AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu




Yüklə 3.43 Mb.
səhifə13/19
tarix22.02.2016
ölçüsü3.43 Mb.
1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   19
Aşıq şeirində etnoqrafizmlərin üslubi mövqeyi

Şifahi xalq ədəbiyyatının aşıq şeiri janrlarını adət-ənənə və mərasim adları, məişət sözləri, bəzək şeyləri, qiymətli qaş- daş adları, geyim və s. adlarını bildirən leksik vahidlərsiz təsəvvür etmək qeyri- mümkündür. Sənətkar, ustad aşıqlar bir tərəfdən mənsub olduğu xalqın dilinin qanını- canını ifadə etmək, vermək tamarzısındadırsa, digər tərəfdən xalq məişətini, ellərimizin zəngin etnoqrafiyasını dərindən bilməsələr, çətin ki, onlar ustad zirvəsinə də yüksələ bilərdilər. Xalqı tanımaq, dərk etmək, ondan öyrənmək, el- obanı yenidən yaradıcılıqlarında təqdim etmək yalnız nəhəng, ədəbi şəxsiyyətlərə müyəssər olan xoşbəxtlikdir. Bu mənada ümumən şifahi xalq ədəbiyyatının konkret olaraq onun ayrı-ayrı nümayəndələrinin /əqurbani, A.Tufarqanlı, Xəstə Qasım, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər, Aşıq Hüseyn Şəmkirli, Aşıq Hüseyn Bozalqanlı, Aşıq Şəmkir və b./ bədii irslərinin dili /eyni zamanda yazılı ədəbiyyatın – poeziyamızın xalq üslubunda, xalq deyim tərzində yazıb- yaradan sənətkarlarınına – Vaqif, Vidadi, Zakir və b.-nın bədii yaradıcılığını etnoqrafik planda izləmək də diqqətimizdən yayınmamalıdır, əlbəttə, bu iş üçün ciddi, əhatəli, uzunmüddətli tədqiqatlar lazımdır / üzərində linqvistik araşdırmalar aparmaq Azərbaycan dilinin ən zəngin və qədim leksik fondunu aşkarlamaq, səciyyələndirmək üçün gərəkli olardı. Bu mənada Azərbaycan aşıqlarının və el şairlərinin bədii nümunələrinə nəzər salmaq yerinə düşərdi.

Bəllidir ki, aşıq ploeziyasında məhəbbət mövzusu da, xüsusən də gözəlin təsviri, tərənnümü, vəsfi mərkəzi yer tutur. Bu, ana xətt kimi istər orta əsr aşıqlarının, isərsə də XIX və XX əsrin şair- aşıqlarının, el sənətkarlarının yaradıcılıqlarında geniş əks olunur. Gözəlin, məşuqənin, dilbərin /yaxud da pərinin/ təqdimində aşıqlar Azərbaycan dilinin lüğət tərkibinin ayrı –ayrı söz qatlarına müraciət etmişlər. Onlar el aşıqları olduğu üçün təbiidir ki, seçib işlətdikləri sözlər, deyimlər daha çox xalqımızın məişəti, həyat tərzi, adət- ənənəsi, gündəlik həyati tələbatı ilə bağlı, məşğuliyyət və fəaliyyəti ilə əlaqədar milli sözlərdir, frazeoloji birləşmələrdir. O da şəksizdir ki, belə söz və deyimlər ayrı- ayrı sənətkarların bədii irslərində janr tələbi ilə poetik məqsədlərinə uyğun və tabe olmaqla müxtəlif, rəngarəng, fərqli nisbətdə müşahidə edilir. Onu da inkar etmirik ki, söz seçimində uyğun gələn hallar da var. İndi bunlardan ən çox müşahidə etdiklərimizi göstərək:

XVI əsrdə yaşamış xalq aşığı Qurbaninin şeirlərinin dili öz milliliyi, sadəliyi ilə seçilir, el sözlərindəki təravət, mənaca zənginlik və yenilik onun dilini səciyyələndirir. Şübhəsiz ki, onunla eyni dövrdə yaşamış klassik poeziya üslubunda yazıb- yaratmış sənətkarların bədii yaradıcılığı ilə tanışlıqdan sonra Qurbaninin əsərlərini izlədikcə onda milli etnoqrafiyamız, məişətimzlə bağlı sözlərə, frazeoloji birləşmələrə bol- bol rast gəlirik:

Mirvari qolbağı, bəyaz biləyi,

Dal gərdəndə siyah tellər açılmış.1


Qurbani qurbandı şahın dərinə,

Dərviş bilər, xirqə,1 nədi, dəri nə?

/AAEŞ, 37/

… Bir əyri çalmalı, xumar gözlünün,

Zülfünü dağıdan yellər sevinsin.

/AAEŞ, 45/

Qurbaninin poetik irsindən gətirdiyimiz parçalarda mirvari qolbaqlı, əyri çalmalı leksik vahidləri geyim, bəzək- zinət adları gözəlin təsvirində neytral üslub kimi işlənmiş, adi nominativ mənada çıxış etmişdir. «Dərviş bilər, xirqə nədi, dəri nədi?» misrası ilə cinas uaradılmışdır.

Qurbanidən bir yüzillik sonra yaşamış Aşıq Abbas Tufar­qanlının qoşmalarında gözəlin portretinin yaradılmasında da geyim adları, məişət sözləri əvəzsizdir, başqa cür ola da bilməz:

Başına örtübdü, kəlağay, gəzər,

Əyri tel üstündən qızıl düymələr,

Belinə yaraşıb zərbafdan 2 kəmər

Çəpkənli, çarqatlı ağ bədən gəlir.

/AAEŞ, 85/

Abbas Tufarqanlı geyim adlarından, eləcə də başqa məişət sözlərindən neytral üslub yüklülərini götürüb işlətməklə təsvir, müxtəlif psixoloji hal və vəziyyət, bəzən də qeyri-adilik yaratmağa müvəffəq olur:

…Üzündən niqabı atdı,

Budu, yar gəldi, yar gəldi.

/AAEŞ, 58/

Peymanələr 3 dolmayınca,

Gülgəz rəngim somayınca…

/AAEŞ, 61/

…Axırda zünnar / burada «qurşaq» mənasında işlənmişdir/

Bağlarsan,

Qəmə yoldaş olan könlüm

/AAEŞ, 62/

Bir gün bir nazənin gəldi güzara

Gülgəz simları nə gözəl imiş.

Qanovuz köynəyi, atlaz qoftası,

Yaşıl basmaları nə gözəl imiş

/AAEŞ, 87/

Qovma dərgahından şirin nökəri,

Geymərəm hər şalı , hər qələmkəri,

Hicran xəstəsiyəm, yeməm şəkəri,

Qoynundakı nara qayılam, Pərim!
Götür surməni çək qaşına, gəlsin,

Çal əyri əalmanı başına gəlsin,

Abbasın sözləri xoşuna gəlsin,

Hurilər qızından sayılan Pərim!

/AAEŞ, 79/

Qurbani deyəndə:

…Pərimin boynunda heykəl, həmayıl,

Ləl bazubənd düzüb qol kənarında-

/AAEŞ, 26/

Biz xalq dilinin təbiiliyini, sadəliyini duymaqla bərabər, həm də aşığın sevgilisinin sanki boynu heykəl- həmayıllı, qoluna düzdüyü ləl bazubəndli halda qarşımızda dayanıb nəzərlərini harasa dikdiyini də görürük.

El aşığının dilində işlənən geyim- kegim, bəzək- zinət şeylərinin adları bədii mətndə heç bir məcazilik kəsb etməsə belə, neytral mənada, adi təsvir məqamında onun poetik dilini səciyyələndirir:

Bülbül ayrılığı sitəmdi gülə,

Gülbətin naxış süsən- sünbülə,

Altından nimtənə, üstündən silsilə

Sərəndazdan töküb başa- baş, Pəri.

/AAEŞ, 32/

Doğrudur, Qurbani qoşmada fars mənşəli nimtənə /can­donu, ƏFSL, s. 480/, sərəndaz /ləçək, çarqat, ƏFSL, s. 555/ və ərəb mənşəli silsilə /zəncir, ƏFSL, s.566/ geyim və bəzək adlarını işlətmişdir, lakin bu, klassik şeir üslubunda sadiqlik ənənəsi kimi qəbul edilməlidir. Ancaq Qurbanidən bir yüzillik sonra yaşamış Aşıq Abbas Tufarqanlıda geyim adları daha da milliləşir, öz sözlərimizlə verilir. Müqayisə üçün aşağıdakı bəndə diqqət etmək kifayətdir:

Bir gün bir nazənin gəldi güzara,

Gülgəz simaları nə gözəl imiş.

Qanovuz köynəyi, atlaz qoftası,

Yaşıl basmaları, nə gözəl imiş

/AAEŞ, 87/

Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Aşıq Alı, Aşıq Ələsgər kimi xalq poeziyasının ölməz ustadlarının yaradıcılığında milli məi­şətimizi əks etdirən milli leksika artıq poetik ənənə səviyyəsində sabitləşir. Azərbaycan ədəbi dilinin XVII- XVIII əsrlərdəki mənzərəsini müəyyənləşdirməyə çalışan N.Q.Cəfərov həmin dövrün ədəbi- mədəni təfəkkürünün milliləşdirilməsini, milli özünü dərketmənin mərkəzləşməsini ədəbi- bədii kontekstə məişət leksikasının, habelə tarixi və coğrafi baxımdan Azər­baycanla bağlı olan onomastikanın gətirilməsi ilə izah edir. Araşdırıcı obyektiv və orijinal mülahizələrin konkret faktlar, bədii mətnlərdə işlənmiş məişət sözləri və toponimiya əsasında sübuta yetirir: «Ədəbi dil xəlqiləşdikcə məişət- leksikası ilə daha çox təmin olunur: XVIII əsrə mənsub mənbələr bu cür vahidlərin funksionallığını göstərir: budayıb əzmək /Vid.- 81/, təpmək /inəyə aid/ /Vid.- 84/, alıq /Vid.- 34/, mitil /Vid.- 78/, toyuq /məc.- 168a/, yumurta /məc.- 168a/, tuluq /məc.- 120a/, yırtıq /ha.- 71/, ətəklik /Dağ.- 83/ və s. 1 N.Q.Cəfərov bəhs etdiyi dövrün ədəbi-mədəni təfəkkürünün milliləşdirilməsini toponimik adların timsalında da göstərir. «XVII- XVIII əsrlərdə ədəbi- mədəni təfəkkürün demokratik əsaslar üzərində yenidən qurulması, milli- idraki konsentrasiya /mərkəzləşmə/ tarixi onomastik sistemə funksional münasibəti dəyişir, eyni zamanda yeni onomastik sistem müəyyənləşir. Ümumşərq bazasından gələn /şübhəsiz, XI-XII əsrlər şərq intibahi nəticəsində formalaşmış olan onomastikanın meydanı daralır- bu cür sistemli dəyişmə hətta nisbətən məhdud konteksdə də müşahidə edilir; məsələn, Q.Təbrizinin /XVII əsr/ dilində həm ənənəvi onomastika işlənir/ Məcnun, Leyli, Kəbə, Nuh, Rüstəm Zal, Sənan, Yusif və s./, həm də ümumşərq mədəni mühitinin avtonomluğu ilə yanaşı bir qədər arxa planda olsa da, türk mədəni mühitinin avtonomluğu da istər nominativ, istərsə də funksional /üslubi/ planda mühafizə edilir: Təbriz, Bədəxşan, Nəvai, Uğurlu xan Ziyad oğlu /Q.təbrizi Füzuli adını tez- tez çəkir/… M.P.Vaqif M.V.Vidadidən irəli gedərək demok­ratik­ləşdirmə prosesini dərinləşdirir - ənənəvi onomastikadan sitat kimi, başqa sözlə, metaforik istinad kimi faydalanır, daha çox isə «məişət» onomastikasına ədəbi- bədii nüfuz qazandırır: Zeynəb /Vaq.- 23/, Pəri /Vaq.- 48/, Səkinə Əminə /Vaq.- 71/, Yetər /Vaq.- 104/. M.P.Vaqifin demokratizm toponimik vahidlərdən istifadə texnikasında da hiss edilir: Qazax /Vaq.- 100/, Kür qırağı /Vaq.- 115/, Qarabağ /Vaq.- 151/, Təbriz, Bakı, Gəncə, Şəki, Şirvan, Tiflis, Quba /Vaq.- 166/ və s.1

Geyim və bəzək əşyalarının adları xalq poeziyasında, xüsusən də aşıq şeirində gözəlin, igidin təsvir və tərənnümündə ən vacib məişət elementi kimi çıxış edir. Geyim adı, eləcə də geyimin materialını /parça, qiymətli metal, qaş-daşın növü. Adı/ bildirən sözlər bəzən şeir parçasının əksər misralarından görünür, boylanır.

Bu mənada Aşıq Alının poetik irsi həm poeziyamızın üslub gözəlliyi baxımından, həm də dövrünün nəfəsini, ruhunu, mənzərəsini canlandırmaq baxımından maraq doğurur:

Əbrişin libasdı, ahu baxışdı,

Qüdrətindən pür boyalı naxışdı.1

Mina gərdən, incə beli görməsəm

Qöncə dahan, şəkər dili görməsəm…

/A.Alı, 39/

…Xəlq oldun həyalı, əqli başında,



Ürbənd salma al yanağa, Tükəzban

/A.Alı. 40/

Fikir etmə ki, aşıq Alı qocalıb,

Gen tuman, çəpgəni dar istər könül

/A.Alı, 18/

Oğrun- oğrun daldalardan baxarsan,

Gərdəninə həm ayıllar taxarsan

/A.Alı, 19/

Səhəngin doldurub qoyar gərdəndə,

Nə ki, gözəllər var, yığılıb kəndə.

Kəmərin bağlayıb gərdən çəkəndə

Əyrimçədən keçər beli qızların.

/A.Alı, 33/

Qətrəsi xəyatı, bədəni dürdən,

Xudam xəlq eyləyib bir qətrə nurdan.

Fincanlar bəzənib ləli- gövhərdən

Qaynayır zülaldan bulağı tək- tək.

/A.Alı. 33/

Sevdiciyim təzə geymiş buxara,

İnsafdımı bülbül baxa xara.

/A.Alı. 48/

Alının yanında heç olmaz sözün,

Cırılar ipəyin, tərk olar bezin.

Daldadan baxmaqdan soğular gözün,

Yandırma kababı gözə deyirəm.

/A.Alı, 31/

Bir qoyunu gülüstan, bir qoyunu bərfdi,

Geymək üçün mən al- xara gəlmişəm

/A.Alı, 32/

Ziynət verir mina gərdən, şəhla göz.

Mələk sima, qələm- qaşı həcərin.

/A.Alı, 37/

Biri yedi, giryan gəzdi,

Biri tapmaz, hər yan gəzdi.

Biri daim üryan gəzdi.

Qucar tirmə- şal birisin.

/A.Alı, 17/



Can sitan hədələr, məzar əl eylər,

Biçərlərimi bəyaz donu – bilmirəm.

/A.Alı, 27/

Əl götürməz gözüm gözlə savaşdan,

Geyin əndamına aldan, qumaşdan

Bir seyrə çıx laləzəri o başdan,

Pünhan gəzib, məni cana gətirmə.

/A.Alı, 27/

Hüri-rüxsar, hilal qaşlı, siyah tel,

Boyu mina, əndam büllur, incə bel.

Diyarın zibasın, əsil mələk bil,

Bizim mah camaldar ədanı neynər?

/A.Alı, 41/

…Alı gövhər sərrafıdı, a nadan,

İnşallah cəfası zay ola bilməz.

/A.Alı, 21/

Çeşmimin ziyası, Alıdı ası,

Geydi qəm libası, ahdı nəvası.

Qurudu firqət yası, agah mənası,

İnanma kı burda qalım, Bəsdi yar.

/A.Alı, 23/

irsi barədə məxsusi söhbətə böyük ehtiyac duyulur, çünki Ələsgər sənəti ədəbiyyat tariximizdə özünəməxsus, orijinal, təkrarsız bir mərhələdir. Azərbaycan xalq təfəkkürü, el müd­rikliyi, xalq hikməti, ana dilimizin xəzinəsinin ustad Ələsgər qələmində misilsiz bir mənəvi sərvət mövqeyində, dəyərində emalı, doğuluşu Aşıq Ələsgər irsinin ən bariz xüsusiyyətləridir, cəhətləridir. Azərbaycan məişəti, ellərimizin etnoqrafiyası, təbiəti, milli onomastikamız onun əsərlərində dolğun və real bir şəkildə əks olunur, təsvir və tərənnüm olunur, xalqımızın maddi və mənəvi mədəniyyəti bütün zənginliyi ilə təqdim edilir, aşkarlanır.

Bir həqiqət şəksizdir ki, qocaman aşığın yavradıcılığında gözəlin təsviri, vəsfi, məhəbbət mövzusu başlıca yer tut­duğundan təsvir olunan gözəllər: Müşgünaz, Güllü, Səhnəbanı, Həcər, Gləndam, Gülpəri, Salatın və b. dövrünün ən layiqli geyim- gecimi ilə, bəzək- düzəyi ilə, zər-zibası ilə, zinəti ilə / «gözəldlik ondur, doqquzu dondur» qənaətini unutmaq olmaz/ təqdim olunurlar:

Kələğayı, əlvan, qıyqacı

Üstündən basa tellərin.

Yanaqların güldü, solmaz

Oxladın, yaram sağalmaz,

Qaşın cəllad , gözün almaz,

Bağrım kəsə tellərin.

/A.Ələsgər, I k., 68/

Yaralandım yar əlindən,

Gözlədim yarı, gəlmədi.



Məxmər köynək, qızıl kəmər,

Heç bizə sarı gəlmədi.

/A.Ələsgər, I k., 60/

Dəryada çox olar balıq,

Mətləbini versin xalıq.

Çit tuman, atlaz arxalıq

Yar geysin yanıma gəlsin

/A.Ələsgər, I k., 61/

…Yaxasına hərdən- hərdən



İnci, sədəf düzən gözəl.

Gümüş kəmər , incə belli,

Ağ biləkli, nazik əlli,

Ay qabaqlı, siyah telli,

Ürəyimi üzən gözəl

/A.Ələsgər, Ik., 62/

Xalq aşığının ayrı- ayrı gəraylı və qoşmalarından aldığımız gətirilən şeir parçalarında «kələğayı, əlvan, qıyqacı», «məxmər köynək», «qızıl kəmər», «çit tuman», «atlaz arxalıq», «inci», «sədəf», «gümüş kəmər» və s. milli leksikamızı təqdim edən etnoqrafik söz və birləşmələr əyanilik, konkretlik yaratmaqla bərabər, sadə, koloritli, zəngin, təbii, effektli bir bədii dil də nümayiş etdirir.

Daha ətraflı və aydın təsəvvür yaratmaq üçün «Yaraşır» rədifli qoşmanı bütünlüklə nümunə gətirməyi məqsədyönlü bildik:

Sallana- sallana gələn Salatın,

O sərxoş yerişin yola yaraşır.

Salıbsan gərdənə Heykəl, həmayıl.



Qızıl bazu bəndlər qola yaraşır.

Sinəm dərd əlindən oldu yaralı,

Səni görənlərin çaşır xəyalı,

Bürüyüb zülfünü başının şalı,



Heratı kələğay şala yaraşır.

Könlüm mayil olub siyah telinə,

Nazik barmağına, şümşad əlinə,

Əcəb qurşanıbdı incə belinə,



Gümüş kəmər qəddi- dala yaraşır.

Olmaz sənin kimi bir qönçə dəha,

Behiştdən gəlibsən, ay huri, qılman

Tutubsan dəstində bənövşə, reyhan,



Gulgəz yanağına lalə yaraşır.

Yazıq Ələsgərə çoxdu zavalın,

Aparır ağlımı günəş camalın.

Nə göyçək görünür üzündə xalın



Gülgəz zənəxdanın xala yaraşır.

/A.Ələsgər, I k., 100/

Təkcə bu beş bəndlik gözəlləmə üçün deyil, bütövlükdə Ələsgərin söz sənəti barədə gözünün söylədiyi misralarla öz bədii irsinə qiymət vermək ədalətli olardı:

Ələsgər istəyir bir bazar ola,

Seçmişəm gövhəri, saf eyləmişəm.

/A.Ələsgər, I k. 94/

Bədii ədəbiyyatda, xüsusən də poeziyada məcazların, bədii ifadə vasitələrinin mövqeyi əvəzsizdir. Bu mənada metaforlar aşıq şeirində müxtəlif məqsədlərə xidmət edir. «metafora vasitəsilə yazıçı /eləcə də şairlər, ustad aşıqlar – İ.M./ qəh­rəmanların daxili aləmini, xarakterini aça bilir. Metafora hadisənin mahiyyətini bənzətmə yolu ilə daha yığcam və qısa şəkildə ifadə edərək, əyani və konkret obraz yaradır».1

Yeri gəlmişkən bir cəhətə də toxunmağı vacib sanırıq. Xalqın, millətin dilindən danışarkən, onu araşdırarkən, xalqın tarixindən, folklorundan, geniş mənada bədii ədəbiyyatdan, musiqisindən, onun etnoqrafiyasından, məişətindən, təfəkkür tərzindən, estetikasından, ibtidai, dini, mifoloji, fəlsəfi, elmi- təcrübi dünyabaxışından /dünyagörüşündən/, onun elmi- məntiqi, hikmət və müdriklik dünyasından kənara çıxmaq, yaxud da bu dediklərimizə nəzər salmadan, onlara məhəl qoymadan, əsaslanmadan, istinad etmədən obyektiv, real mülahizələr , nəticələr söyləmək mümkün deyil. Ana dilimizin müasir vəziyyətini, tarixi inkişafını əsasən, göstərdiyimiz cəhətləri nəzərə almaqla öyrənməliyik.

Hər bir dilin sözləri, onun leksik sistemi müəyyən mənada aid olduğu xalqın təbiətini, xarakterini, maddi və mənəvi mədəniyyətini və s. əks etdirir. Bu mənada « hər bir dildə yaranan metaforlar həmin xalqın yaşayış şəraiti, təsərrüfat fəaliyyəti, onun ətrafındakı mühitə münasibəti və adətləri ilə bağlı olur».1 Bədii əsərlərin, xüsusən də poeziyanın dili üzə­rindəki müşahidələr göstərir ki, qiymətli metal adları və ya faydalı qazıntılar da metaforaların yaranmasında mənbədir /Bir cəhəti də qeyd edək ki, göstərilən tədqiqatda metaforaların yaranmasında iştirak edən leksik vahidlər II bənddə// bölgüdə qruplaşdırılmışdır. Zənnimizcə, bu bölgü son hədd deyil. Bədii və publisist üslublarımızı ətraflı izləsək, bölgünün sayı şübhəsiz ki, artacaqdır/.

Biz istərdik ki, Aşıq Ələsgər poeziyasında etnoqrafizmlərin metaforik planda işlənmiş nümunələrinə diqqət edək:

Yanaqların güldü, solmaz,

Oxladın, yaram sağalmaz.

Qaşın cəllad, gözün almaz,

Bağrımı kəsə tellərin.

/A.Ələsgər. Ik., 68/

Bir çox hallarda metafora – etnoqrafizm müraciət məqa­mında işlənir:

Ələsgərin ağlın aldın sərindən

Saf gövhərsən, sərraf seçib dərindən.

/A.Ələsgər, I k., 95/

Bir yaqut yanaqlı, yasəmən xallım,

Dahanı kövsərim , ləbləri ballım.

İlə ilqar verib Leyli misallım,

Onçu məskənimdi bu dağlar mənim.

/A.Ələsgər, I k., 80/

Uruhum, cismanım, nəbzim, həyatım,

Zinətim, zivərim, adım, isbatım.

/A.Ələsgər, I k., 84/

Ayrı-ayrı etnoqrafizmlər metaforik mənada işləkliyi ilə seçilir:

Əvvəlcə A.Tufarqanlıdan aşağıdakı bəndə nəzər salaq:

Ay Abbas, Pərinin bəzi işləri,

Yorğun maral kimi xoş baxışları,



İncidən, sədəfdən, dürdən dişləri,

Ağzı süd, dodağı balınan oynar.

/A. Tufarqanlı, AAEŞ, 86/

Mənim adım Ələsgərdi.

Dərdim dillərdə əzbərdi,

Xalların dürr, gövhərdi

Sərrafıyam, tanıram mən.

/A.Ələsgər, I k., 66/

…Dişin dürdü, dilin qənddi,

Dodaqların məzə Kəklik

/A.Ələsgər, I k., 59/

Etnoqrafik sözlər içərisində keçmişdə – orta əsrlərdə işlək olmuş silah növlərinin, eləcə də müxtəlif mahiyyətli oyunlarda istifadə edilmiş məişət adları da xalq poeziyasında daha çox məcaziləşmək imkanı qazanır. Aşiqin keçirdiyi sarsıntı, psixoloji vəziyyət bu yolla daha münasib təsvir olunur: A.Tufarqanlı, Aşıq Alı, yaradıcılığında bu tematik qrupa aid olan sözlərin məcazi işlənməsinə aid misal olar:

Oxlanmışam kirpiyinnən, qaşınnan,

Mən ölürəm, onu allah saxlasın

/Qurbani, AAEŞ, 45/

Gümüş neştər ilə tökdün qanımı,

Nazik əllərinlə sil, sənə qurban

/ A.Tufarqanlı, AAEŞ, 82/

Bir gözəl oxladı məni,

Belə, əbru – kaman olmaz.

Göydən huri- mələk ensə,

Onun kimi qılman olmaz

/A.Tufarqanlı, AAEŞ, 56/

Qəvvas kimi dəryalara dalmışam,

Şirin canım kəməndinə salmışam,

/A.Alı, 49/

Aşıq Ələsgər yaradıcılığında ən çox metaforik məqamda işlənən sözlər kimi ox, kaman, müjgan oxu, kəmənd, kamandar, yay kimi etnoqrafizmləri nümunə gətirmək olar:

…Qabaq ayna, qaşın yaya bənzəyir

Qiymət yoxdu ala gözə Müşgünaz

/A.Ələsgər, I k., 118/
…Kamil kamandarı , atıb vurandı,

Qovğa günü iyidləri yaxşıdı.

/A.Ələsgər, I k., 101/

Atdı müjgan oxun, keçdi sinəmdən,

Cadu qəmzələri qanıma düşdü.

/A.Ələsgər, I k., 93/

Ovçu tək bərədə durdu,

Qaşlarından kaman qurdu,

Majganın sinəmə vurdu,

Qəmzəsi qana yeridi

/A.Ələsgər, I k., 57/

…Bir ox atdı, qaş oynatdı,



Müjganları cana keçdi.

/A.Ələsgər, I k., 58/

Ələsgərəm oldum dəli, divana,

At müjganın, sinəm qoydum nişana.

/A. Ələsgər, I k., 98/

Dostdan dosta bu nə fənddi,

Zülfün boynuma kəmənddi?

Dişin dürdü, dilin qənddi,

Dodaqların məzə, Kəklik.

/A.Ələsgər, I k., 59/

Oğrun durub qıya baxdın,

Məjganın sinəmə çaxdın…

/A.Ələsgər, I k., 71/

Məcazi mənalı etnoqrafik sözlər – terminlər aşığın vəziy­yə­tinin dözülməzliyini, haldan – hala düşməsini, ümumən psixoloji ovqatını təsvir etmək məqamını verməyə xidmət etmişdir.

Aşıq Ələsgərin şeirlərinin leksik tərkibində əksəriyyəti alın­ma sözlərdən ibarət olan yaraq-yasaq, silah adlarının sada­lanması real təsvir yaratmaqda faydalıdır:

Markiz, mavzer, süzən, aynalı, berdon

Səhv düşdüm sayında, doqquhdu, ya on,

Meşoğunan patron, qutuynan piston.

Yox kimsədən ehtiyatı Bəylərin.

/A.Ələsgər, I k., 78/
Süzəni götürüb minəndə ata,

Fələk əhsən deyir boya, büsata.

/A.Ələsgər, I., 89/

Aşıq poeziyasında etnoqrafik leksikaya daxil olan məişət sözləri, qiymətli zinət əşyaları, qaş- daş adları. yemək məh­sullarının adları /xüsusən də ağartı, şirniyyat və b. yemək adları/ epitet kimi təsvir vasitəsi funksiyasında işlənməklə misilsiz bədii effekt yaradır. Epitet təsvir edilən hadisənin bu və ya digər xarakter əlamətlərinin meydana çıxarılmasında, onun qiymət­ləndirilməsində mühüm rol oynayır, haqqında bəhs edilən əşyaya aydınlıq, obrazlılıq verir, onun haqqında canlı təsəvvür yaradır. Bunlar əsasən müqayisə xarakteri daşıyır.1 Azərbaycan milli xarakterinin zənginliyi, eləcə də xalqın mənəvi və maddi varlığının rəngarəngliyi, təbiəti, dünyagörüşü, adət- ənənəsi zəngin epitetlər sisteminin formalaşması üçün də zəmin yaratmışdır. Bu mənada aşıq poeziyasının müxtəlif yüzillərdə yaşamış nümayəndələrinin misralarında ənənəvi, varislik xarakteri kəsb edən epitetlərdən istifadə olunur:

Qurbanidən bəzi parçalar gətirək:

Gümüş piyaləlim, altun ayaqlım,

Sürahi gərdənli, qaymaq dodaqlım,

O Ceyran yerişlim, ayna qabaqlım,

Qurbani der: Məni candan eylədi.

/AAEŞ, s. 31/

Bülbül ayrılığı sitəmdi gülə,

Güləbətin naxış süsən – sünbülə…

/AAEŞ, s.32/

Nümunə üçün Abbas Tufarqanlıdan aşağıdakı şeir parçasını alaq:

Abbas deyər: yar ayrısı yamandı,

Heç kəsə göstərmə, allah amandı,

Qınamayın əlif qəddim kamandı,

Dodaq qaymaq, dili baldan ayrıldım.

/AAEŞ, 71/

Burada dodaq qaymaq birləşmsində qaymaq epiteti işlənmişdir /inversiya göz qabağındadır/.

Aşıq Alıda isə həmin epitetli birləşmə belədir:

Alının köksündə hicranın dağı,

O qaymaq dodağın yadıma düşdü

/A.Alı, III, s.27/

Aşıq Alıdan başqa bir nümunə də gətirək:

Siyah zülfün dal gərdənə dolaşır,

Xırda qızlar sağ- soluna boylaşır,



Gülgəz bədən libasa yaraşır,

Aləmi yandırır fərağın sənin.

/A.Alı, III, s.19/

Epitetlərin xalq poeziyasında işlənmə xüsusiyyətlərini araş­dırmaq baxımından Aşıq Ələsgərin gəraylı və qoşmaları daha səciyyəvidir. Ənənəni saxlayan xalq aşığı bir çox hallarda özü də epitet yaratmaqla söz sənətinə yeniliklər gətirir:



Büllur buxaq, bəyaz gərdən,

Ağlımı apardın sərdən…



Gümüş kəmər, incə belli.

biləkli, nazik əlli,

Ay qabaqlı, siyah telli,

Ürəyimi üzən gözəl,

/A.Ələsgər, I k., s.62/

Səhər- səhər sığal verir,



Ayna qabağa Gülxanım,

Tay olmaz dağlarda lala,



Gülgəz yanaq Gülxanım.

… Məni həsrət qoyma, aman,



Büllur buxağa, Gülxanım.

/A.Ələsgər, I k., s. 64/

Sevdim zalım, bağrı daşı,

Almaz kirpik, qələm qaşı,

Tərlan görüb yaşılbaşı,

Sağın, qaynaq çala Maral

/A.Ələsgər, I k., s.65/

Qarşı gəldi qələm qaşdı,

Ay qabaqlı, siyah saşdı

/A.Ələsgər, I k., s.63/



Büllur buxaq, lalə yanaq, ay qabaq,

Şahmar zülfü pərişanlar dolanır.

/A.Ələsgər I k., s.91/

Bir yaqut yanaqlım, yasəmən xallım,

Dahanı kövsərlim, ləbləri ballım,

İlə ilqar verib Leyli misallım,

Onçu məskənimdi bu dağlar mənim.

/A.Ələsgər I k., 80/

Şahmar zülfü, mina gərdən, mötədil.

Zəbərcət 1 kəlməli, misali- bülbül,

Allahı sevərsən, bircə danış, gül,

Dərdi, qəmi, bu sevdanı dağıtsın.

/A.Ələsgər I k., s.84/

Qurbanidə isə « zəbərcət» sözü müqayisə məqamındadır.

Mina qəddin zəbərcəddi,

Nə desən cana minnətdi,

El köçüb, otaq xəlvətdi,

Gəlsən alam busən, dilbər,

Epitet substantivləşərək, müraciət, tərif və ya şəxsləri adlandırma məqamında da işlənir.2 Bu cəhətdən də Aşıq Ələsgər poeziyası öncüldür:

Ağzı şəkər, ləbi qəndim,

Üzün məndən niyə döndü?

/A.Ələsgər I k., s.69/

Sevdim zalım bağrı daşdı,

Almaz kiprik, qələm qaşı,

Tərlan görüb yaşılbaşı,

Sağın, qaynaq çala Maral.

/A.Ələsgər I k., s.65/

Şəxsin xarici və ya daxili əlamət və keyfiyyətləri substan­tivləşmiş epitetlər vasitəsilə verilə bilər.1

Bir ayna qabaqlı qaşları kaman,



Qövsü- qüzeh gözlü, ləbləri yemən,

Camalın şairə veribdir nişan,



Qəmər üzlü, qara gözlü qayıtdı

/ «Aşıqlar»/

Qurbanıyam bu dilbərin,

İncə bel, gümüş kəmərin,

Könlü güldü Ələsgərin.

Dürüst ilqarı görəndə

/A.Ələsgər I k., s. 63/

Məişət sözləri geniş mənada etnoqrafizmlər, metaforik birl­əşmələr yaratmaqda da fəaldır:

Qurbaninin qoşmalarında işlənmiş belə birləşmələrə nəzər salaq:

…Cəfa çəkdim, dərd xırmanı gətirdim

Onun adın töhmətabad eylədim.

/AAEŞ, s.38/

Bu çərxi- fələyin nərdibanı var,

Yenən ağlayarmış, qalxan gülərmiş…

/AAEŞ, s.50/

Əcəl şərbətini içdim,

Deyin bundan Pərim gəlsin.

/AAEŞ, s.23/

Məhəbbət bir dərya keçə bilmirəm,



Ayrılıq şərbətin içə bilmirəm.

/AAEŞ, s. 27/

XIX əsrin ən böyük sənətkarlarından olan Aşıq Alının şeir­lərində Azərbaycan məişəti, adət-ənənələri, ümumən etnoq­rafiyası çox məhəbbət və ustalıqla əks olunur və həmin dövr haqqında aydın təsəvvür yaranır. Xüsusən də ayrı- ayrı peşə və sənətlərlə bağlı söz və terminlərin bolluğu nəzər- diqqəti çəkir:

Bax

Bu dünyanı mən tərcüman eylədim

Bu çərxi-gərdişin yollarına bax.

Satıcılar yalan yerə and içir,

Ortada oynayan dillərinə bax.

İnanmayın boyaqçının dilinə,



Cövhər, aşqar - yaman qatır dilinə.

Baxmayın Hacının yoğun şalına,

Gedib evlərində günlərinə bax.

Dövlətlilər əzrayılsız can alır,

Pulun sələminə ot, saman alır.

Əvvəlcə beş verib, sonra on alır,

Qtiyamət günündə hallarına bax.

Bənalar da divar çəkir hər yana,

Axşamacan danışarlar əfsanə,



Nəccarlardan yaxşısı var bir dənə

Zoddu İbrahimin kamalına bax.



Əllaf ilə baqqal nə işlər görür?...

Haqqını düz alıb yarımçıq verir.

Bir arşında yarım çərək qol vurur,

Sən onların fəndi- fellərinə bax.

Gör neyləyir qalayçıya, dəmirçi,

Xalqın evin yıxdı papaqçı, kürkçü.

Sevdadakı qeylü qallarına bax.

Nalbənd çəkici çox döyür nala,

Tayı düz almamış salmayır yola.

Tez- tez mıxa salır, haqqı bol ola,

Üzünə tüpürür, yallarına bax.



Dəyirmançı neylər, söyləyim sənə,

On yol şahad alıb doymayır yenə.

Altından ling qoyur, üstündən dən- danə

Qabaqdan paylayır, dallarına bax.

Pirim Şahi- mərdan, Heydəri- kərrar,

Dadıma yetişsin Əhmədi- Muxtar.

Aşıq Alı üzü qara, günahkar

Cəhənnəm odunun küllərinə bax.

/A.Alı, III, s.35-36/

Satirik ruhlu bu qoşmada «boyaqçı», «çövhər», «aşqar», «lil», «şal», «sələm», «bənna», «nəccar», «əllaf», «baqqal», «haqqını düz almaq», «arşın», «yarım çörək», «qol vurrur», «qalayçı», «dəmirçi», «papaqçı», «kürkçü», «pinəçi», «çərçi» «nalbənd», «çəkic», «nala döymək», «mıxa salır», «dəyirmançı», «şahad alıb», «altından ling qoyur», «dən- dən» və b.k. söz və söz birləşmələri Aşıq Alı dövrünün məişəti, həyat tərzi, ictimai- siyasi durumu haqda eləcə də xalq dilinin məna gücü barədə açıq- aydın təsəvvür yaradır.


Bədii nəsrin dilində etnoqrafizmlər

Hər bir sənətkar öz dövrünün övladıdır. Məhz buna görə də onun qələmində ədəbi qəhrəmanlar mövcud quruluşla, həyat tərzi ilə, xalqın məişəti, adət-ənənəsi və etnoqrafiyası ilə əlaqədar təqdim olunur, bədii tip səviyyəsinə yüksəlir. «Köhnə məişət, məşğuliyyət və həyat tərzini bildirən sözlərin, geyim və əşyaların adlarının müəyyən qismi müasir quruluşumuzda, elm, sənaye, iqtisadiyyat, mədəni- texniki inqilabla bağlı yüksəlişimizlə əlaqədar indi dildə yalnız keçmişlərdən danı­şılarkən xatırlanılır, yaşlı nəslin qocaman numayəndəsinin- iki ictimai- siyasi quruluş görmüş bədii tipin təsvirində, portretinin yaradılmasmında işlənir».1 Tarixi keçmişimizi yalnız tarixi və etnoqrafik əsmərlər deyil, habelə bədii ədəbiyyat da yaşadır, xüsusən də tarixi romanların poetik iskanları daha genişdir. Z.Cəfərova Azərbaycan tarixi romanlarında işlənmiş köhnəlmiş sözləri tədqiq edərkən arxalıq, yaxalıq, xoftan /yəqin ki, kaftan olmalıdır/, qurşaq, əba, niqab, çarşav, duvaq, teyləsan, çuxa, çalma, çarıq, çust, silsilə və s. kimi geyim və bəzək adlarını /əlbəttə, çətin ki, bunların hamısını köhnəlmiş söz hesab edə bilərik- yaxalıq, çarşab. Çarıq və s./, tabaq, tuluq, heybə, xurcun, şallaq, badya// badya kimi ev məişəti əşyalarının adlarını da çəkmişdir.1

A.Salahova İlyas Əfəndiyevin yaradıcılığından /bədii nəs­rindən/ bəhs edərkən onun bədii dilində də məişət əşyalarının adlarının, parça, geyim adlarının işlənməsi xüsusiyyətlərinə toxzunmuşdur /Doğrudur, o, məişət sözlərinin üslubi yükünü, əsasən, düzgün müəyyənləşdirir, lakin konkret bölgülərə ayırma, qruplaşdırma aparmamışdır, sözlərin bir növ siyahısını vermişdir : / qanovuz/ qırmızı qanovuz üzlü yorğan/, qırmızı qanovuz kofta/, ağ yelənli kələğayı, soba, ağ qırçınlı samovar, ağqalaylı mis qazan, məcməyi, buxarı, motal, motal çalxalamaq /?/ sərnic, mis səhəng, arşın, sac /sac asmaq/, sacayaq, sac çörəyi, qədim küpə, heybə, palan, əyri xəncər, saxsı, cürdək, sehrli kaha, taxt, arxalıq, ağ alt tumanı, çuxa, gümüş kəmər, gümüş dəstəli, onatılan, qədim keçələr, alaçıq /qurmaq/, qədim mis ləyən, hamaş, qədim mis parç, taxta qundağı, qaralmış çox qədim bir tüfəng, uzun enli xəncər, taxta qaşıqlar, qədim mis qab-qacaq, köhnə yun başlıq, ocaq daşı, bizburun uzunboğaz çəkmə, peşqurd, taxtapuş, patrondaş və s. 2

Monoqrafiyanın həcmi imkan verməsə də, biz Fərman Kə­rim­zadənin «Xudafərin körpüsü», «İsa Hüseynovun «Məhşər», Əzizə Cəfərzadənin «Bakı- 1501», Çingiz Hüseynovun «Fətəli Fəthi» romanlarından etnoqrafizmlər işlənmiş bəzi mətn parça­larını nümunə gətirməklə kifayətlənirik:

a/ Bədii təsvir məqamında etnoqrafizmlər /ev əşyalarının adları/ əlverişli detaldır: İndi divanxanada. Əmir Teymurun gümüş ayparalı, yaşıl bayrağı altında, haman bəzək- düzəksiz, alçacıq şah təxtindən, bir neçə sandıq, mücrü, kürsü, rəhl /kitabaltı/ və qələm-davatdan, bir də ki, təxtdən kandara qədər döşənmiş xalı-xalça və döşəkçələrdən başqa heç nə yoxdu /İ.Hüseynov. Məhşər, Bakı: Gənclik- 1978, s.35/.

b/ Bədii surətin təsvirində, portretinin yaradılmasında geyim- gecim adları əvəzsiz vasitədir: Uzun Həsən dönüb dolu əndamlı, boy-buxunlu, yerişindən, duruşundan hökm və hikkə tökülən anasına baxdı. O, zərxaradan tuman geyinmişdi. Belində züm­rüd qaşlı qızıl kəmər, əynində qanovuzdan köynək, onun üstündən pərəngli, qollarının ağzı və ətəkləri daş- qaşla bəzənmiş küləcə vardı. Yaylığının altından şah tacına oxşar, ondan ensiz, alnını tutan dingə qoymuşdu. Belinə vurduğu sağ əlinin şana barmaqlarında çoxlu üzük parıldayırdı. Biləyində isə almasları bərq vuran bilərzik üfüqün qırmızı işığını əks elətdi­rirdi. /F.Kərimzadə. Xudafərin körpüsü. Bakı: Yazıçı- 1982, s.10/.

v/ Müəyyən bir əraziyə, mahala məxsus yemək, şirniyyat adlarının verilməsi yerli kolorit yaratmaqla həmçinin bu adları da mühafizə edib saxlamağa xidmət edir. Bir azacıq böyüyən kimi, qonşuları Xeyransa xalanın köməyilə evin avadanlığını əlinə almış, biş-düş eləməyə başlamışdı… Qız isə Xeyransa ar­vad­dan əncir soyub möcalanda qurutmaqla püskəndə, qay­nadıb qurutmaqla şirbədüşəndə düzəltmək öyrənir, əncir doşabında ədavalı zincilfərəc bişirir, üzüm və tut qurudur, əncir riçalı, ağ şanı mürəbbəsi hazırlayır, ağır, yavan qışa azuqə yığır, hazırlıq görürdü /Ə.Cəfərzadə. Bakıv- 1501, Bakı: Yazıçı -1981, s.24/.

q/ Dinlə, şəriətlə bağlı adətlərə aid sözlər həm bədii infor­masiya verir, həm də müəyyən bir təriqəti təmsil edən xalq kütləsinin dünyagörüşünü əks etdirir:

Qızılbaşlara arxalanaraq /hamısı eyni çalma bağlayır, çal­mada isə şiələrin on iki imamının şərəfinə al qırmızı zolaqlar vardır/ Şah Abbas xalqı sıx birləşdirmək üçün sənət səviyyəsinə qaldırılmış başqa tədbirlərə də əl atdı: Qurana əsaslanan həyat tərzi keçirmək- beş dəfə namaz qılmaq; dəstəmaz almaq, əgər su olmazsa, hətta qum ilə dəstəmaz almaq olar, çünki, qum su kimi axıb tökülür; kasıbların xeyrinə ictimai xəzinəyə haqq vermək; ramazan ayında oruc tutmaq; müqəddəs şəhərlərə, ən əvvəl Məkkəyə ziyarətə getmək və etiqad; vahid, şəfqətl və Kərim Allaha - etiqad, bu bir; insanların taleyinin və əməllərinin qa­baq­cadan xəbər verilib müəyyən edilməsinə inam, yəni olan olmalıdır, bu iki; öldükdən sonra o dünyadakı həyata etiqad, bu üç, yəni hamı xeyir və yaramaz işlərinə- əməllərinə görə cəza alacaqdır və nəhayət, ölülərin dirilməsinə və qiyamət gününə inam.

Ölkədə oruc tutmaq adətinə də çox ciddi surətdə riayət edilir; qaranlıq düşənədək ağ sapla qara sap bir-birindən seçil­mə­yənədək yemək, təmbəki çəkmək, ətriyyat qoxlamaq, çimmək, hətta tüpürcəyi belə udmaq qadağandır. Amma gecə heç bir qadağan yoxdur, bazarlar, küçələr adamla dolu olur, qəlyan çək, kabab ye, musiqiyə qulaq asıb həzz al, lotu-potuya tamaşa edib doyunca gül. Lakin eşitdinmi: top atıldı! Bil ki, işıqlanmağa az qalır!.. Və yenə hər şey qadağandır və yenidən camaat intizarla günün batmasını gözləyir ki, kef çəkib şənlik eləsin /Ç.Hüseynov, Fətəli Fəthi, Bakı: Yazıçı- 1986, s. 380/

Əlbəttə, göstərdiklərimz nəsr dilində işlənən etnoqrafizmlərin bədii yükünü, söz və yaradıcılığı məsələlərini, çalarlarını bütünlüklə əks etdirməsə də, bu məqsəd üçün atılmış addım sayıla bilər. Şübhəsiz ki, gələcəkdə aparılacaq konkret tədqiqatlar daha çox səmərə verəcək.
Etnoqrafik leksikada sinonimlik

Azərbaycan etnoqrafiyasını təmsil edən, bildirən sözlər mənşəcə yekcins olmadığı kimi, müxtəlif peşə- sənət, məş­ğu­liyyət, fəaliyyət, adət-ənənə, ümumən maddi və mənəvi mədə­niyyəti ifadə edərkən bir çox sinonimlər də yarada bilir. Bunlardan aşağıdakı şəkildə bəhs etmək olar.


Geyim adlarını bildirən sinonim sözlər:

a/ Mənşəcə Azərbaycantürk sözlərindən ibarət sinonim cərgələr:

başmaq- ayaqqabı- çəkmə

üskük – oymaq- barmaqcıq

döşlük- önlük

atqı- örpək

astarlıq- içlik- üzlük

astar – iç- üz

donluq- paltarlıq

dolaq- patava- sarğı

dollaqlıq- patavalı- sarğılıq

patava- dolaq

patavalıq- dolaqlıq

başmaqseyri- gəzinti

üst- baş- paltar

əyin baş- geyim- gecim

tuman- don

tumanlı- donlu

tumanlıq- donluq

tumançaq- çılpaq- lüt- üryan


b/ sinonim cərgələrdəki sözlərdən biri alınmadır:

avand - üz

Ayaqqabı- çəkmə- tufli

Bazubənd – qolbaq- bilərzik

Qayış - kəmər

Qaytan – bağ- ip

Don – paltar – libas- geyim – Burada «don» sözü daha çox konkret bir paltar növünü bildirirsə, sinonim cərgədəki «paltar libas- geyim» sözləri isə ümumiyyətlə, geyimlə bağlı məfhumu ifadə edir.

Donlu- paltarlı- qiyafəli

Qiyafət- paltar- geyim- üst- baş

Sarğı- qurşaq- kəmər

Sarıq- çalma- bağ

Sarıqlı- çalmalı- bağlı

Halqa- üzük

Çənbər- qurşaq

Sarğı- kəmər

Üst –baş- paltar- geyim- libas- əyin baş –geyim- gecim

Toqqa- qayış- kəmər- qurşaq

Yemək- içmək, xörək adlarından ibarət

Etnoqrafik sinonim cərgə:

a/ Sinonim cərgədəki etnoqrafizmlər xalis Azərbaycan türk sözləridir:

azuqə- yemək; aş- xörək- yemək- bişmiş; bozbaş- piti; qovurma- qızartma; üzlü- yağlı /pendir/.

b/ sinonim cərgədəki etnoqrafizmlərdən biri əcnəbi sözdür:

abduq /ab duq/- atlama - ayran

alaf – yem – ot

Aş – plov: aşlı- plovlu; batbaşı- sovqat, badə – şərab- çaxır, badə- piyalə /hər ikisi özümüzün deyil/; banket- qonaqlıq- ziyafət, sursat-azuqə- ərzaq



Məişət əşyalarından, ev və başqa tikili hissələrinin adla­rın­dan ibarət sinonim cərgələr:

a/ Cərgədəki sinonimlərin hamısı Azərbaycan dili sözləridir:

Ağızlıq- qapaq- tıxac; ağızlıq- qıf; asma- qarmaq; aşsüzən- süzgəc; aşxana- yeməkxana, bağ- ip- kəndir- qaytan

Bağlama- kisə- çuval- düyünçə- boğça

Bu sinonim cərgədəki – sözlərdən /sinonim cərgələrin müəyyənləşdirilməsi zamanı «Azərbaycan dilinin sinonimlər lüğəti»ndən isnad edilmişdir/ çuval- kisə sözlərini sinonim hesab etmək məntiqə uyğun deyil. Böyüklüyünə, çoxtutumluluğuna, toxunduğu materialına görə «çuval», «kisə» sözləri «bağlama- düyünçə- boğça», «balınc- yastıq- başaltı» -eləcə də «başaltı- yastıq- balınc, beşik- yüyürük fərqlidirlər, sinonim götürmək olmaz, məfhum bildirmək başqa şeydir, sinonimlik isə bam-başqa.

b/ sinonimlərdən biri alınma sözlərdən /ərəb, fars ya rus, Avropa mənşəlidir/ ibarətdir:

abgərdən- çömçə; ayaqaltı- palaz- həsir- xalça, payəndaz; Ayna- güzgü; ayna- pəncərə; alaqapı- darvaza, alaçıq- çadır- mənzil; artırma- eyvan- balkon; asma- talvar- çardaq, astana/ kandar- dəhliz- eyvan; atqı- şana- yaba; atəşxana- ocaq- odluq; badkeş- həcəmət; bakdəş- dəmkeş- külbə, bakqab, banda- kəmər- bağ, bardam- xaral- kisə, beşbarmaq- şana- yaba; bəbə- gəlincik- kukla; beşik- mənbə-yurd- ocaq:

Beşie- mənbə- yurd- ocaq- bu sinonim cərgədəki sözlərin arasında ümumi yaxınlıq olsa da sinonim cərgə kimi götürmək mübahisəlidir.

q/ sinonim cərgədəki sözlər alınmalardan ibarətdir:

bakal- qədəh-piyalə; piyalə- peymanə;

bakdeş- dəmkeş- külbə:

bakdeş- həcəmət,



Ev- eşik, məişət şeylərinin, ayrı- ayrı əşyaların adlarından ibarət sinonim cərgələr:

a/ sinonim cərgədəki sözlərin hamısı xalis Azərbaycan türk sözləridir: tayqulp- parç; qablama- qazança; boxça- bağlama; qazma- dam- daxma;

b/ sinonim cərgəni təşkil edən etnoqrafizmlərdən biri, bəzən bir neçəsi Azərbaycan dilinin öz sözlərindən alınma sözlərdən ibarət olur:

döyəc- çəkic- gürz; paya- şüvül- dirək- dayaq – dəstək; çəlik- əsa- ağ- ac; çənbər- çevrə- halqa- doğanaq; dövrə- boşqab; qamçı- şallaq- qırmanc; bəstər- yataq- yorğandöşək, bəsti- küpə.



Adət- ənənə, hörmət, etiqad, inanc və b. milli varlıqları bildirən sözlər.

a/ sinonim cərgədəki sözlər xalis Azərbaycan /türk/ mən­şəlidir: başıbağlı- evli: başlıq- yolpulu, toy-düyün; toylu- düyünlü;

b/ sinonim cərgədəki sözlər həm Azərbaycan /türk/, həm alınma sözlərdən ibarət olur.

Ağbirçək- hörmətli- dünyagöomüş- təcrübəli; ağbirçəklik- böyüklük- başçılıq; ağsaqqal- böyük - rəhbər; ağsaqqallıq- başçılıq- böyüklük- rəhbərlik; adaxlı- deyikli- nişanlı; adaxlılıq- deyiklilik- nişanlılıq. Adaxlamaq- nişanlamaq- deyikləmək; adax­lanma- nişanlanma- deyikləmə, bayram- şadlıq- şənlik- xoş­bəxtlik- səadət, bayram- tənt ənə; bəlgə- ilk nişan, bəlgə- bəhanə- səbəb- tutarğa;



Peşə, sənət, təsərrüfat, məşğuliyyətlə bağlı məfhumları bil­dirən etnoqrafik sinonim cərgə:

Avadanlıq- dir- dirrik; başmaqçı- çəkməçi; nəccar- xarrat, avarkürək, avarlama- kürəkləmə; ağac-tir-dirək-taxta- şalban.



Qiymətli qaş-daş, metal, zərgərlik məmulatlarının adlarını bildirən sinonim cərgələr:

Bilərzik- qolbaq;

Altun- qızıl- sarıq: bilərzik- çənbər- qurşaq /xüs/, bilərzikli – qolbaqlı, sırğa- tana- küpə /tarixən/

Təbiət, səma cisimlərinin adlarını bildirən, vaxt, zaman məfhumu ifadə edən etnoqrafik sinonim cərgə:

Ağyol- südyolu- kəhkəşan /ast./; aypara- hilal ay.



Rəng adlarından ibarət sinonim cərgə

Abı- göy- mavi- bənövşəyi; al qırmızı- qızılı, al- qızmaryandırıcı;



Ticarət, alqı-satqı və b. ilə əlaqədar etnoqrafik sinonrim cərgə:

Aylıq- məvacib- maaş- donluq; alıcı- yırtıcı- ovçu /quş/, araçı- dəllal- vasitəçi; araçılıq- vasitəçilik- miyançılıq- dəllal.



İctimai vəziyyət, mbvqe, vəzifə, titul, rütbə və s. bildirən sinoim cərgə:

Ağa- hakim- sahib- yiyə; ağa- mülkədar- bəy- zadəgan; ağzıdualı- dindar- mömin.

Biz leksik- semantik söz qruplarından yalnız sinonimlər barədə ona görə bəhs etdik ki, etnoqrafizmlər içərisində bu kateqoriya daha çox nəzər- diqqətimizi cəlb etdi. Başqa qrup sözləri isə /antonim, omonim/ xarakterik saymadığımız üçün onlardan danışmadıq.
Etnoqrafizmlərdə norma məsələsi

Ədəbi dilin mükəmməl, stabil normaları o zaman yarana bilər ki, bu dil ən yüksək inkişaf pilləsinə çatsın, milli ədəbi dil mərhələsi tamamlansın. Ümumiyyətlə, milli ədəbi dil mər­hə­ləsində dillər həm funksiyaca şaxələnir, həm də bunlar üçün vacib olan əsas keyfiyyətlər artır, yetişib formalaşır, nor­ma­laşma nisbi mənada başa çatır.1 Dilləri yaşadıb, bu günümüzə gətirib çıxaran onların möhkəm qrammatik quruluşu, dil sisteminin dözümlülüyü, özünəxaslığı, dilin özünün təbiətən yad təsirlərə qarşı inadlı mübarizə aparması, konkret şəkildə hər bir dilin milli təbiətinin qorunub saxlanması və gələcəyə doğru inkişafı üçün / bu mənada prof. Tofiq Hacıyevin « tarixilik normanın, bir tərəfdən gələcəyə meylində, o biri tərəfdən keçmişə bağlanmasındadır» fikrini xatırlatmaq çox yerinə düşür/ vacib olan tarixi kateqoriya bütün dil sistemini əhatə edən norma kateqoriyasıdır. «Norma konkret tarixi dövrdə kollektiv tərəfindən qəbul və etiraf olunan, üslublar arasında müvafiq şəkildə paylanan və onları təmin edən dil faktlarının müəyyən qanun dairəsində cəmləşən təzahürüdür».2 Dilçilik ədə­biy­yatında norma məfhumundan dil sistemində və ədəbi dil dairəsində işlədilməsi zamanı /makronorma» və «mikronorma» kimi bölgülər şəklində bəhs olunur. Eləcə də «norma» yerinə «uzus» termininin də işlənməsini təklif edənlər var /»uzus» termininin « nitq», «norma», «aparıcı üslub» kimi mənaları bildirməsini nəzərə alıb ədəbi dil tarixi mütəxəssisləri « norma» terminini daha münasib hesab edirlər/. Əlbəttə belə bir qənaətin tərəfindəyik ki, hər bir dilin varlığını qoruyub saxlamaq üçün əsas şərt onda normanın daim inkişafda olması, onun hərəkətliyi, dinamikliyi, tarixiliyi kimi xüsusiyyətlərin mövcudluğu həqiqəti labüddür. Norma hadisəsini dilçiliyin konkret sahələrində, deyək ki, fonetik norma, orfoqrafik norma, orfoepik norma, leksik norma, terminoloji norma, qrammatik norma və s. timsalında alsaq, dil sistemindəki inkişafı daha aydın halda təsəvvür edərik, bu inkişafı bariz şəkildə izləyərik.

Dil tarixi-ictimai hadisə olduğu üçündür ki, yarandığı zamandan onun lüğət tərkibində artma, zənginləşmə gedir, eyni zamanda bu dövr kəsiyində dildə normalaşmadan əvvəl variantlılıq, paralellik də uzun və davamlı bir inkişaf keçib bu günümüzə gəlib çatmışdır /təbiidir ki, variantlılıq, paralellik dilin fəaliyyətində həmişə davam edir və edəcəkdir/. «Variantlılıq təkcə dil formasının unifikasiyasına yönəldilən normalaşdırıcılıq işi baxımından heç də dil normalarının dəyişkənliyindən yaranmır/ əksinə, normaların dəyişkənliyi variantlaşmanın nəticəsidir/. O, müxtəlif mədəni- tarixi cəhətləri özündə əks etdirən ədəbi dilin daxili təzahürlərindən biridir. Bu təzahür isə heç bir ciddi müntəzəm sistemin çərçivəsinə sığışmır, onun özünəməxsus xüsusiləşməyə ehtiyacı var». 1

Variantlılığı dil sisteminin xaricində axtarmaq bir növ « norma sistem xaricindədir» /L.Leontyev/ tezisi kimi qeyri- obyektiv hesab olunmalı, ədəbi dilə olan subyektiv təsirlərin rolunun hədsiz şişirdilməsi kimi sayılmalıdır. «Variantlılıq dil təkamülünün, dillərin və dialektlərin əlaqəsinin, saysız- hesabsız və müxtəlif xarakterli sistemdaxili amillərin təsirinin zəruri nəticəsidir».2

Necə ki, orfoepik normaların müəyyənləşdirilməsi zamanı ümumxalq, danışıq dili xüsusiyyətləri nəzərə alınır, məqbul sayılır, saitlərin uzun və qısalığı, şəkilçilərin tələffüzündə də ahəng qanununun gözlənilməsi əsas götürülür, assimilyasiya və səsdüşümü kimi hadisələrin şifahi dilin xüsusiyyətləri ilə /təbiətilə/ bağlı olması vacib şərt kimi qəbul olunur, eləcə də Azərbaycan dilinin leksik normalarını verdikdə, müəyyən­ləş­dirdikdə dilin bir sıra daxili obyektiv qanunauyğunluqlarından çıxış etmək lazımdır. Burada tarixi ənənəyə sadiq qalmaqla yanaşı, leksik vahidlərin işlənməsindəki müxtəlif, fərqli halları da nəzərdən qaçırmamaq lazımdır. Burada dialekt və şivələr- danışıq dili-ümumxalq dili- ədəbi dil- milli ədəbi dil münasibətləri aydınlaşdırılmalıdır.

Tarixi–etnoqrafik anlayışlarla bağlı predikativ xarakterli bir çox söz birləşmələrinin mənaca dəyişməsi, semantik cəhətdən sadələşməsi nəticəsində yaranan frazeolojiləşmə hadisəsini dilin lüğət tərkibinin müasir vəziyyətində leksik normalaşma möv­qeyindən izah etmək daha ədalətli olardı /həmin faktlar təbiidir ki, tarixən ilk dəfə qrammatik norma tələbinə uyğun yaradılıb işlədilmişdir/. Azərbaycan dilçiliyində predikativ xarakterli sintaktik quruluşlu birləşmələr və qrammatik vahidlərin lek­si­kallaşması hadisəsi» gümlə- söz» /M.Şirəliyev, T.Hacıyev, B.B,Hacıyev/. «Polisemantik xarakterli mürəkkəb isimlər» /K.Ramazanov/, «inkorporlaşma yolu ilə əmələ gələn mürəkkəb sözlər» /T.Hacıyev/, «predikativ söz birləşmələrinin leksi­kal­laşması yolu ilə düzələn mürəkkəb sözlər» /S.Cəfərov/, «semantik konversiya və ya fellərin semantik cəhətdən substantivləşməsi» /A.Axundov/, «predikativ birləşmələrin leksikallaşması» /Ə.Ağayev/, «predikativ xarakterli söz bir­ləşmələrinin mənaca dəyişməsi, semantik cəhətdən sadələşməsi nəticəsində yaranan frazeolojiləşmə hadisəsi» / bu sətirlərin müəllifi/ adlı müxtəlif terminlərlə göstərilmişdir.

Azərbaycan dilinin leksik normalarından danışarkən etnoq­rafik leksikaya aid leksik vahidlərin normalaşma mənzərəsini də göstərmək yerinə düşərdi. Bəllidir ki, etnoqrafik sözlər birbaşa Azərbaycan xalqının mənşəyi, soykökü, məişəti, maddi və mənəvi mədəniyyəti, təsərrüfat məşğuliyyəti sahələri ilə bağlı olduğundan, xalqımızın soykökündə iştirak etmiş tayfa və qəbilələrin tərkibinin və dillərinin zənginliyi ilə əlaqədar, eləcə də bunların müxtəlif coğrafi, tarixi, mədəni, iqtisadi- siyasi və b. amillərlə əlaqədar keçdiyi inkişaf yolu ilə bağlı məsələləri əhatə etdiyindən, ümumən dil sistemini xarakterizə edən variantlılıq hadisəsinin də müşahidə olunması təbii bir haldır. Nümunə artıq bu gün norma səviyyəsində qəbul olunmuş etnoqrafizmlərin norma variantı ilə yanaşı başqa fonetik və leksik variantlarını da göstərək. /variantların cərgəsindəki sonuncusu ədəbi norma sayılır:

I/ Godu- godu// güdü- güdü// hodu- hodu// xotu-xotu// hotu-hotu// hüdü-hüdü// qodı-qodı// qodu-qodu;

2/ Qoz- qoz-mərə-mərə-küt-küt-kütkürüş /Şirvan zonası/; yalax-yalax, yalaxqaz/ qərb zonası/; qığiqıği- qığımət- qığımərə- qığəbə / Naxçıvan, cənub- şərq zonası/; mərətutdu- mərəköçdü;

3/ paltarkəsdi// parçabiçdi; 4/ yordu- yordu// ayyrrduyordu; 5/ mollaoyunu //molla- molla; 6/ kosakosa// kosa-kosa; 7/ xan bir oğru tutmuşam // xan-xan və s.

Yeri gəlmişkən deyək ki, Azərbaycan dilində xına //həna, hana// xana/ xalça. Kilim toxunan dəzgah, alət/ kimi variantlarla işlənən etnoqrafizmlər müşahidə olunur, Aşağıdakı mənt parçalarında işlənmiş xına //həna paralelliyinə diqqət edək:

Xeyir-dua qıza verin,

Sürməni gözə verin,

Xınanı yaxın əlinə,

Xəbər getsin obasına, elinə-

deyib xınadan gəlinin sağ ovucuna yaxır, əlini büküb qırmızı rəngdə olan xına ləçəyi ilə sarıyır. O, sarınmış əli yeni həyatda xoşbəxt gün arzulaya- arzulaya üç dəfə gəlinin başına qoyur. Toy iştirakçılarının, demək olar ki, hamısı bu gəlin xınasından sağ əlinin içinə yaxmağa cəhd edir. Əlbəttə, bu cəhdin də özüməxsus məna çaları vardır. Məsələyə məhz sağ əlin müdaxiləsi şübhəsiz ki, məlumdur. Qaldı ki, iştirakçıların, xüsusilə, yetkin qızların həmin xınadan istifadəyə meyli olanların da ailə qurmaq arzusunda olmalarına dəlalət edir. Dilimizdə tez –tez işlənən «Bu xına o xınadan deyil» ifadəsi güman ki, qeyd etdiyimiz mərasimlə əlaqədar yaranmışdır /B.Abdullayev. haqqın səsi. B.,1989, s.93-94/.

İndi də Ü.Hacıbəyovun « O olmasın, bu olsun» əsərindən həna sözü işlənmiş bəzi cümlələrə nəzər salaq:

Xanım, sənin ki, saçın bu qədər qaradır, yəqin sən də mənim kimi həna qoyursan.- Xeyr, həna qoymuram! Hə! …Çünki mən saqqalıma həna qoyuram, elə bildim ki, sən də saçına həna qoyursan. /kənara/. Amma lap nahaq yerə hənadan söhbət saldım, heç yeri deyildi /Ü.Hacıbəyov. Əsərləri on cilddç, I c., Bakı, 1964, s.81/.

Azərbaycan ümumxalq dilində və canlı danışıqda, folklor materiallarında, habelə folklora, etnoqrafiyaya aid elmi-kütləvi ədəbiyyatda xına variantının işlənməsi, ana dilimizdəki xınayaxdı, xına gecəsi, xınalı kəklik söz və ifadələri də göstərir ki, bu etnoqrafizm leksik norma kimi sabitləşmişdir. Qaldı həna //xana leksik probleminə, burada həna variantı üstündür.

Etnoqrafik leksikaya aid sözlərin müşahidəsi əsasında deyə bilərik ki, burada orfoqrafik normalaşma prosesi də başa çatmışdır. Orfoqrafiya lüğətinin əksinə olaraq /qodu-qodu, qaz-qaz, qoz- qoz, kos-kos, kosa-kosa, aşıq-aşıq, üzük-üzük, üskük- üskük, top-top, xan-xan və s. kimi göstərilir/ bəzən məxəzlərdə eyni sözün təkrarı ilə işlənən mürəkkəb etnoqrafizmlərin defislə deyil, orfoqrafik normanın əksinə olaraq bitişik verilir/ səm., «El-oba oyunu, xalq tamaşası» kitabı belələrindəndir: qodu­qodu, qozqoz, kütküt, yalaxyalax, kosakosa, xanxan və/. Bu fakt da onu diktə edir ki, etnoqrafik leksikanın tədqiqi problemində orfoqrafik normalaşma məsələsi də həll edilməlidir.

Bəhs etdiklərimizdən belə bir nəticəyə gəlirik:

I. Etnoqrafik leksika klassik ədəbiyyatımızda, folklorda, ayrı-ayrı mənbələrdə həm nominativ mənada, həm də üslubi fakt kimi geniş işlənmişdir. Bədii dilimizin lüğətində ən zəngin və milli sözlər kimi özünü göstərmiş, bu iş indi də davam etdirilir.

2. Sinonimlər leksik- semantik söz qrupları içərisində ən zəngin kateqoriya olduğundan etnoqrafizmlər də sinonimlik yaratmaqda fərqlənir.

3. Etnoqrafik leksikanın norma baxımından da tədqiqi göstərdi ki, leksik, orfoqroafik, morfoloji normalaşma cəhə­tindən bu tematik söz qruplarının öyrənilməsi vacibdir.

1   ...   9   10   11   12   13   14   15   16   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə