lər tərəfindən (təhqiqatçı, müstəntiq, prokuror, xüsusi ittihamçı) qanunla müəyyən edilmiş prosessual qaydada toplanmış, məhkəmədə araşdırılmış və qiymətləndirilmiş sübutlar əsasında məhkəmənin müvafiq ittiham hökmü ilə təsdiq edilsin və bu hökm qanuni qüvvəyə minmiş olsun. Cinayət təqibi üzrə icraatın istənilən başqa nəticə ilə (məsələn, bəraət hökmünün çıxarılması, AR CPM-in 39-cu maddəsində nəzərdə tutulmuş əsaslar üzrə cinayət təqibinə xitam verilməsi haqqında qərar çıxarılması) yekunlaşması şəxsin təqsirli hesab edilməsinə əsas ola bilməz.

Düşünürəm ki, qanunvericilik hakimiyyəti tərəfindən qeyd edilən ziddiyyətlərin aradan qaldırılması insan hüquq və azadlıqlarının təminatı işində irəliyə doğru bir addım kimi qiymətləndirilə bilər.


Açar sözlər: cinayət prosesi, insan hüquqları, milli qanunvericilik, Ümumdünya İnsan Hüquqları Bəyannaməsi, müqayisə, analiz.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası. Bakı: Hüquq ədəbiyyatı, 2012.

2. Azərbaycan Respublikası Cinayət-Prosessual Məcəlləsi. Bakı: Qanun, 2012.

3. Всемирная Декларация прав человека // http://www.hri.ru/docs/?content=doc&id=16

4. Уголовно-процессуальный кодекс РФ // http://www.consultant.ru/popular/upkrf/



Исахан ВЕЛИЕВ
Некоторые нормы национального уголовного

судопроизводства в контексте Всемирной

Декларации Прав Человека
Резюме
Статья посвящена оценке уровня обеспечения прав человека в национальном Уголовно-процессуальном кодексе. В качестве критерий оценки были выбраны положения ВДПЧ от 10.12.1948 года. Сравнительный анализ двух правовых актов показал, что в некоторых вопросах нормы Уголовно-процессуального кодекса все еще нуждаются в совершенствовании для его гармонизации с положениями ВДПЧ.
Ключевые слова: уголовный процесс, права человека, национальное законодательство, Всемирная Декларация Прав Человека, сравнение, анализ.

Isakhan Veliyev
Some norms of national criminal legal proceedings

in a context of the World Declaration of Human rights
Summary
Article is devoted to an assessment of level of ensuring human rights in the national Code of criminal procedure. In quality criterion of an assessment were chosen the provisions of WDHR from 10.12.1948. The comparative analysis of two legal acts showed that in some questions of standard of the Code of criminal procedure the norms still need improvement for its harmonization with provisions of WDHR.
Keywords: criminal procedure, human rights, national legislation, World Declaration of Human Rights, comparison, analysis.

UOT 342
Rafael Cəbrayılov

BDU, doktorant
Hüququn analogиyası qanunverиcиlиkdə boşluqların

tamamlanmasının əsas vasиtəsи kиmи
Ənənəvi olaraq analogiya institutu qanunvericilikdə boşluqların tamamlanmasının ən geniş tətbiq olunan vasitəsi sayılır. “Analogiya” termini yunan mənşəlidir. Hələ qədim yunan filosofu Ərəstun bir obyektin xassələrinin digər obyektin üzərinə köçürülməsinin mümkünlüyünə diqqət yetirmiş, analogiyanı sübutların əldə edilməsinin bir üsulu kimi tətbiq etmişdir. Ərəstunun təlimində oxşar hal özü-özlüyündə deyil, hallar sinfinin təmsilçisi qismində nəzərdən keçirilir ki, bu hallara dair müəyyən edilən ümumi, lakin qeyri-mötəbər mühakimə sonradan həmin hala da şamil olunur (1, s. 265).

Analogiya üzrə qənaət həqiqi deyil, ehtimali nəticəyə gətirib çıxarır və heç vaxt qəti mülahizə kimi nəzərdən keçirilmir. Analogiya üzrə qənaət induktiv mülahizədir. Odur ki, analogiyanın tətbiqinin qanuniliyini müəyyənləşdirmək zəruridir, çünki bu zaman yol verilən qüsurlar Ərəstun dövründən səthi analogiya kimi məlum olan qeyri-qanuni tətbiqetməyə səbəb ola bilər.

Analogiyanın tətbiqi ilə əlaqədar qeyd etmək lazımdır ki, qanunun və ya hüququn analogiyasının tətbiqetmə məsələlərini tənzimləyən normalar özbaşınalığın qarşısını alır, qərarın çıxarıldığı zaman hüquqi məkanda qalmağa imkan yaradır (2, s. 46). “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 21 dekabr 2010-cu il tarixli Qanununun 14-cü maddəsinə görə qanunvericilikdə boşluqlar aşkar edilərkən aşağıdakılar nəzərə alınmalıdır:

- faktiki hal hüquqi tənzimləmə dairəsinə aid olmalıdır;

- konkret ictimai münasibətləri tənzimləyən qanunvericilik normaları olmamalıdır;

- faktiki hal qanunvericilikdə qismən tənzimlənməlidir (tam tənzimlənməməlidir).

Analogiyanın tətbiqi zamanı onun qanuniliyinin obyektiv meyarlarının seçimi heç də sadə məsələ deyil və analogiya üzrə nəticələrin formalarının ayrı-ayrı formalarına və xüsusi hallarına tətbiq edilən meyarlardan yox, qaydalardan danışmaq daha düzgün olardı. Belə ki, analogiya üzrə nəticələrin hər bir növü üçün xüsusi şərtlər mövcuddur ki, onlara riayət edilməsi əldə olunan nəticənin həqiqətə uyğun olmasını müəyyənləşdirir. Analogiyanın həqiqətə uyğunluq dərəcəsi bir sıra şərtlərdən asılıdır:

- müqayisə edilən predmetlərin əlamətlərinin sayı (bunlar çox olduqda analogiya üzrə nəticələrin həqiqətə uyğunluq dərəcəsi də yüksək olur);

- müqayisə edilən əlamətlərin əlaqəsi (oxşar əlamətlər arasında əlaqə sıx olduqda, onların sonuncu predmet üzərinə köçürülən əlamətlər əlaqəsi daha əhəmiyyətli olur);

- köçürülən əlamət mövcud əlamətlərlə eynitipli olmalıdır;

- köçürülən əlamətlərin xarakteri (onlar önəmli olduqda, nəticə də yüksək dərəcədə həqiqətə uyğun olur);

- barəsində analogiya üzrə hökm verilən predmet mövcud əlamətlərlə eynitipli olmayan əlamətlərə malik olduğu təqdirdə analogiyanın tətbiqi mümkünsüzdür.

Hesab edirik ki, analogiya institutundan istifadə tamamilə təbii prosesdir və o, hüquq normalarının tətbiqinin normal qaydasını, hüququn bir dinamik sistem kimi fəaliyyətini təmin edir. “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununun 13.4-cü maddəsinə müvafiq olaraq “Konkret ictimai münasibətləri tənzimləyən qanunvericilik normaları olmadığına görə həmin ictimai münasibətlərə oxşar ictimai münasibətləri tənzimləyən qanunvericilik normalarını tapmaq mümkün olma­dıqda hüququn analogiyasından istifadə edilir. Bu zaman Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasında və qanunlarda təsbit edilmiş hüququn konkret sahələrinə aid prinsiplərdən və hüququn ümumi prinsiplərindən istifadə olunur”.

Fikrimizcə, bəzi müəlliflər tərəfindən istifadə olunan “boşluqların dəf edilməsi” termini ilə “boşluq­la­rın tamamlanması” termini arasında prinsipial fərq mövcuddur. Belə ki, analogiyanın tətbiqi hüquqda boşluğun aradan qaldırılması demək deyil, çünki belə bir tətbiqetmə nəticəsində boşluq ləğv edilmir. Hüquqda boşluğun dəf edilməsi hüquqtətbiqetmə orqanlarının deyil, hüquqyaradıcı orqanların səlahiy­yət­lərinə aiddir.

Analogiya institutu haqqında ən dolğun təsəvvür əldə etmək üçün onun hüququn müxtəlif sahə­lərində normativ təsbitini nəzərdən keçirmək lazımdır. Araşdırdığımız materialdan göründüyü kimi, belə təsbitə iki variantda rast gəlinir:

1) analogiyanın tətbiqinə icazə verilir;

2) analogiyanın tətbiqinə qadağa qoyulur.

Belə bir nəzər-nöqtəsi mövcuddur ki, qanunlarda analogiya institutunun tətbiqinə dair birbaşa göstərişlər verilməsi məcburi deyil, çünki analogiya boşluqların doldurulmasının yeganə üsuludur və məntiqi şəkildə pozitiv hüququn özündən doğur. Prinsip etibarilə, analogiyanın qanunun xüsusi göstərişləri olmadan da tətbiqi mümkündür, çünki belə bir tətbiq qanunauyğun hal kimi görünür. Analogiya institu­tunun qanunvericiliklə təsbitinin lehinə belə bir faktı göstərmək olar ki, boşluq mövcud olduqda qanunu tətbiq edən subyekt üçün məhz nəyin – yaxın, oxşar normanı, yaxud hüququn həmin sahəsinin ümumi prinsiplərini tətbiq etmək lazım gəldiyi heç də həmişə aydın olmaya bilər. Hüquq sistemində analogiya institutunun tətbiqinin mümkünlüyünün müxtəlif dərəcələri müşahidə edilməkdədir. Belə ki, xüsusi hüquq sahəsində ənənəvi olaraq analogiyanın tətbiqi daha məqsədəuyğun sayılır. Mülki hüquq münasibətləri mülki qanunvericiliklə və ya tərəflərin razılaşması ilə birbaşa tənzimlənmədikdə və onlara tətbiq edilə bilən işgüzar adət olmadıqda həmin münasibətlərə, əgər bu onların mahiyyətinə zidd deyilsə, oxşar münasibətləri tənzimləyən mülki qanunvericilik normaları tətbiq edilir. “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununun 13.3-cü maddəsinə əsasən “Mülki hüquq münasibətləri mülki qanunvericiliklə və ya tərəflərin razılaşması ilə birbaşa tənzimlənmədikdə və onlara tətbiq edilə bilən işgüzar adət olmadıqda həmin münasibətlərə, əgər bu onların mahiyyətinə zidd deyildirsə, oxşar münasi­bətləri tənzimləyən mülki qanunvericilik normaları tətbiq edilir”.

Cinayət işlərinin analogiya üzrə həlli keçmiş sovet qanunvericiliyində də dolayısı ilə nəzərdə tutulurdu. Məsələn, 1958-ci ilə qədər məhkəmə orqanlarına ictimai baxımdan təhlükəli əmələ münasibətdə cinayət qanununda həmin əməlin əlamətlərinin göstərilməməsi, həmçinin qanunların natamamlığı, aydın olmaması, yaxud ziddiyyətli olması bəhanəsilə icraata qəbul etməmək və ya cinayət təqibinə xitam vermək qadağan idi. Yalnız 1958-ci ildə SSRİ və müttəfiq respublikaların Cinayət qanunvericiliyinin Əsaslarının qəbulu ilə cinayət qanununun analogiya üzrə tətbiqi istisna edildi və sovet hüquq sistemində vaxtilə alman klassik məktəbi tərəfindən bəyan edilən “nullum crimen, nulla poena sine lege” prinsipi bərqərar oldu.

Bütün bunlar belə bir nəticə çıxarmağa imkan verir ki, ümumi hüquq sahəsində analogiyanın taleyi bütövlüklə hüquq anlamının hökmran konsepsiyası ilə müəyyənləşdirilir. Analogiya problemi qanunveri­cinin iradəsi ilə bunu rəsmi şəkildə həyata keçirən hüquqtətbiqetmə subyektinin hərəkətinin nisbətindən ibarətdir. Müvafiq olaraq, hüquq sistemində analogiyanın taleyi qanunvericilik orqanının hüquqtətbiqetmə subyektlərinə onun “səviyyəsinə” qalxmağa imkan verib-verməməsi və hüquqtətbiqetmə subyektlərinin analogiyanı düşünərək tətbiq etməyə qadir olub-olmaması kimi suallara verilən cavabdan asılıdır.

Müasir şəraritdə bu məsələlərin həllinin birmənalı olmaması hüquqtətbiqetmə fəaliyyətini mürəkkəbləşdirir. Hal-hazırda hüquqtətbiqetmə subyekti mülahizəsinin genişlənməsinin obyektiv prosesinə belə bir ümumi müddəa uyğun gəlir ki, analogiyaya xüsusi qadağa olmayan və normayaradanın özünün hüquqi nəticələrin bərqərar olmasını yalnız konkret qanunla əlaqələndirmədiyi halda icazə verilir.

Analogiya üzrə qəbul olunan qərarın hüquqi aspektlərinin ümumi xarakteristikası qanunun analogi­yasi ilə hüququn analogiyası arasında olan fərqli cəhətlərin hərtərəfli araşdırılmasını ehtiva edir. Belə ki, qanunun analogiyasının mahiyyəti ondan ibarətdir ki, münasibətlərin, yəni normanın maddi əsasının oxşarlığından onun hüquqi əsasındakı oxşarlığa keçid baş verir. Lakin müvafiq hüquq normasının oxşar hüquq münasibətlərinə fərqli şərh əsasında tətbiqi qəbuledilməzdir (3, s. 18).

Hüququn analogiyasından ilkin hüquqi normaların olmadığı, hüququn müvafiq sahəsinin, yaxud bütövlükdə ölkə qanunvericiliyinin ümumi mənasını əldə rəhbər tutmaq lazım gəldikdə istifadə edilir (4, s. 151; 5, s. 349; 6, s. 395). Qeyd etmək lazımdır ki, hüquqi fikrin inkişafında hüququn analogiyası ilə qanunun analogiyasının fərqləndirilməsi məsələsi mübahisəlidir. Şübhəsiz, hüququn analogiyasını tətbiq etməzdən əvvəl qanunun analogiyasının tətbiqi zəruridir. Qanunun analogiyasının tətbiqi o əsasla mümkündür ki, qanunda bütün hallar nəzərdə tutula bilməz, halbuki məhkəmə istənilən işi həll etməlidir.

Hüququn analogiyası qanunun analogiyasından həmçinin istifadə edilən materialların daha əhatəli olması ilə fərqlənir. Hüququn analogiyası ilə qanunun analogiyası arasında fərqlərin nə dərəcədə dəqiq müəyyənləşdirilməsindən asılı olmayaraq, istər hüququn, istərsə də qanunun analogiyası zamanı analogiya əsasında qənaət müstəsna vasitədir və analogiyanın düzgün tətbiqini və qanunçuluğa dəqiq riayət olunmasını nəzərdə tutur.

Bununla əlaqədar qeyd etmək lazımdır ki, analogiya institutu yalnız qanunla birbaşa nəzərdə tutulduğu və ya qadağan olunmadığı halda tətbiq edilə bilər. Belə bir qadağa, məsələn, qanunda müstəsna olaraq nizamlanan hallara aid edilən və bu barədə qanunda xüsusi göstəriş mövcud olduğu hallara şamil oluna bilər. Belə ki, əsasən, hüquqi tənzimləmənin dispozitivliyinə əsaslanan mülki qanunvericilikdən fərqli olaraq, cinayət qanunvericiliyi cinayət qanununun analogiya üzrə tətbiqini qadağan edən imperativ normalar sistemindən ibarətdir.

Hüquqi məsuliyyət sahəsində analogiya üzrə normaları tətbiq etmək olmaz. Müvafiq hüquqi tərifləri formulə edən norma-definisiyaların analogiya üzrə tətbiqi məhdudlaşdırılır. Tərif həmin anlayışın əhatə dairəsini müəyyənləşdirməklə onların arasında hədd qoyulması məsələsini həll etmiş olur. Həmçinin ümumi qaydalardan istisnaları müəyyənləşdirən müstəsna normaları analogiya üzrə tətbiq etmək olmaz. Belə normalar yalnız bilavasitə onlarda göstərilən hüquq münasibətləri üçün nəzərdə tutulmuşdur ki, bu da onları oxşar münasibətlər müstəvisinə köçürməyə imkan vermir.

Daha sonra qeyd etmək lazımdır ki, analogiya institutunun tətbiqinin qanunvericilik səviyyəsində təsbit olunan sərt ənənəvi ardıcıllığı mövcuddur. Qanun və ya qanunqüvvəli normativ hüquqi akt mövcud olduğu hallarda qanunun analogiyası tətbiq edilir və daha sonra bu analogiyanı tətbiq etmək mümkünsüz olduqda hüququn analogiyası tətbiq edilir. Bəzi hallarda analogiya institutunun tətbiqindən əvvəl qüvvədə olan normaların geniş şərhinin verilməsi mümkündür. Daha bir mühüm şərt ondan ibarətdir ki, qanunun analogiyası yalnız konkret fəaliyyət göstərən norma əsasında və onun hüdudlarında tətbiq edilməlidir. Başqa sözlə, qanunla (qanunvericiliklə, tərəflərin sazişi ilə, işgüzar dövriyyənin adəti ilə) tənzimlənməyən hal nəzərdən keçirilərkən analogiyanın tətbiqi yalnız xarakterinə görə ona yaxın olan pozisiyaları nəzərdə tutan norma mövcud olduğu zaman mümkündür.

Buradan belə bir nəticə çıxır ki, məsələn, Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinin 11.1-ci maddəsinə müvafiq olaraq analogiyanın tətbiqindən əvvəl mütləq qanunda sadalanan və müəyyən iyerarxiyada olan mənbələrə müraciət olunur. Qanunun analogiyası yalnız normativ hüquqi aktların olmadığı halda tətbiq edilir. Deməli, analogiya bilavasitə qanun tərəfindən tənzimlənən münasibətlərə tətbiq oluna bilməz. Onun tətbiqi yalnız həmin münasibəti tənzimləyən norma olmadığı, başqa sözlə, boşluq mövcud olduğu halda mümkündür. Bundan başqa, qanunun analogiya üzrə düzgün tətbiqi üçün onun tətbiq olunduğu ictimai münasibətlərin tətbiq olunan qanunla bilavasitə nəzərdə tutulan ictimai münasibətlərlə mütləq oxşarlığı tələb olunur. Qanunun analogiyası yalnız tədbiq olunan münasibətlərin əlamətləri ilə hüquq norması ilə nəzərdə tutulan əlamətlərin oxşarlığı olduğu halda mümkündür (7, s.38). Oxşarlıq bütün əhəmiyyətli əlamətlər üzrə olmalıdır, fərqlərin isə yalnız əhəmiyyətsiz əlamətlərə aid olması mümkündür.

O da kifayət qədər önəmlidir ki, analogiya yalnız qanunla məhdudlaşdırılan hüdudlarda tətbiq edilə bilər, yəni o, yeni hüquqi norma yaratmamalıdır. “Normativ hüquqi aktlar haqqında” Azərbaycan Respublikasının Konstitusiya Qanununun 16-cı maddəsi hüququn analogiyasından və ya qanunun analogiyasından istifadə olunmasını istisna edən halları dəqiq müəyyənləşdirir. Müvafiq maddəyə əsasən aşağıdakı hallarda hüququn analogiyasından və ya qanunun analogiyasından istifadə oluna bilməz:

- qanunvericilikdə boşluqlar zahiri xarakter daşıdıqda;

- normativ tənzimləmə zərurəti olmadıqda;

- normativ tənzimləmə qanunla qadağan olunduqda;

- normativ tənzimləmə mövcud olduqda.

Analogiya vasitəsilə qanunu qanunvericinin birbaşa ifadə olunmuş iradəsinin ziddinə dəyişdirmək olmaz. Analogiya institutunun tətbiqi qanunçuluğa, müvafiq qərarın qəbulunun əsaslandırılmasına mütləq riayət olunmasını tələb edir. Qərar yazılı olmalıdır, orada orqanın analogiyanın tətbiqinə səlahiyyətli olması, həmçinin onun tətbiqinin faktiki və hüquqi əsasları vurğulanmalıdır.

Sonuncu qeyd hüququn analogiyasının tətbiqi halları üçün xüsusilə aktualdır, çünki burada yaradıcılıq daha çoxdur və hüquqtətbiqetmə subyekti norma yox, hansısa ümumi hüquqi prinsip tapır. Bərqərar edilən norma müvafiq qanunların əsasında dayanan ideyanı ifadə edəcəkdir. Analogiya üzrə qənaət üçün böyük mühakimə rolunu oynamalı olan hüquqi prinsipin tapılması da elə bu olacaqdır. Əgər qanunun analogiyası zamanı boşluğun tamamlanması üçün müvafiq qaydanın təşkili oxşar durumu tənzimləyən müəyyən norma əsasında aparılırsa, hüququn analogiyası zamanı belə bir əsas hüququn prinsipləridir ki, öz növbəsində, bunları formulə etmək zəruridir.

Beləliklə, qanunun analogiyasından fərqli olaraq, hüququn analogiyası hüquqi tənzimləmə sahəsinə aid münasibətlər mövcud olsa da, müvafiq hüquq normaları, həmçinin oxşar ictimai münasibətləri tənzimləyən işgüzar dövriyyə normaları və ya ənənələri olmadıqda tətbiq edilir. Odur ki, tənzimləmə sahə qanunvericiliyinin ümumi əsaslarına və ümumi mənasına, vicdanlılıq, ədalətlilik, şüurluluğun tələblərinə əsaslanır.

Beləliklə, hüququn analogiyası iki tərkib hissəyə malikdir:

1) sahənin ayrı-ayrı normalarının məzmunundan çıxış edərək induktiv yolla bərqərar edilən ümumi prinsiplərin tətbiqi;

2) bütövlükdə hüquq sisteminin əsaslarının tətbiqi.

Nəzəriyyə və təcrübədə hüququn ümumi əsasları dedikdə, hüququn elə əsas ilkin şərtləri, müddəaları anlaşılır ki, bunlar onun sosial mahiyyətini müəyyənləşdirir. Hüququn prinsipləri qismində ədalət, humanizm, qanunçuluq, insan hüquqlarının aliliyi və s. kateqoriyalar çıxış edir.

Normativ alətlərə bərabər tutulan hüquq prinsipləri dövlət orqanlarının həm hüquqyaratma, həm də hüquqtətbiqetmə fəaliyyətində “kompas” qismində tətbiq edilir. Qanunun susduğu, yaxud konkret məsələ ilə bağlı kifayət qədər dəqiq açıqlama vermədiyi hallarda hüquqtətbiqetmə subyekti həll yolunu ümumi prinsiplər axarında tapmalıdır. Ümumi prinsiplər artıq normativ aklarda təsbit edildikdə və məhkəmə praktikasında tətbiq olunduqda isə onlar qəbul edilmiş məhkəmə qərarları ilə birlikdə digər hüquqi konstruksiyalar üçün dayaq rolunu oynayır və yeni hüquqi qaydaların yaradılmasında, yəni hüquqi sistemin təkamülündə iştirak edirlər.

Qanunvericilikdə boşluqların müəyyənləşdirilməsi və tamamlanması prosesində hüquq prinsipləri boşluqların müəyyənləşdirilməsinin digər metodları əsasında əldə olunmuş qənaətləri və hüquqi sistemin o qədər də prinsipial olmayan müddəalarına uyğun gələn qənaətləri təshih edir. Bundan başqa, hüquqi prinsiplər hüququ tətbiq edəni hüquqda boşluqlar haqqında qənaətlərdə bilavasitə istiqamətləndirməyə qadirdir. Belə ki, məsuliyyətin qaçılmazlığı və normativ müəyyənləşməsi prinsipindən çıxış edərək, bu və ya digər əməli hüquq pozuntusu kimi təyin edən normativ aktda məsuliyyətin növü və hüdudları barədə göstərişlərin olmaması həmişə qanunvericilikdə boşluq kimi qiymətləndirilməlidir.

Azərbaycan Respublikası başqa dövlətlərlə münasibətlərini hamılıqla qəbul edilmiş beynəlxalq hü­quq normalarında nəzərdə tutulan prinsiplər əsasında qurur. Belə prinsip və normalar dedikdə, dövlət­lərin əksəriy­yəti tərəfindən qəbul olunan normalar nəzərdə tutulur. Bu prinsiplərin əsas olanları BMT-nin Nizamnaməsində, Beynəlxalq hüquq prinsipləri haqqında Bəyannamədə, BMT Baş Assamb­leyasının qətnamə və bəyannamələrində və digər beynəlxalq təşkilatların aktlarında formulə edilmişdir.

Göstərilən sənədlər hüququn ümumi prinsiplərinə aşağıdakıları aid edir: dövlətlərin bərabərliyinə əsaslanan diskriminasiyanın yolverilməzliyi, gücün işlədilməməsi və ya gücün tətbiqi ilə hədələmə, beynəlxalq mübahisələrin dinc yola həlli, dövlətlərin daxili səlahiyyətlərinə aid olan məsələlərə qarış­ma­maq, dövlətlərin bir-biri ilə əməkdaşlıq etmək vəzifəsi, xalqların bərabərhüquqluluğu və öz müqəddəratını təyin etməsi və s. Bu prinsiplərin düzgün tətbiqi üçün onların lazımi şəkildə şərhi zəruridir. Beynəlxalq hüququn ümumi prinsiplərinin əksəriyyəti (xüsusən insan hüquqları haqqında normalar) konkret məzmuna və milli hüquq sistemində birbaşa qüvvəyə malik olsa da, boşluqların təcrübədə ümumi prinsiplər əsasında tamamlanması kifayət qədər mürəkkəb məsələdir.

Analogiya üzrə nəticələrin hüquqi təbiətinin təhlilini yekunlaşdırarkən analogiya ilə istinad tənzimləmə üsulunu fərqləndirmək lazımdır. Müəyyən münasibəti reqlamentləşdirən həmin üsul bu və ya digər məsələnin digər münasibət növlərini tənzimləyən konkret normalara müvafiq həlli barədə göstəriş verir. Yönəltmə metodu qanunvericilik texnikasını təşkil edən qayda və üsullar sisteminə daxildir.

Hüquq ədəbiyyatında yönəltmə normaları problemi özünün birmənalı həllini tapmamışdır. Müəllif­lərin əksəriyyəti belə bir mülahizə ilə razılaşır ki, yönəltmələri əhatə edən normaların gerçəkləşdirilməsi “müvafiq tətbiqetmə” adlandırılan üsuldan (“müvafiq olaraq, …maddələrin qaydaları tətbiq edilir” formulu üzrə) ibarətdir. “Müvafiq” tətbiqetmənin xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, belə hallarda artıq faktiki durum­ların oxşarlığı əsasında qanunvericinin nəzərə aldığı analogiya mövcuddur.

Beləliklə, analogiya üzrə qənaət qanunvericilikdə boşluqların tamamlanmasının ənənəvi olaraq forma­­laşmış üsuludur. Bu üsul formal məntiqə əsaslanır və sonrakı inkişafını məntiq hüquqda mübahi­sələrin həlli tələbatına tətbiq edilərkən tapmışdır. Tarixən analogiya üzrə nəticələrin iki növü (qanunun analogiyası və hüququn analogiyası) formalaşmışdır. Hazırda analogiya institutu Azərbaycan milli hüquq sistemində normativ qaydada təsbit olunmuşdur və burada analogiyanın xüsusi və ümumi hüquq sahələrində mümkünlüyünün müxtəlif dərəcələri müşahidə edilməkdədir. Qanunvericilikdə boşluqların mövcudluğu şəraitində analogiya üzrə nəticədən istifadə olunduqda qanunçuluğun tələblərinə tam riayət ediməli, ədalət, insaf və mənəviyyat tələbləri nəzərə alınmalıdır. Həmçinin hüququn analogiyasına icazə verməzdən əvvəl boşluğun qanunun analogiyası vasitəsilə tamamlanmasının mümkünsüzlüyünə əmin olmaq zəruridir.
Açar sözlər: hüquq, normativ hüquqi akt, qanunvericilik, analogiya, hüquqda boşluq.
İstifadə olunmuş ədəbiyyat
1. Ахманов А.С. Логическое учение Аристотеля. М.: Соцэкгиз, 1960, 314 с.

2. Власенко Н.А. Неопределенность в праве и правовое регулирование /Судебное правоприменение: проблемы теории и практики / Под ред. В.М.Сырых. М.: РАП, 2007.

3. Алиаскеров М. Процессуальная аналогия в гражданском судопроизводстве //Российская юстиция, 2002, № 3.

4. Алексеев С.С. Государство и право. М.: Юридическая литература, 1994, 192 с.

5. Власов В.И. Теория государства и права. Ростов-на-Дону: Феникс, 2002, 512 с.

6. Теория государства и права /Под ред. А.С. Пиголкина. М.: Городец, 2003, 544 с.

7. Улетова Г.Д. К вопросу о применении аналогии в гражданском и арбитражном процессуальном праве //Арбитражный и гражданский процесс, 2004, № 4.
Рафаэль Джебраилов
Аналогия права как основное средство

восполнения пробелов в законодательстве
Резюме
В статье отмечается, что в правовой системе наблюдается различная степень допустимости применения института аналогии. Так, в сфере частного права применение аналогии традиционно считается более целесообразным.

Автор в статье также подчеркивает, что в условиях наличия пробелов в законодательстве при применении аналогии права должны быть четко соблюдены требования законности, учтены требования справедливости, развития и духовности.


Ключевые слова: право, нормативный правовой акт, законодательство, аналогия, пробел в праве.

Rafael Jebrayilov
Analogy of law as the basic means in making

up the lacunas in legislation
Summary
The article states that in the legal system a varying degree of acceptability of the institute of analogy is observed. Thus, in the sphere of private law using analogy is traditionally considered to be more expedient.

Author of the article also points out that in the presence of the gaps in legislation at using the analogy of law there should be clearly met the requirements of legitimacy, taken into consideration the demands of justice, development and spirituality.


Keywords: law, normative legal act, legislation, analogy, gap in law.

UOT 343.61
Nazim Əlİyev
1   ...   18   19   20   21   22   23   24   25   ...   36


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə