AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu axisqali




Yüklə 1.3 Mb.
səhifə10/12
tarix27.02.2016
ölçüsü1.3 Mb.
1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12

Aşıq İsgəndərin 1983-cü ilin martında Naxçıvanda len­tə söylədiyi variantdan yazıya köçürülmüşdür. Ə.Şamilin şəxsi arxivi. İsgəndər Ağbabalıdan toplanmış materiallar, səh. 14-23.

MURTAZA TURSUNOV VARİANTI BELƏ BAŞLAYIR:
Bir gün güz vaxtı Xasta Hasan yanında altı, səkkiz adam­nan gedeller Aşağı Vaçiyan tərəfinə, zəyrək almağa, qışa yağ çı­xarmax üçün. Çamışlara yağ sürtələr. O zaman gəlerlər kö­vün başında bir bulağın başına. Bulaxdan bir az oyanı öküz arabayı əgledilər. Bir ikisi deyer : „Birimiz arabanın yanında du­rax, qalanımız gedək gəzək, alax, sonra arabayı sürək, dol­du­rax. Onaçax qoy, öküz, araba burda dursun(Öküzdər) otdasın“.

Bəli, kimlər qalsın, dedilər: „Hasan ceyildi, qoy o dur­sun“. Oduku araba bulaxdan bir az aralı durordu. Bir vaxt sora havra suçax, arada suzuz öküzlər bir baş qaçıb bulağa gəldilər. Bulaxdan bir neçə qız su alellər. Öküzdər qaçıb gəldi bulağa düşdülər. Qızlar hərə bir tərəf qaçdı.

Kimi daş, kimi kəsək alıb Xasta Hasanın üstünə gələndə, bu yannan oğlannarın biri dedi: „Qızdar, siz onu vurmayın, sizə tərif deyər“. Qızdar əllərində daş, kəsək tutordular, de­dilər: “Desin görək“. Bunnan oğlannar dedi: “Hasan de, yoxsa kəsəknən qırallar bizi“.

Xasta Hasan görək nə dedi:

(Bir çüt gözəl rast oldu aranda,

Qadir mövlam qıyma neçə cannıdı. –beyti ilə başlayan beş bəndil qoşmanın deyir. Sonra aşağıdakı mətin gəlir– Ə.Ş.)

Söz tamam oldu, qızdar bir-birnnən söyləşdilər ki, gəlsə­niz bu aşığı biz götürək, qoy onnar o toyda olsunnar, biz özümüz də ayrı olax.

Bu yannan kişilər dedi: “Olar”, o biri dedi: “Olmaz. Bun­narın sahabı çıxar, bir xəsərətlik çıxar”.

Bunnardan biri dedi: “Qızdar getməyimiz yaxşı, ama, dalı davalı olmuya, qorxurux. Bura bizə qərib eldi”.

O yannan bir qız dedi: “Gedək bizə, heç qorxmuyun. Sizə heç bir zaval yox”.

Bəli, bunnar getdilər Maya qızın evinə.

İndi bunnar burada olsun, biz görək o biri adamlar nə elədi.

Onnar da hansı qapıya getdi, evdə adam yox. Baxdılar olmadı, sonra birinnən danışdıalr. Dedilər: “Ay qardaş, bu kövün camaatı hayana getmiş, nereye getsek heç kim yoxdu?”

O adam dedi: “Ay əmi camaat həp toydadı, bu kövün ağasının oğlu evlənmiş, toyu olor”.

Bunnar dedi: “ Nerdedi toy, uzaxdımı?”

Oğlan dedi: “Hay deyin gedək, mən oraya gederim”.

Dedilər: “Ey oldu, qapı-qapı gəzmərik. Camaat orda, bizə yaxşı oldu, soruşarıx. Kimdə (zəyək) oldu diyəllər”.

Bəli, gəldi çıxdılar toy evinə, məqam ixtiyarlar bir evə, cavannar başqa evə. Bunnarı buyrum etdilər ixtiyarlar məcli­si­nə, hardaki aşıx dövran eder. Bunnarın yadına Xasta Hasan düşdü. Dedilər: “Ax, Xasta Hasan burda olaydı, bununnan barabar çalar, çağırardı”.

Bu sözü yanındakı adam eşidər. Deyər: “Ay qarda, nə aşıxdı, hardadı?”

Bunnar dedi: “Xasta Hasandı, Qaranıynan deyişəndi”.

Bu yanındakı adam dedi: “ Qoy çağırax gəlsin”.

Məclisin böyüyünə işarət etdilər, dedilər ki, Xasta Hasan buraya gəlmiş, çağırtdırax gəlsin. Toyun böyüyü adam yol­ladı, dedi ki, gedin kövün başındakı bulağın başında öküz­dərnən duruyor, yanındakı adamların içində, Xasta Hasan adlı biri var, onu buraya çağır, gətir.

Oraya o adam getdi. Bulax başında heç kimsə yox. Orada olan adamlardan soruşdu. Birisi dedi: “Bax o filankəsin evinə getdilər”. Haman adam getdi o qapıyı buldu. Ama, Xasta Ha­sanı unutdu. Yadında xasta qaldı. Çağırdı, içəridən bir qız çıx­sı. De­di: “Ay bala, burda bir Xasta var onu çağırırlar. Çağır, çıxsın”.

Qız içəri girdi, baxdı ki, hamı gülüb söylüyör, Xasta-masda yox. Gəldi dedi: “Ay qadaş burda elə adam yox”.

Bu adam geri toya gəldi. Dedi: “ Getdim, dedilər ki, elə adam yoxdu”. (Xasta Hasanın) toyda olan yoldaşdarı baxdı ki, nasıl olmaya. Dedilər: “Ay qardaş sən nasıl dedin ki, sənə elə cavab verdilər?”

O adam dedi: “Xastayı çağırdux, dedilər: “yoxdu”.

Adamlar gülüşdü. Dedilər: “ Onun adı Hasandı. Siz ləqəbini demisiniz. Onunçün elə demişlər”

O zanan öz adamlarınnan biri qalxdı oğlannan getdi. Ça­ğırdılar. Qız çıxdı, dedi: “Ay qardaş vallah bizdə Xasta yoxdu”.

Gələn adam dedi: “Xasta Hasanı çağır de ki, səni qapıda çağırerler”.

Xasta Hasanı alıb gəlirlər toya. Xasta Hasana yol verdilər, sədirə-yuxarı çıxdı. Baxdı orada bir aşıx gəzer. Dedi ki, ay qardaş buranın aşığı var məni niyə gətirdiz?!”

Camaat dedi: “Zərəri yox, hər kəs öz qismətini yeyər”.

Dedilər: “Aşıx Polad bu yengələri bir tərif etsəniz elə gəlini söylərsiniz”.

Aşıx Polad dedi göz üstə. Belə baxdı, gəlinin iki tərəfində yengələr, ikisi də bəyaz paltarda durollar.

Aldı Aşıx Polad:

(Bundan sonra Aşıq İsgəndərlə Murtaza Tursunovun söylədiyi təxminən eynidir. Murtaza Tursunov “Maşal­lah” rədifli qoşmadan sonra “Gizlənər” adlı bağlamanı əlavə etmiş və sonunu belə tamamlamışdır-Ə.Ş.)

Bəli söz tamama yetdi. Bunnan Oruc kişi dedi: “ Ay qar­daş, ustanın ardı təhrət, abdəst görmöyüb. Nə bilir namaz nədi, sünnət nədi”.

Camaat arasından biri qalxdı, dedi: “Aşıx Polad, nə dersən?”

Aşıx Polad yerə baxdı, dedi: “ Mən bu aşığa tabıyam.”

Gətirdi sazı Xasta Hasanın önünə qoydu. Xasta Hasan sazı əlinə alıb Aşıx Polada verdi. Dedi: “Get ağzına sığznı ye. Həm də qatırçının qatırını ürkütmə”.

Bəli, Xasta Hasanın yükünü özdəri dolduru verdi. O biri yoldaşları da kövdən alıb doldurdular. Ama, Orucun payını toy sahabı verdi.

Bunnar çıxdı, yola düşə, toy sahıbı Xasta Hasana xoş gəl­din diyə hörmətlə yola vurdu.

Bəli bu nağıl burda oldu tamam. Məhəmməd Müstafanın ruhuna yüz min salam.



Murtaza Tursunovun birinci varinatı. Səh. 39-43.
Aşıq İsgəndərin mənə köndərdiyi 12 vərəqli, sarı rəng­li iki şagird dəftərindəki mətndən köcürdüm. Aşıq dik­tə edərək kiməsə yazdırdığı mətnin sonunda öz xəttilə Xasta Hasanın və başqa aşıqların şeirləri də var.
XƏSTƏ HASANIN QARDAŞI OĞLU DƏLİ BAYRAMI TÜRMƏDƏN AZAD ETMƏSİ
Xəstə Hasan özü Əspincə rayonunun Levis kəndinnəndi. Xəstə Hasan 17-18 yaşında olanda Xavet kəndində Qaranlıx dərədə ona ilahi tərəfinnən qüvvə verilir. Xəstə Hasan kəndin danalarına gederdi. Xəstə Hasanın sevgisini bəylər Qırqına (Dırqına– Ə.Ş.)kəndində əlindən alerlar və qoymullar ki, Xəstə Hasan qızı alsın. O, özgəsi ilə evlənir.

Həmin Levis kəndində bir dənə gəlin varıydı. O, Xəstə Ha­sanın sevgilisinə oxşuyurdu. Həmişə onu görəndə Xəstə Hasan söz deyərdi, bacı xülusunda. Amma elə söz deyərdi ki, heç toxunan söz olmazdı. Ona görə də gəlinin qaynatası, qay­nanası və həyat yoldaşı da icazə verirdilər Xəstə Hasan on­nara gəlsin.

Beləliklə, Xəstə Hasan gəlif çatmışdı 65-70 yaşına. Həmin gəlinin adı da Fədi idi. Bir gün Xırtızdılar tərəfindən ərik gətirmişdilər Levisdə satmağa. Xəstə Hasan, Pıçan kişi və başqaları 4-5 nəfər ərik alıllar. Əriyi Hasanın şinelinin ətəyinə tökdülər və oturuf yeməyə başdadılar. Bu vaxt həmin Fədi arvad da ərik almağa gəlirdi. Ounun gəlməsini yanındakı kişilər Xəstə Hasana maxsus dedilər ki, Fədi də ərik almağa gəlir. Xəstə Hasan baxıb gördü ki, doğrudan da Fədi ərik almağa gəlir. Onda Xəstə Hasan eşqə gəlib görək nə dedi:

Könül, səni müjdəliyim savaxdan,

Budur üzü xallı yarın gələyur.

Alı al yanaxdı, qaymax dodaxdı,

Dodaxları ballı yarım gələyur.
Gözəllik dünyada sənə yaraşır,

Zülflərini qaldırıf gərdənə aşır,

Yel dəyəndə incə belə dolaşır,

Ağ buxağı xallı yarım gələyur.

Belə deyəndə Fədi hirslənif, hirslə Xəstə Hasanın üzünə baxır. O vaxt Xəstə Hasan deyir:

Xəstə deyər, niyə baxdın üzümə,

Malım yoxdur özüm qurvan özünə,

Bivəfasan, inanmıram sözünə,

Yüz min fitnə-felli yarım gələyur.

Bu sözü belə deyəndə Fədi hirslənir ki, camaatın içində niyə belə deyirsən. Fədi hirslə gəlib nöbata durur ki, ərik alsın. Bu vaxt Xəstə Hasan əriyi yeyif çiyidini isə Fədiyə atır. Çiyid Fədinin əlindəki qava dəyi səs eliyir. Səs çıxanda hamı dönüf Fədiyə baxır. Fədi əlini silkələyir və deyir ki, yaxşı, bir də sən bizim qapıya gələrsən. Onda yenə Xəstə deyir:

Ərknən daş atdım o nazlı yara,

Ajıxlanıf mana “dəlisən”-dedi.

Dedim: bir busə ver, o gül üzünnən

Dirsəyin göstərif: «Alısan»– dedi.


Dedim: Qurban olum sənin eyninə,

Üzüm sürtüm köynəyinin əyninə.

Bir rusxat ver, əl aparım qoynuna,

“Əcəlin yetəməmiş, ölüsən!”– dedi.


Xəstə deyər: Bu qız dağ ceyranıdı,

Doqqazdan gələndə məni tanıdı,

Əlini köksünə çəkif yanıdı,

“Bir bizim məhliyə gəlisən”– dedi.

Həmin bu sözləri Xəstə Hasan deyəndə Fədi hirslənif əriy almadan gedir. Bunu görən Xəstə Hasan Fədinin könlünü almax üçün deyir:

Şükür ayax qoyub yar bizim yerə,

Kirpikləri oxdu, qanım da getdi.

Camalın şöyləsi yıxıb aləmi,

Sanasan məleykə donunda getdi.
Eldə belə gözəl olmaz həmişə,

Hüsnün şöləsindən gözdər qamaşa,

Küllü Alosmana saldı tamaşa,

Üşgüllü vəzirin yanında getdi.


Xəstənin yarısın, ay gözəl Fədi,

Artırdın dərdimi eylədin dəli,

Göylərin ülkəri, elin sərdəri,

Sən getdin, cəsətdən canım da getdi.

Bu söz Fədinin könlünü almaxdan onu daha da ajıxlan­dırdı. Gedif ailəsinə pis qandırdı. Ailəlsi belə bir qərara gəlir ki, Xəstə Hasanı gülləliyələr. Sonradan fikirləşirlər ki, Xəstə Hasan qocadı, onun əvəzinə qardaşı oğlu Dəli Bayramı tut­duraq ki, türmədə ölsün, özüdə cavandır.

Səhəri qalxdılar məxsus Dəli Bayramla döyüşdülər. Levi­sin kənd-koxası var idi. Adına Üşgüllü Vəzir deyirdilər. Hə­min Üşgüllü vəzirə 500 manat pul verdilər ki, Dəli Bayramı tut­dursun. Üşgüllü Vəzir də pulu alıf gəldi Xosbuya bəyləri­nin yanına, günahın hamısını Dəli Bayramın boynuna qoydu­lar, elə də Dəli Bayramı tutdular və ona səkkiz il iş verdilər. Bu zaman Dəli Bayramın atası, anası Xəstə Hasanın yanına gə­lif dedilər ki, bu işi sən elədin, sən də qurtar. Xəstə Hasan bəylərə minnətə getmədi, o vaxta qədər ki, aradan 5-6 ay keçdi.

Oruclux bayramına bir gün qalanda sazını götürüb Xosbuya bəylərinə minnətə gəldi. Gördü 40-50 bəy kefdədi. Xosbuya bəylərinin başçısı Dədə bəy idi. Xəstə Hasanı içəri çağırdı, xəbər aldı ki, nə yaxşı gəlifsən. Onda Xəstə Hasan belə dedi:

Aləm bilir ki, eşq atəşi məndədi,

Bilmiyənnər xələf sanar, əfəndim.

Bir yar ki, yarınnan ilqar eylədi,

İlqarından necə dönər, əfəndim.

Onda Dədə bəy bəylərə dedi ki, nə başa düşdünüz?

Dedilər:

– Heç bir şey. Yəqin bunun sevgilisi var.

65-70 yaşında olduğuna baxmayaraq xəbər aldılar:

– Xəstə Hasan belədirmi?

Onda dedi:

Aləm bilir sənin adın Dədə bəy,

Nəslin olub əvvəlindən zadə, bəy.

Öldür məni, verməynən yada, bəy.

Hər görənlər əhsan sanar, əfəndim.

Dedilər:


– Yox, deyəsən bunun başqa xahişi var.

Aldı görək Xəstə Hasan sözünü necə tamamladı.

Mən Xəstəyəm, bağda bostan əkərəm,

Qırqnada bir gözələ nökərəm,

İndi cani dildən bir ah çəkərəm,

Tamam çarsı bazar yanar, əfəndim.

Bu sözün deyildiyi vaxtda Üşgüllü Vəzir içəri girdi.

Xəstə Hasanın Xosbuya getdiyindən xəvər tutan Fədinin qaynatasıgil bildilər ki, o Dəli Bayramı qurtartdırmağa gedif. Tez Üşgüllü Vəzirə dedilər ki, Xəstə Hasan Dəli Bayramı qurtarmağa gedif, get qoyma. Üşgüllü Vəzir gəldi ki, Xəstə Hasan saz əlində oxuyur. Üşgüllü Vəzir onun gəlif burya çıx­masına, bəylərin məclisində oxumasına bərk hirsləndi. Hirs başına elə vurmuşdu ki, içəri girəndə salam verməyi də unut­du. Keçif lap yuxarıda oturdu. Bəylər çox pərt oldular ki, niyə salam vermədi. Onda Xəstə Hasan sazı götürüb görək nə dedi:

Bəyzadalar məclisinə gələndə,

Axlı kamil olan əyaği gözdər.

Ustadından nəsyət alan kimsələr,

Axlı kamil olan əyaği gözdər.

Bütün bəylər aşığın sözünə «Əhsən» dedi və güldülər. Xəstə Hasan sözünün dalını dedi:

Dəli könül, öz yerində paşasan,

Qanlı fələk kimi qoydun yaşasən,

Ay annamaz, niyə çıxdın başa sən,

Axlı kamil olan əyaği gözdər.

Üçgüllü Vəzir alt oldusa da bir söz demədi. Bəylər yenə güldü. Dədə bəy dedi:

A Xəstə Hasan, sənə halal olsun. İndi ki, belə gözəl sözdər oxuyursan nə istəsən verəjəm. Xəstə Hasan işi belə görüb sazı götürüb görək nə dedi:

Xəstə Hasan dəryalara dalanda,

Şirin canı eşq oduna salanda,

Ömür keçif vədə tamam olanda,

Bu yazıq canım o ağı gözdər.

Bü sözdən bəylərin çox xoşu gəldi. Üçgüllü Vəzir çox pis oldu və heç bir söz deyə bilmədi. Dədəbəy dedi:

– Ay aşıx, nədir mətləbin aç de? Nə desən mənim gözüm üstə! Pul desən pul, mal desən mal. Onda Xəstə Hasan görək nə dedi:

Əzəl bahar, yaz ayları gələndə,

Bülbül sitəmindən gül azad olur.

Dəstəsindən ayrı düşən sonalar,

Şana dəyməmişdən tel azad olur.
Al, yaşıl geyinif gəlinnər, qızdar,

Sürmələnif qaş-kirpiklər, o gözdər,

Gəlməsə durnalar, ötməsə qazdar,

Üzməsə sonalar göl azad olur.


Xəstə Hasan xocaların-xocası,

Könlüm öyü övliyalar bacası.

Bu gün əziz gündü, bayram gecəsi,

Bəylər sitəmindən qul azad olur.

Bəylər dedilər ki, qul kimdi, kimi azad eləmək lazımdı? Xəstə Hasan susanda Dədə bəy deyir:

– A Xəstə Hasan, nə qul, nə adam? Sözdü adama oxşu­yursan, açıx de görüm nə istəyirsən?

Xəstə Hasan deyir:

– Qardaşım oğlu Bayramı 5-6 aydı tutuflar. Səkkiz ildə işi var. Onu sizdən istəyirəm.

Bəylər bir-birinin üzünə baxıllar. Dədə bəy deyir:

– Xəstə Hasan, savax bayram günüdü, gəlif çalıb-oxuyar, bəylərin könlünü şad edərsən. Sonra da qardaşın oğlunun nədən tutulduğunu öyrənərik.

Xəstə Hasan razılaşır. Ordan yol alır qonaqçısının öyünə. Qonaxçısının da uşağı olmurdu. Qardaşı qızını qızdığa götür­müşdü. Gecəni rahat yatdı, səhər əl-üzünü yuyuf əyləşdi süf­rəyə. Qız da çay-çörək gətirir. Öy sahivi çay-çörəkdən sonra hörmət olaraq deyir:

– Aşıx, bir qalyan çəksən pis olmaz.

Xəstə Hasanın də fikri qardaşı oğlunun yanındaydı. Dər­dini dağıtmaq üçün deyir:

– Olsa, pis olmaz.

Öy sahivinin bir sulu qalyanı vardı. Qıza deyir ki, a bala, onun suyunu təzələ gətir, çəkək.

Qız da qalyanın suyunu təzələmək istiyəndə əlindən salıf sındırır. Kişi hirslənib qızı döymək isdiyir. Xəstə Hasan görür öy sahivi qonax hörməti gözdüyən adam döyül, onu sazsız başa sala bilməyəcək. Əl atdı saza, dedi:

– Qardaş, ürəyimə üç kəlmə söz gəlib, izin ver, onu deyim.

Aldı Xəstə Hasan:

Səhərdən uğradım bir gözələ,

Saraldı rəngi döndü xəzələ.

Özün dedin: götür suyun təzələ,

Əldən düşdü, qalyan sındı neynəsin?!


Bizim yerlər çayır, çəmən, meşədi,

Al yanağa qızıl güllər döşədi,

Altın döyül, gümüş döyül, şüşədi!

Əldən düşdü, qalyan sındı neynəsin?!


Xəstə deyər: nə istərsən bu qızdan,

Tər tökülür al yanaxdan, o üzdən,

Kəs qiymətin indi alıynan bizdən,

Əldən düşdü, qalyan sındı neynəsin?!

Öy sahivi tutduğu işdən peşimin olur. Xəstə Hasan oradan gəlir bəylərin yanına. Dədə bəy dedi:

– A Xəstə Hasan, İrfanı adlı aşıx eşidifsənmi?

Xəstə Hasan dedi:

– Dədə bəy, onun adını eşitmişəm, əmbə özünü görmə­mişəm.

Dədə bəy dedi:

– O, necə aşıxdı?

Xəstə Hasan dedi:

Özünü görməsəm də sözdərinnən bilirəm ki, çox zor aşıx­dı.

Dədə bəy dedi:

– Bu bəylərin yanında deyirəm. İrfani indi gələjək məclis aparmağa. Sana üç kəlmə qıfılbənd deyəjək, əgər onu açsan, qardaşın oğlu Bayramı buraxajam. Yox, aça bilmədin heç, o sözü bir də dilinə alma.

İrfanini gətirdilər məclisə. Məclis başlıyır. Dədə bəy İrfa­niyə deyir:

– Xəstə Hasana bir qıfılbənd deyəjən. Qıfılbəndi üzdən desən, sənin üçün pis olajax.



Aldı İrfani:

Aradım, yoxladım könül şəhrini,

Gördüm bu könlümdə yenə dörd qardı.

O dördün birini qaldırdım atdım,

Yenə gördüm bu könlümdə dörd qardı.
Xəstə Hasan gülümsəyib görək nə dedi:

Ol yaradan bu dünyanı xəlq etdi,

Nişangahı dörd qıvladı, dörtdü, dörd,

Yoxdan var eylədi cəmi insanı,

Abı, ataş, xani, baddı, dörddü, dörd.
Aldı İrfani:

Oxudum, oxudum mətləbə çatdım,

Bir bəzirgan tapdım yarısını satdım,

İndi də o dördün ikisin atdım,

Yenə baxdım gerisində dörd qaldı.
Aldı Hasan:

Yoxdan var eylədi cümlə aləmi,

Endi fəriştələr, çəkdi qələmi,

Məhəmmədə gəldi haqqın salamı,

«İncil», «Tövrət», «Zabur», «Quran» dörtdü, dörd.
Aldı İrfani:

İrfani deyər bu sözləri alana,

Eyvallahım var təcnisi bilənə,

Üçünü atdım, birini aldım qələmə,

Dörddən dörd tulladım yenə dörd qaldı.
Aldı Hasan:

Dövr eylər bu dünya dönər, ha dönər,

Bir gün olar çıra bəndindən sönər,

Xəstə Hasan, üstünə Əzrayıl qonar,

Dörd kimsə aparar, yenə dörddü, dörd.

Məclisə toplananlar Xəstə Hasanın bu cavabına mat qaldı. Hamı onun hünərinə «Əhsən» dedi. Üşgülü Vəzir gördü işi şuluxdu, məsələ açılsa, biavır olajax. Susdu. İşin gedişini belə görən Dədə bəy dedi:

– Hasan, de görüm sənin tayın aşıx bu dünyaya gəlif, gəlmiyif?

Onda Xəstə Hasan aldı və belə dedi:

Abı çeşmin çaylarında, ördək birdi, qaz da birdi.

Süsən, sünbül, tər bənövşə, bülbül ötər yaz da birdi.

Vaqif hər dərtdən qanandı,Gövhərinin qiyməti yox.

Qul Qaranım qərəz eylər, Aşıx Ömər sözdə birdi.

Qurbanı haqq aşığıydı, o da xımnan sökər.

Çöllü fidan qələm alıf, o xədinə bir xəd çəkər.

Qul İsmayıl baş tacıdı, o canını candan əkər.

Aşıx Polat kamil usda, Dəli Tamı saz da birdi.


Molla Xəlil həvəs ilə, işdi eşqin badasını.

Kofdadı bir dəryadı, keşmək olmaz adasını,

İrfanıya da veriflər, onnardan ziyadasını,

Kərəm yandı eşq oduna, od da birdi, köz də birdi.


İşdim eşqin badasını, həm oxuyam, həm yazam.

Böylə getməz bu zamana,vallah düzələcək əyyam.

Min iki yüz on dörd sənə, tarixim yoxdur ki, sayam.

Yüz min aşıx gəldi-getdi, Xəstə Hasan yüzdə birdi.

Belə deyəndə Dədə bəy açarı verdi Xəstə Hasana və dedi:

– Xəstə Hasan, sən həqiqi haqq aşığısın. Həm sözdərə cavaf verdin, həm də aşıxların hamısının haqqın özünə verdin. Öləninin də, qalanının da. Sən haqqı nahaqqa verməzsən! Götür açarı apar, qardaşın oğlunu da azad edə, onnan baravar kimi də isdəyirsən azad elə!

Belədə Xəstə Hasan Dəli Bayramı və yanındakı yoldaş­la­rı­nı dı qaladan azad elədif, qardaşı oğlunu da götürüf gəlir Le­visə.
Söylədi: Aşıq İsgəndər Ağbabalı,

mart 1983-cü il, Naxçıvan şəhəri.

Aşıq Murtaza Tursunovun əlyazması şəklində göndərdiyi və bilgisayara yığdırdığı mətnlər:
Aşağıdakı dastan-rəvayətin Murtaza Tursunovdan toplan­mış iki variantı var. Birinci variantın əvvəlində bir yarımçıq vərəqdə Xəstə Hasanın atası və qardaşları haqqında belə bir bilgi verilir.
XASTA HASANIN UŞAX VAXTI XAVETDƏ DANAYA GEDƏN VAXTI BAŞINNAN ÖTƏN VAQİƏ
Köhnə, qədim vaxtlarda, dünyanın lələ vaxdı Xasta Hasan Türkiyənin Van şəhəri deyilən yerdə yaşıyermişlər. Sora beş qardaşın törəməsi o yerə sığmeller. Bu beş qardaş oradan qalxer Axırkələkdə Dırqına adına olan yerə gəleller. Belə olan­da İsgəndərə (Xəstə Hasanın atasına– Ə.Ş.) gəler ki, nə duryorsuz sizin çayırı15 ermənilər biçer. Bunu eşidəndə, bun­nar beş qardaş - Çiçək, Qara Alı, İsgəndər16, Avdiılla, Mus­dafa qalxer gəlerlər ermənilərin yanına diyellər niyə edersiz, bizim yeri niyə biçersiz?

O zaman ermənilər diyer “Get o yana, qanmaz türk, sizə bir bu qədər yeri kim verər? İnnən sora buraların sahabı biz olacayız!”

Bunnar çox deyer, ermənilər az eşider. Bunnar baxer erməniyə söz keçmir, odurku dava düşör. Bunnar bu vuruşda erməninin birin ağır yaraler. Sonra İsgəndərlər burada dura bilmellər. İki böyük qardaş geri-Türkiyəyə gedellər. Geridə qalan üç qardaş bu yana Levis kəndinə gəler, orada məskən salellər, yaşıyellər. Ama İsgəndərin bir bacanağı Əzəlki..(Son yarımşıq cümlə göy rəngli qələmlə əlavə olunub. Mətn qırılır. Başqa bir səhifədə makına vərəqinin əvvəli kəsil­diyindən mətn yarımçıq başlayır–Ə.Ş.)

...Darda qalanların dadına yetən Rəbbil aləmin, aşiqi məşuqa yetirən pirləri göndərdi. Hasana pirlər badasını versinlər. Pirlər yetişdi Hasanın üstünə.

Dedi: “Ey cavan aç gözünü!”

Hasan gözünü açanda gördü ki, başının üstündə nurani dəvriş! Dəvriş dedi: “Hasan, acsanmı? Bizim də aclığımız var”.

Hasan dedi: “ Vallah nanımı Allah verə, bögün növbətim bir qoca nənəyə qaldı, o da dedi: “Oğul, sən get, mən bir azdan bişirrəm, gətirrəm” (gətirmədi).

Dəvriş dedi: “Al bu ətməgi ye!”

Hasan belə baxdı, dedi: “Dədə, bu torpaxdı. Torpax da yeyiler?”

Dəvriş dedi: “Oğlum, bu torpax yeyiler. İndi hələ ye, gö­rər­sən torpax degil. Bu torpax Qəribi Şahsənəmə yetirəndi. Al da ye, Hasan”. (Dəvriş) bir az ağzına atdı, başdadı çeynəməyə.

Hasan belə dərvişə baxdı, (verdiyində) aldı bir az ağzına. Baxdı ki, cənnət tahamı, çox ləzzətdi, həm də ətirli. Başladı torpağı həp yedi. Bir az duranda bir də gördü o yannan bir nazanı xanım gəler. Qaşlar qara, gözdər qara, al yanaxda qoşa xallar can aler. Hasan belə alıcı göznən baxdı. Bayram ağanın Fədi adlı qızına oxşatdı, dedi: “Olaki Fədidi?!” Hasanın fik­rini pirlər qandı. Dedilər: “Hasan, ağlını itirmə, bu sən degən dəgil. Bu sənin sevgilindi”. Pirlər bu sözü degəndə qız qayb oldu. Ha baxdı görmədi. Belədə Hasan bayıldı.

Hasan yatdı, ağzından su, köpuk axmağa başladı. Beləcə iki sutka yatdı. Üçüncü sutkanın yarısı camaat kövü gəzerdi, gəldilər yığınnara baxdılar. Uçan yığınnarı düzəldəndə Hasanı gördülər. Baxdılar Hasan yater. Hama ağzınnan su, köpük axer. Bilmədilər sağmıdı, yoxsa ölüdümü. Dedilər: “Gedək sa­habına xavar edək”. Bir adam göndərdilər. Getdi Əzəl ki­şiyə (başqa variantlardan aydın olur ki, Əzəl kişi Hasanın Xavetdə evində qaldığı qohumu, deyəsən xalasının əridir–Ə.Ş) dedi: “Hasanı buldux, sağdur, ölüdür bilməzik”.

Əzəl kişi dedi: “Oğul, nerdədi?”

Oğlan dedi: “Əmi, odey a, o böyük dərənin yanındakı tarlada, sapın altındadır”

Bunu eşidən Əzəl kişi qaşdı köv böyüyü, yüzbaşı Nəbinin yanına, dedi: “Ay Nəbi, Hasanı bulmuşdar. Bilmellər ölüdü­mü, sağdımı. Bir qalx, hələ gedək baxax”.

Nəbi qalxdı, fayton çağırtdı, mindilər getdilər. Hasanın yanına gəlib gördülər yater. Baxdılar ağzınnan su, yaşıl köpük axer. Nəbi istədi əlini alsın, çandamarına(nəbzinə-Ə.Ş.) bax­sın, Hasanın qolunu əlinə alanda o diksinib gözdərini açdı.

Əzəl gəlib dedi: “A bala, ay Hasan, hələ qalxsana. Budu səni üç gün olar gəzellər. Sənə nə olub?! Bir qalx!”

Nəbi də dedi: “Qalx hələ, balam, nə oldu sənə?”

Hasan yan döndü, ağacını tapdı, dedi: “ Deyim mənə nə olmuş”:

Aldı görək Hasan nə dedi:

Ay ağalar, sizə deyim,

Başımnan ötəni mənim.

Gəldi ərənnər üstümə,

Geydirdilər mənə geyim.


Pirlər yığıldı başıma,

Düzən verdilər işimə,

Mənim bu cavan yaşıma,

Rəhm eylədi ağam, bəgim.


İnsanı tutar baş geyim,

Sazım yoxdu sizə deyim,

İnnən belə mənim hayım,

Salat edər işim bəgim.


Paltar üstümə yaraşdı,

Şəvqi gövdəmə daraşdı,

Çəh çaldım başım qarıştı,

Vallahi, doğrusu bəgim.


Budur Xastanın mərfəti,

Etməkdir sizə hörməti,

Qumaş özünnən qiyməti,

Hər zama götürər bəgim.

Söz tamam oldu, o yannan biri dedi: “Bununku sevgi vergisidir”.

O zaman Hasan genə ağacı döşünə basdı, aldı görək nə dedi:

Yağmur yağdı daldeyləndim yığına,

Yel döndərdi məni aldı altına.

Birdən rast gətirdi yarın bağına,

Hayıf oldu bulamadım fəndini.


Xapdan gözüm açdım “İllalah!” dedim,

Cənnət tahamını mən şirin yedim.

Yanı ki, Quranı bilerdim kəndim,

Hayıf oldu görəmmədim qəndini.


Pirlərin xocası məni oxutdu,

Noxdalayıb bu beynimə toxutdu.

Hər bir sözü qulağıma axıttı,

Hasan söylər yerin göyün bəndini.


* * *

Gözüm açtım haqqa kəlmə deməgnən,

Dillərim açıldı, a bəgim mənim.

Haqqın nəsibinnən toprax yeməknən,

İzanım açıldı, a bəgim mənim.
Pirlər üstümə bü gün gəldilər,

Hər təfədən mənə suval verdilər.

Cavab kəlməsini doğru aldılar,

Dillərim açıldı, a bəgim mənim.


Badeyi verdilər mənim dəsdimə,

Bir də baxdım yarım gəler üsdümə.

Zalımlar girdilər mənim qəsdimə,

Ayırdılar yarım, a bəgim mənim.


Qısmatım olsaydı yarnan qalardım,

Bu fanı dünyadan murat alardım.

O zamanda telli sazı çalardım,

Ayırdılar yarım, a bəgim mənim.


Xasteyi sınaxtan pirlər keçirdi,

Hər türlü bulağın suyun içirdi.

Qıyamat ayrılıx aldı qaçırdı,

Ayırdılar yarım, a bəgim mənim.

Söz tamam oldu. Yüzbaşı Nəbi dedi: “Şimdi qalx öyə gedək, əvdə söylərsən”.

Hasanın xalası Hasanı gördü, qucağına basdı,”A balam, sənə qurban”–dedi– “Sənə bir şey olsydı, mən anan Sultana nə diyərdim?! A sənə qurban olsun xalan, ay Hasan!”

Hasan dedi: “Xala, dayan mən deyim, nə cavap verəcəm sənə”. Aldı Hasan:

Çox şükürlər olsun şahlar şahı,

Yetişti bu halda dadıma mənim.

Göndərdi üstümə gəldi ərənnər,

Bir sevgi saldılar yadıma mənim.
Toprax verdi mənə, bir gözəl yeyim,

Yoxdu simli sazım mən sizə deyim,

Əynimə geydirdi qəm paltar, geyim,

Xasteyi artırdı adıma mənim.


Pirlər mənnən qat-qat dəri soydular,

Söylətdilər söhbətimnən doydular,

Mənim adım Xasta Hasan qoydular,

Dedim ki, yetişsin dadıma mənim.

Söz tamam oldu. Sonra camaat dedi: “Oğul, Hasan, Allah sənə verdi, gözün aydın olsun, çox yaxşı dərəcəyə getdin. Hələ gənə bircə kəlmə de görək”.

Aldı Xasta Hasan gənə nə dedi:

Ay ağalar, nə gözəldi,

Duşda yarını görməgin.

O adamın xoş baxdıdı,

Döndərib salam verməgin.


Salam alsa, şad olarsan

Almasa, məlül qalarsan.

Axrında bervat olarsan,

Döndərsə üzün görməgin.


Bu Xastanın sözü çoxdu,

Heç bir xavar alanı yoxdu,

Gəlib yarı görən vaxdı,

Qoynunnan narı dərməgin.

Söz tamam oldu. Aldı gənə:

Dərya qırağında durub gəzərkən,

Əlimə bir alma dal iras gəldi.

Can qurban eylərəm ay alma dalı,

Könlül istədigi yar ras gəldi.
Əlində tutordu altınnan tası,

Silindi könlümün qalmadı pası,

Ağ sinən üstündə Bulqur yaylası,

O sinən sinəmə düz irast gəldi.


Xasdıya dönübən nazar eylədi,

Xasteyi canınnan bezar eylədi,

Səksənnən doxsannan bazar eylədi,

Yanıldı sayısı yüz iras gəldi.

O yannan biri dedi: “Biçarə sevgisinnən ayrı düşdü, yarını əlinnən alıflar. O zaman Xasta Hasan aldı görək nə dedi:

Mənim özüm öz özümə eylədim,

Külü alıb öz gözümə teylədim.

Pirlərin önündə mən tərs söylədim,

Onunçün yığvalım tərsinə gəldi.

Qısmat verdi onu bütün yemədim,

O diyən sözlərə mən “hə” dimədi.

Sonra durub öz-özümü qınadım,

Pirimin dedigi gerçəgə gəldi.

Hasanam, yanerəm əlimə gəlməz,

Bedasıl olannar heç nəsihət almaz,

Bu fani dünyədi, heç kəsə qalmaz,

Onunçün görüşmək mənşərə qaldı.

1   ...   4   5   6   7   8   9   10   11   12


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə