AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu



Yüklə 3.43 Mb.
səhifə12/19
tarix22.02.2016
ölçüsü3.43 Mb.
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   19

etnotoponimlər haqqında
İnsan cəmiyyəti təşəkkül tapdığı gündən xüsusi adlar da yaranmışdır. Onomastik adlar içərisində antroponimlər, etnotoponimlər də mühüm yer tutur. Bunlar uzaq keçmişlərdən bəşər cəmiyyətinin ünsiyyətinə xidmət edir. Hər bir xalqda olduğu kimi, Azərbaycan xalqında da xüsusi adların yaranma tarixi, milli özünəxaslığı, adət-ənənələrə əsaslandırmaqla təşəkkül və inkişaf xüsusiyyətləri, dilimizin öz adyaratma sistemi vardır. Xüsusi adlar bir çox tarixi həqiqətlərin aşkara çıxmasında, xalqımızın, dilimizin, etnoqrafiya və coğrafiyamızın tarixinin öyrənilməsində çox qiymətli materiallar, faktlar verir.

Bu gün biz Danaçı, Qarğalıq, Qalaqain, Ağköynək, Qarabörk, Qarapapaq, qaradonlu, Ulaşlı, Dəllər, Tulu, Tirkeş, Şadılı, Dolanlar, Önqutlu, Quzanlı, Çalqan, Aratkənd, Abad, Alat, Alar, Kərki, Qılıçlı, Tulus, Tubakənd, padar, Quşçu, Boyat, Çaxırlı, Düyərli, Zəngənə, Xəlfəli, Qazax və b. qədim Azərbaycan tayfa və qəbilələrin, eləcə də yer- yurd adlarını özündə əks etdirən saysız- hesabsız etnotoponim və toponimləri ciddi elmi tədqiqata cəlb ediriksə, dilçilik, tarixşünaslıq və həmçinin coğrafiya elmləri üçün çox qiymətli faktlar aşkarlayırıq.

Dilimizdəki bir çox adların yaranış tarixi çox qədimlərə gedib çıxır Məsələn, Emir /Eymur/, Düyər, Bayandır, Çov­daroğlu kimi antroponim, etnonim və soyadlarda qədim oğuz tayfalarının adları qorunub saxlanır. Bəllidir ki, tarixi mənbələrdə, qədim əlyazmalarda, eləcə də M.Kaşğarinin «Divan i luğat- it- türk» kitabında bir çox oğuz türk tayfalarının adı çəkilir. İndi göstərdiyimiz Emir adı Eymur, İmur və İmir şəklində işlənib və haqqında bəhs olunan oğuz tayfasının bugünkü nişanəsidir. Həmçinin Düyər adı da tükər, dügər, dugər tayfa adının – etnoniminin Bayandır şəxs adı- antroponimi bayandur, bayandur, bayandır adlı oğuz etnoniminin Çovdaroğlu soyadında isə çuvaldar, çualdur, çavuldur, çuadar türk tayfasının türk bu gün yaşayan izləridir. Emir /Eymur/, Düyər /tükər- dügər, dugər/, Bayandır, Çaudar xüsusi adları əvvəlcə etnonim kimi mövcud olmuş, sonradan bunlar antroponim kimi işlənilməyə başlanmışdır.

Azərbaycan dilinin etnonimləri və etnotoponimləri tərkibcə, mənşəcə rəngarəng və zingindir. Şübhəsiz ki, burada türk- Azərbaycan mənşəli etnonim və etnotoponimlər xüsusi sistem yaradır: Bayandurlu, Bayat, Dügərli, Eymur, Saler, Xanılar, Qırıqlı, Qırxlı, Kəpənəkçi, Çəndirli, eləcə də qıpçaq mənşəli etnonimlər Azərbaycan xalqının etnogenezində – soykökündə əhəmiyyətli yer tutmuşdur. Qovlar, İncə, Kimak, Gəngər / kenqer/, Qarapapaq, Qarabərk.

Ümumiyyətlə, Azərbaycan ərazisində etnonimlərdən yara­naraq sabitləşmiş saysız- hesabsız oykonimləri nümunə gətirmək olar: Qıpçaq, Qaraman, Cəlair, Alpout, Tanğıt, Padar, Qacar, Saler, təklə, Tirkət, təklə Muğanlı, tulus, Tuğ, Xələc, Şəki, Dönük Qırıqlı, Keştaz, İspik, Qaraqoyunlu, Avaran, Çaxırlı, Dondarlı, Arabaçı, İlxıçı və s.

Azərbaycan onomastikası sahəsində yazıb- yaradan A.Qur­banov, R.Yüzbaşov, Y.Yusifov, B.Budaqov, V.Qukasyan, S.Aşur­bəyli, Ə.Əliyev, Ş.Sədiyev, Ə.Hüseynzadə, A.Axundov, S.Mollazadə, T.Hacıyev, Q.Qeybullayev, K.Əliyev, T.Əhmədov, A.Məmmədov, N.Məmmədov, Q.Məşədiyev, F.Xalıqov, A.Ha­cı­yev və b. tədqiqatçıların əsərlərindən də göründüyü kimi Azərbaycan dilinin zəngin və qədim olan etnonim və etno­toponimləri ciddi elmi araşdırmalara, etimoloji təhlilə möhtacdır.



Etnoqrafik leksika antroponim yaratmaqda

əsas mənbədir

Onomastik adlar içərisində anroponimlər məxsusi yer tutur. Antroponimlər istər tarixi qədimliyinə, istərsə də əmələ gəlməsinə, formalaşıb sabitləşməsinə və bu günümüz üçün norma səviyyəsində təsbit olunmasına görə seçilir. Xüsusi adların bu növü milli tərkibinə görə rəngarəngdir. Burada xalis Azərbaycan sözlərinə təsadüf etdiyimiz kimi, həmçinin ərəb və fars, ümumtürk və monqol, eləcə də özgə dillərdən də müxtəlif münasibətlərlə, əlaqə, təsir və başqa təmaslar nəticəsində antroponimlər alınıb işlənir, yaxud da onların əsasında yeniləri yaranır.

Bəllidir ki, hər bir xalqın özünəməxsus etnoqrafik əlamət və xüsusiyyətləri, səciyyəvi həyat tərzi, məşğuliyyəti, adət- ənənəsi, ümumən mənəvi və maddi dünyası var. Azərbaycan xalqının qədim və zəngin etnoqrafiyası həqda fikir söyləməkdə etnoqrafik sözlərdən ibarət olan antroponimlər / daha çox şəxs adları/ əhəmiyyətli mövqeyə malikdir.

Azərbaycan dilinə məxsus bir çox etnoqrafizmlər şəxs adları yaratmaqda iştirak edir. Məsələn: Altunbay, Xaspolad, Polad, Oqtay, Altay, Güntay, Atlas, Almaz, Babacan, Eymur, İnci, Sürmə, Göycə və s.

Etnoqrafik leksika bazasında yaranıb sabitləşmiş şəxs adla­rını aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar / bir şeyi də nəzərə almaq gərəkdir ki, burada Azərbaycan dilinin, özgə dillərin də özləri az rol oynamır/.

I. Etnoqrafik leksikanın müəyyən bir hissəsini təşkil edən zərgərlik məmulatlarının adları, qiymətli daş- qaş adları.

Azərbaycan antroponimiyasının yaranmasında özünəməxsus rol oynayır: Almaz, Brilyant, Yaqut, Zümrüd, Gümüş, Dürdanə, Dürrə, Gövhər, Cəvahir, İnci, Mərcan, Şirmayı, Firuzə, Sədəf, Mina, Mirvari, Büllur, Simuzər, Həmayıl, Mərmər.

2. Qiymətli, aztapılan, möhkəm və paslanmayan və b. metal adlarından ibarət antroponimlər: Altunbay, Xaspolad, Polad, Dəmir /Temir, Teymur və b. variantları da var/, Daşdəmir, Qızıl Arslan.

3. Zinət və bəzək – düzək bildirən sözlər əsasında yaranan antroponimlər: Vəsmə, Zinyət, Zivər, Zeybə /ərəbcə bəzək, zinət deməkdir/. Zeynal, Zeynalabdin, Sürmə.

4. Etnonim və nəsil adlarından ibarət antroponimlər: Eymur, Eltuz /Eldəgiz- Eldəgəz sözündən/.

5. Parça, geyim adlarından yaranmış və dərziliklə bağlı işlənən sözlərdən ibarət antroponimlər: Atlaz, Bafta, Bəyaz, Qumaş, İpək, Güləbətin, Məxmər, Naxış, Cuna.

6. Şirniyyat, milli içki, yemək və meyvə adlarını bildirən sözlərdən düzələn antroponimlər: Badam, Ballı, Qayçı, Qəndab, Gilas. Limon /Lumu/, Moruq, Narınc, Noğul, Şəkər, Şərbət, Pustə, Şakalad.

7. Sonu tac sözü ilə qurtaran antroponimlər: Fəxrəntac, Zərintac, Gövhərtac. Onu da xüsusi olaraq göstəririk ki, müasir adyaratma prosesində tac hissəciyi çox məhsuldardır.

Eltac, Aytac, Gültac və s.

8. Nur antropoformantı ilə bitən antroponimlər və artmaq­dadır. Cahannur, Dəryanur, Ziyanur adları çoxdan işlənirsə də, Qəlbinur, Aynur / Aynurə də işlənir/, Əlinur, Günnur, Mahnur kimi adlar son 20 ildə geniş yayılmışdır.

9. Tay antropoformantı ilə düzələn şəxs adları:

10. Soyadların əmələ gəlməsində də orijinal milli təfəkkürə uyğun sözlər yaradılır. Əlvan, Əlisoy, Ulusoy, Hidayət Elvüsal, Müslüm Oğuz, Məhəmməd Gəngərli, Rüştükamallı, Abid Tahirli, Ərhun Ocaq, T.Aydınoğlu, Akif Nərimanoğlu, Rizvan Hilaloğlu, Abdulla Müğdətoğlu, Cəlal Əlifoğlu, Samir Kazımoğlu, Sədilə Hümmətqızı, İdris Şükürlü.

Azərbaycan dilinin etnoqrafik leksikasının mövqeyini təsəv­vür etmək üçün, əlbəttə, ilk növbədə bu zəngin leksik vahidləri tam halda toplayıb sistemləşdirmək gərəkdlir. Bu, ən vacib və təxirəsalınmaz iş kimi leksikoloq və leksikoqraflarımızın qarşısında durur.



III F Ə S İ L

ETNOQRAFİK LEKSİKANIN ÜSLUBİ, LEKSİK- SEMANTİK, NORMA BAXIMINDAN LİNQVİSTİK TƏHLİLİ

I. Etnoqrafik sözlərin klassiklərin dilində işlənməsi

Bədii ədəbiyyatda, xüsusən də xalqımızın tarixi keçmişi, məişəti ilə əlaqədar olan bədii əsərlərdə tarixi etnoqrafiyamızla bağlı çox qiymətli faktlar qorunub saxlanılır. Burada biz məişət əşyalarından tutmuş geyim, bər- bəzək, zinət adlarının, yemək və oyun adlarının, adət- ənənə, mərasim sözlərinin və s. sıx- sıx işlənməsini qeyd etmək istərdik. Klassik və müasir ədəbi- bədii dilimizdə lüğət tərkibinin ən intensiv, koloritli söz qatını etnoqrafik sözlər, terminlər təşkil etmişdir. Orta əsrlər klassik yazılı ədəbiyyat nümunələrinə və eləcə də folklor materiallarına, aşıq şeirinə, tarixi keçmişimizə aid bədii nəsr nümunələrinə toxunmazdan əvvəl Azərbaycan fars dilli ədəbiyyatının görkəmli yaradıcılarından Qətran Təbrizi, Xaqani və Nizami əsərlərinin dilində işlənmiş bəzi etnoqrafik sözlərə nəzər salmaq istərdik.

X- XII əsrlər Azərbaycan elm və mədəniyyət tarixində yadda qalan bir tarixi dövr kimi səciyyəvidir. Doğrudur, şah saray­larında dövlət dili fars dili olsa da, eləcə də klassik Azərbaycan şairləri poeziya, şeir- sənət nümunələrini farsca yaratsalar da, onların ədəbi- bədii irslərində milli təfəkküdən süzülüb gələn dil elementləri də tez –tez müşahidə olunur. «X- XII əsrlərdə Bəhmənyar, Xətib Təbrizi, Qətran Təbrizi kimi görkəmli mütəfəkkirlərin yetişməsi göstərir ki, o vaxt Azərbaycanda yüksək mədəni inkişaf səviyyəsi olmuşdur. Bunlar özgə dillərdə yaratdıqları ilə şöhrətlənsələr də, öz xalq dillərinə hörmət qazandırmışlar. Belə şəxsiyyətlərin yaranması hər şeydən əvvəl milli səviyyə, təfəkkür yetkinliyi demək idi, xalqın və onun dilinin sayılması ilə bağlı hadisə idi. Fonoqrafik yazıya /ərəb əlifbasına/, belə kamil elmi- mədəni mühitə malik ana dilində yazı az da olsa, olmaya bilməzdi».1

Q.Beqdeli Qətran Təbrizinin əsərlərinin dilində çuval /kəsi ke quyəd, bərəd beçuval/, çöppü- yallı / çu öz ney xunu əz pulad çöppü/; cinaq /bər xatəməş nekine və bər mərkəbaş çinaq/; bəkməz /çenanke qisseyi- zakr zi sağərü bəkməz/; yun /alıq, yəhər mənasında/ çü bər bəlayi- meymunü berəzm əndər nəhəd yunü/ və b. Azərbaycan sözlərinin işlənməsini qeyd edir.2

Fars ədəbi-bədii dilinin inkişafında şəksiz xidmətləri olan Xaqani və Nizami haqqında farslar, «onlardan türk qoxusu gəlir» /buyi- turk miayəd/ deyirlər. Ən böyük sənətkarlar klassik fars bədii dilinə Azərbaycan dilinin ətrini hopdurmuşlar. Nizaminin dilində bu keyfiyyət daha aydın görünür.1

Akademik H.Araslı Nizaminin bədii irsində bir çox Azər­baycan sözlərini müşahidə etmişdir. Bunlara nümun kimi xatun, qırmızı, yaylaq, çalış- vuruş, sancaq /bayram mənasında/, qlavuz /başçı, bələdçi- KDQ- da qlaqaz/ və s. göstərmək olar.2

Nizaminin bədii əsərlərinin dilində etnoqrafik sözlərin işlən­məsi faktını da göstərmək yerinə düşərdi. H.Araslı seçib gös­tərdiyi bir xeyli Azərbaycan sözləri içərisində qədim leksik lay kimi bu günümüzə qədər qorunub saxlanmış leksik vahidlər içərisində etnoqrafizmlər qiymətli dil faktlarıdır. H.Araslının adı çəkilən məqaləsindən götürülmüş numunələr əsasında bölgü aparmışıq. Belə sözlərə nəzər- diqqətimizi cəlb etmək istərdik: Muncuq /Zimevcixun ki, bərmizəd beəyyuq: Pir öz xun kəştə təsək hayi- muncuq /; külüng /Külüngi mizənəd çün şiri- cəngi; Külünki no ke u başəd küləngi/; gərdək /Dər gərdək nişəstə Xosrovi- Çin; Və an digər fitadə şuri- Şirin/; alaçıq /Bəsərayi- zərbi- Hümmət beçara zehin çe lafəm; Çi ziyad bepayi- pilan alaçuqi- türkmani/; tutmac /Ari, zira ki, dər şekəm dəhüləst: Bərgi-tutmac beh zibərki- güləst/.

Nizaminin dilində işlənmiş Azərbaycan mənşəli etnoqrafik sözlərin bir qismi bugünkü dilimizdə arxaikləşmişdir.

Tutuq /pərdə/- Ta ekəməşdər tütüqü- nur bud; Xar zi gül, ney zi şəkkər dür bud /. Kemani – səpidi- tuz- ağ tozlu yay. Bu idiom Azərbaycan dilindən hərfən farscaya tərcümə olun­muş­dur. /T.Hacıyev/. Azərbaycan xalqının məişətini və etnoq­ra­fiyasını dolğun əks etdirən bəzi atalar sözləri də, zərbi- məsəllər də farscaya kalka edilərək o dövrkü fars dilinin frazeoloji xəzinəsini zənginləşdirmşdir.

Öz əli ilə öz ayağına balta çalır /Bedəsti- xod təbər bər payi- xod zəd/; Qurdla quzu bir yerdə otlayır /Yəkcə ab xordə qorq bamiş/; Doşab almışam, bal çıxıb/ Yeki sirkə tələb kərd, əngəbin yaft/; Heç kəs öz ayranına turş deməz/ Kəsi nəquyəd ki, duği- mən turşəst/. Azərbaycan ədəbiyyatşünaslığında misilsiz xidmət­ləri olan, ədəbiyyat tariximizin yaradıcılarından biri kimi tanınan mərhum akad. H.Araslı bu qənaətdədir ki, göstərilən ifadə və atalar sözləri Nizami Gəncəvidən əvvəl yaşamış farsdilli azərbaycanlı şairlərdə və eləcə də fars sənətkarlarında müşahidə edilməmişdir. Lakin XII əsrdən sonra yaşayıb yaradanlarda tez- tez belə ifadələr, hikmətli cümlələr işlənmişdir.

Azərbaycan dilinin etnoqrafik leksikasında mühüm yer tutan oyun adlarının da Nizami Gəncəvi əsərlərində işlənməsi maraqlı faktlardandır. Azərbaycan xalqının qədim məişətində geniş yer tutmuş çovğan /müasir ədəbi dilimizdə çövkən variantı norma hüququnda sabitləşmişdir – İ.M./ oyunundan «Xosrov və Şirin» poemasında /tərcümədən/ bəhs olunmasını da göstərək:

Dişi aslan kimi yetmiş nəfər qız,

Şirinin yanına gəldi qayğısız.

Cürətldə hər biri bir İsfəndiyar

Rüstəmi – Zal kimi ox atandılar,

Çovğan oynamaqda çox zirəkdilər,

Göydə çalırdılar topu, müxtəsər.1

Dediklərimizdən də aydın olur ki, Nizami yaradıcılığı tam, mükəmməl, hərtərəfli öyrənildikdə təkcə ədəbiyyatşünaslığımız üçün deyil, dilçiliyimz, etnoqrafiyamız və ümumən mənəvi varlığımızın bir çox sahələri üçün də maraqlı, səciyyəvi faktlar aşkarlanacaqdır.

XIV əsr Azərbaycan yazılı abidəsi- Suli Fəqihin «Yusif və Züleyxa» adlı poemasında etnoqrafiyaya aid bir çox sözlər geniş işlənmişdir. Poemada « azuq- azuqə». Məs., Yusifin azuğun həm aldılar: Azuğun aluban kəlbə verdünüz. Bu gün dilimizdə « azuqə» şəklində formalaşmış bu söz tarixən digər yazılı dil nümunələrimizdə də müşahidə edilir. «Azuqə» sözü qədim türk abidələrində də «azuq» şəklində qeydə alınmışdır. /Bax: Radlov, I, s.564; Mal., s.362/.1

Z.T.Hacıyeva Suli Fəqihin «Yusif və Züleyxa» poemasında daha bir çox türk mənşəli etnoqrafik termin və sözləri müşahidə etmişdir. Məs., aş, yemək, azuqə və s. burada həmçinin ərəb mənşəli qida, təam, ziyafət sözləri də işlənmişdir /s.7/. Bu qədim lüğət vahidi tarixən türkdilli yazılı mənbələrdə də yem, yemək, təam, azuqə, çörək, böyük ziyafət, qonaqlıq və s. məna çalarları yaratmışdır. –Bax: Rad., I, 583; Mal., 361; DTS, 61/.

Maraqlıdır ki, Z.T.Hacıyeva tədqiqat obyekti kimi götür­düyü «Yusif və Züleyxa» poemasının dilində «plov» mənasında bəyazlu sözünün işlənməsini də qeyd edir. /Ərəb mənşəli bəyaz – ağ rəng/ - lu,- lü adlardan sifət düzəldən şəkilçi. Məs.: Dekdi önlərinə həm bəyazlu .2

«Yusif və Züleyxa» əsərində qonuqlamaq // qonaqlamaq /13/ dügün /toy/ 17/, ətmək *çörək, 19/, yeyəsi- yemək, qida, azuqə /21/ tonatmaq, toylamaq/ 28/ kimi etnoqrafik sözlər də müşahidə olunur.3

Suli Fəqihin «Yusif və Züleyxa» poemasında daha sonra bağ /ip/, don // ton, kömlək, süfrə, şal, hərir,ətlas, şəm, quşan, yüzük, çuxa, tərazu, qaftan, yorğan, smənduq, bıçaq, təbəq, kilim, əba, ip, qamçı, keçə, çuval, biləzük, tas, mil, qazan, qədəh, bez kimi ev əşyalarını, geyim şeylərtnt, parçp adlarını bildirən etnoqrafik termin və termin səciyyəli sözlər oq, kəman kimi silah adlarını bildirən sözlər, şəkər, bal, ət, halva, ətmək, aş, şərbət, tuz kimi yemək şeyləri, o cümlədən yemək adlarını bildirən sözlər, bəg, şah, sultan, dəllal, elçü, dəmürçü, çavuş, ətməkçi, şərabdar, bağban, nəqqaş, bəzirgan, nəccar, həmmal, cəllad, müəbbər, vayə, qul- qara vali kimi müxtəlif peşə, sənət, ixtisas, rütbə, dərəcə və s. bildirən sözlər , ləl, yaqut, dürr, mərcan, incu, altun, qızıl, qça, müşk, ənbər, gümüş,cəvahir kimi ətriyyat, qiymətli metal və qaş-daş adlarını bildirən sözlər 1də nəzər diqqəti cəlb edir.

Anadilli poeziyamız artıq XIV- XV əsrlərdə mədəniyyət tariximizi ləyaqətlə və dolğunluğu ilə təmsil etməyə başladı.»… Klassiklərimizin əsərlərinin lüğət tərkibini tədqiq etmək ədəbi dilin tarixi leksikologiyasının mühüm sahələrindən biridir. Bu cəhətdən İmadəddin Nəsiminin leksikası xüsusilə əhəmiyyətlidir. Çünki Nəsimi dilinin söz ehtiyatı, əsərlərində işlətdiyi sözlərin kəmiyyəti və keyfiyyəti, zəngin lüğət xəzinəsi XIV- XV əsr Azərbaycan dilinin səviyyəsini, ədəbi- bədii dilin imkanlarını, onun yayılma xüsusiyyətlərini azəri sözlərinin mahiyyətini, klassik üslubda yazılmış şeirlərdə tutduğu mövqeyini müəyyən­ləşdirmək üçün əsaslı mənbələrdəndir». 2

Nəsimi əsərlərinin dili üzərində aparılmış müşahidələr də göstərir ki, ölməz sənətkarın poetik dilində Azərbaycan dilinin lüğət fondunun əksər sözləri bədii məqsədə uyğun olaraq üslub və məna incəlikləri yaratmaqda əvəzsiz iş görmüşdür. Etnoq­rafiyamıza və məişətimizə dərindən bələd olan və xalqımızın mənəvi xəzinəsinin təmsilçisi Nəsimi bədii irsində milli sözlərimizə daha çox meyl etmişdir:

Sufi ətləs geyər, zahid siqərlat,

Fəqirin geydügi şal anda neylər 3 / C.Q.s. 75/

Yaxud da belə bir beytə nəzər salaq:

Tərki- dünya qıl, Nəsimi, geymə ətləs, gey nəməd

Kim, bu dünya bivəfadur, olmaya yoldaşınız /C.Q.s. 75/

Nümunə gətirdimiz beytlərdə «ətləs» sözü- atlas, diba, ipək, qumaş mənasında işlənmişdir. Şair «nəməd» /keçə/, siqərlat, şal etnoqrafik sözlərindən istifadə etməklə cəmiyyəti təmsil edən müxtəlif əqidə və məslək sahiblərini təsvir və təqdim edir, eyni zamanda ətləs və nəməd geyim adları vasitəsilə sənətkar əhvalına, ovqatına uyğun vəziyyət də yarada bilir.

C.Qəhrəmanov Nəsimi «Divanı»nda əfsər sözünün tac, əklil, qaş- daşı, bəzəkli baş örtüyü anlamlarında işlənməsini də qeyd edir:

Dövlət – həq endi əfsər başuna,

Həm fəda bin taci- qeysər başuna1

Nəsiminin poetik dilində ehram /Hacıların, zəvvarların büründükləri tikişsiz paltar, bürüncək/, xirqə, xələt, /xalat/, büçrə /üz örtüyü/ niqab, cübbə, hicab /örtük, pərdə/, kisvət /paltar, geyim, zahiri görkəm/, dəstar /çalma, əmmamə/, eləcə də kəyeyi – ehram /Məkkəyə daxil olma mərasiminin adı/ kimi etnoqrafik sözlərə təsadüf edilir.

Ustadın dilində gözəlin təsvirində, eləcə də başqa məqam­larda şərq poeziyasında ənənəvi olan qiymətli metalların, qaş-daşların, bəzək şeylərinin adlarına da müraciət olunur. Məsələn: altun, xalis altun sikkəsi, buncuq /muncuq/, incu, ləli- Bədəxşani, dürr, dürdanə, ləl, cövhər, cəvahir /cövhərlər/, gövhər, çənbər /dairə, sağanaq, halqa, boyun və alına bağlanan yəməni/ və s.

Ləlü əqiqü incuyi saçərəm altun üsiünə…

Ey buncuği dürdanə sanan, cövhərüni bil,

Ta kim, biləsin loləi - şəhvar kimün var.

/C.Q.s.147/

Ləbün ləli- Bədəxşani eylədi mat.

Rəvayətə görə, ən qiymətli ləl buranın /Bədəxşanın – İ.M./ dağlarından çıxdığı üçün bahalı ləl ləli – Bədəxşan adı ilə məşhurlaşmışdır.

Nəsiminin dilində yeməklər, şirniyyatla bağlı sözlərə də geniş yer ayrılır. Aqi, kəmir /xamır, maya, əppək, ətmək /çörək/, bal, qənd, həlavət /şirinlik, dadlılıq/, həlvaçı/, kəbab və s.

Eşqin odi pişürmişdi dürlü aşlar

/C.Q., 40/

Mahmud Kaşqari aşlık sözünün də işlənməsini göstərir: - Oğuzlar buğdaya aşlıq deyirlər /MK, I, 1939, s.114/

Gülşəkər bazarə gəlməz, bal utanur, qənd ərir.

/C.Q.s. 126/

Nəsiminin poetik irsində xüm /küp/, tənur //tənnur/ ocaq, təndir, azinə /adina günü/, ərğənun /dilli musiqi aləti/, umac /hələf, payə, nitşan/, tir/ ox/, ayaq /qədəh, piyalə/, piyalə, peymanə /qədəh, cam, piyalə/, tirəkəş / oxqabı/, hərbə /qısa mizraq/, xədəng /ox/, tiğ /qılınc: tiyə/, xına /həna/, xəncər, xeymə /çadır/, pəlas /palaz/, peykan /oxun ucundakı sivri dəmir: nizə, mizraq/, kəmənd, xədəng urmaq /ox atmaq/, təxt urmaq /taxt qurmaq/, oq // ox1 və b. onlarca etnoqrafik sözlərə təsadüf etmək olar.

Orta əsrlərdə yaşayıb- yaratmış şair və mütəfəkkirlərin ədəbi- bədii və elmi irsləri xalqımızın mənəvi və maddi mədə­niyyətinin tarixi və bu günü üçün də ölçüyəgəlməz dərəcədə dəyərlidir. Biz burada XIV yüzilliyin axırları XV əsrin birinci yarısında yaşamış Əbu İshaq- Bushaq Həllac Şirazi – Şirazda pambıqatan nəslindən olduğuna görə Həllac Şirazi kimi məşhurdur /Azərbaycan EA Əlyazmalar İnstitutunda I. «Qəzəlliyyət və əşar» 2. «Qari Qəzəlliyyət və əşar»hissələrindən ibarət olan və A- 540 / 986№ li şifrəsi ilə qorunub saxlanan «Divan-i ətamə» divanı barədə bir qədər məlumat vermək fikrindəyik.2

Bəhs etdiyimiz fars dilində yazılmış bu divan «Divan i atama» adlanır. Divanda öz dövrünün /XIV əsrin sonu XV yüzilliyin əvvəlləri/ bir çox yemək adları və mətbəx ləvazimatları/ əlbəttə, həmin dövrə aid olan bütün yemək, şirniyyat adlarının mətbəxin burada əks olunmasını söyləmək doğru olmazdı, qəti hökm vermək çətindir/ ətraflı təsvir olunmuşdur.

Azərbaycan Elmlər Akademiyası Əlyazmalar İnstitutu fars­dilli əlyazmaların kataloqunda Əbu İshaq Həllac Şirazinin bu əsəri barədə göstərilir ki, «pogt, sleduə takoy mısli, çto posle svoix velikix predşestvennikov / burada Nmzami, Sədi, Hacı Kirmani, Faqih Kirmani, Hafiz və b. nəzərdə tutulur –İ.M./ ne o çem pisatğ i oçenğ trudno çem – nibudğ otliçitğsə, reşil posvətitğ svoe tvorçestvo vosxvaleniö s estnıx veşestv i pişi, kotorıe moqut pridatğ çitateləm appetit, a emu slavu. S gtoy üelbö pogt pisal formalğnıe podrajeniə na stixi takix velikax i znamenitıx predşestvenni kov, kak Ni zami, Saadi, Xadju Eirmani, Fakix Kirmani, Xafiz i t.p. i v nix podrobno opisıval kuxnö svoeqo vremeni i kuxonnıe prinadlejnosti toy gpoxi». Kataloqda göstəritldiyi kimi, divanın üzünü katib İsa Xəyali Ərdəbili köçürmüşdür. Əlyaz­masının köçürülmə tarixi hicri 1308- miladi 1890-cı ilə təsadüf edir. Divanın əlyazmasına əlavə olunmuş terminoloji lüğət, çox güman ki, katib İsa Cəyali Ərdəbili tərəfindən tərtib olunmuşdur. Bu terminlərin izahı, açılışı farsca verilmiş, ərəb və Azərbaycan dilində birbaşa qarşılığı göstərilmişdir /Həmin «Divan»ın 57a – 66b səhifələrinə baxmalı/.

Biz bugünkü dilçilik elmimiz və kulinariyamız üçün maraqlı olan yemək adlarının siyahısını verirk. Bir daha xatırladırıq ki, yemək, şirniyyat adları, göyətri adları azərbaycanca /azəri türkcəsi ilə/, farsca. Ərəbcə – eyni bir sözün , terminin bəzən hər üç dildə qarşılığı göstərilir /səh.57a – 66b/.

Əbu İshaq Həllac Şirazinin «Divan»ında 600-ə yaxın xörək /yemək/, meyvə- tərəvəz, şirniyyat, göyərti, quş və s. adlar verilmişdir. Onu da deyək ki, terminoloji lüğətlərdəki izahlar farscadır, bəzən türk- Azərbaycan xörək adlarının farsca və ya ərəbcə qarşılıqları verilir və /…filan söz/ farsca ya ərəbcə /ona… deyilir «kimi şərh edilir. Məs. «Büryan» haqda belə izah verilir: «Elə bir ətdir ki, suda pörtdədirlər, sonra yağda qızardırlar».

Əbu İshaq Həllac Şirazinin «Divan- i atama» əsəri ədəbi dil tariximiz /leksikologiya sahəsi üçüçn/, ümumən dilçiliyimiz, kulinariya mədəniyyətimiz üçün çox gərəkli, önəmli, qiymətli bir məxəzdir. Məhz bu səbəbdən də biz burada bir neçə səhifə məlumat verməklə bu işi bütünlükdə bitmiş hesab etmirik. Bizim tədqiqatın vəzifəsi bütövlükdə etnoqrafik leksikanı araşdırmaq, ümumi məsələlərə toxunmaq olduğundan həmin abidənin tam və əhatəli şəkildə araşdırılmasını gələcək tədqiqatçıların öhdəsinə buraxırıq. Son sözü şərqşünas filoloqlar deyəcək /yəqin ki, bk qeydlərimiz isə növbəti araşdırmalara bir bəhanə olacaq/. Ancaq biz burada verilmiş yemək, şirniyyat və başqa meyvə- tərəvəz adlarının çox mühüm bir qisminin siyahısını /hamısını yox, yalnız bizə maraqlı, zəruri olanların adlarını/ nəzərinizə çat­dırırıq. /Bu adlar terminoloji lüğətdən götürülmüşdür, mötə­rizədə «Divan»nın səhifəsi ərəb rəqəmi ilə göstərilir/.

Açar- /Azərbaycan mənşəlidir/- iştaha açmaq üçün yeyilən turşu /57/. Bu sözə izahlı, dialektoloji lüğətlərdə, M.Kaşqarinin «Divan»ında rast gəlmədik.

Əfşərə /ə./ - qənddən düzələn şərbət /57/

Ənguşti -ərusan /ə.-f/ hərfi: gəlinlər barmağı – barmaq şəklində ucu qırmızı halva /58/

Umac /az./ - xırda xəmirlərdən bişirilən xörək /58/

Büryan /f./ - qızardılmış, qızartma ət /58/ Elə bir ətdir ki, suda pörtdədirlər, sonra yağda qızardırlar.

Peşmək /f./ - yun kimi xəmirdən bişirilən halva /halva növü/ /59/; qənddən hazırlanan incə və tel-tel qənnadı növü /ƏFSL, s. 500/.

Boranı /az./ - ançe pəzənd və bər ruyi – an mast rizənd / izahı – 59/

Paludə /f./ - nişastadan bişirilir /59/, nişasta və şəkərdən bişirilən və soyuq halda yeyilən yemək; paltava /ƏFSL, 492/

Tabcbüryan /f./ - tava arasında bişirilən kabab /59/

Həlim /az./ - buğda və ətdən bişirilən xörək /60/

Tərəkcuş - yarımbişmiş /alaçiy – sütül/ /60/

Cuşbərrə – qiymə və xəmirdən qaynar suda bişirilən xörək /60/

Nazik yayılıb doğranmış xırda xəmir parçalarının içinə ət qoyulub bükülərək suda bişirilən xörək / ADİL, Iıc., s.181/.

Cuşbərə – sözünü müasir Azərbaycan dilində işlənən düşbərə ilə müqayisə etmək həmin sözün bugünkü norma səviyyəsinə çatması tarixini izləməkdə maraqlı faktdır.

Halva /60/ - Bu söz elə müasir anlamında da işlənir. Yəni 500 il keçsə də, dəyişməz qalır.

Həsrətülmüluk /ə./ - ürək və ciyər qızartması- qızarmışı /60/

Çərbə- süd üzü, qşaymaq /60/

cCülab /ə., əsli f./ -= şərbət və gülab /60/

Ərdə - küncüt halvası /61/

Əngəbin /f./ - balla şirənin qarışığı /61/ - qüdrət halvası da deyirlər.

Aluçə /f./ - türkcə – can əriyi /61/

Xaginə /f./ - qayğanaq /61/

Xəbruzə /f./ - qovun /61/

Xiyari – hindi - hindxiyarı – qarpız,- farsca- hindivanə, rusca arbuz /61/

Xeyri /türkcə –az./ - əməköməci /61/

Durac - turac – türkcə - bağırtlaq quşu /61/

Doşab /f./ - bəkməz /61/ Klassiklərin dilində «duşab» şək­lində də işlənir /ƏFSL, 159/

Duğ - az. ayran /61/

Zərdalu – az. qaysı /61/

Zərdək - az, həvic /kök/ /61/

Zirəva – az. zərba /61/

Sirkə – sirkə, sirkə –sarımsaq /62/

Sumaq – turşməzə göyərti ovuntusu – sumaq /62/

Səncrizə /f./ rizəküftə –həcıloxması- /loxması- türkcə azər­baycancadır /62/

Siba /f./ - alma /az./ /62/

Seylan /f./ - bəkməz /t.- az./ /62/

Şəbət /f./ -tərəstu, turaçotu /t. –az/ /62/

Şəkərbadam - badaməzməsi, badamla bişirilir, bəzən ona fısdıq, noxud da qatırlar – türkcə – azərbaycanca badam şəkəri deyirlər /62/

Saqi - ərusan /f./ - halva növlərindən biri /62/

Səbzi, nanə və b. yeyilən göyərtilər /62/

Qazi - ət sucuğu /63/

Firni - elə yeməkdir ki, un, nişasta və düyü ilə bişirirlər, başqa adı məhləbi adlanır /63/

Girdə /t.az./ - çörək dairəsinə deyirlər /64/

Bu gün də girdə, dördkünc, lavaşşəkilli çörəklər bişirilir. Biz buxanka sözü əvəzinə çox böyük məmnuniyyətlə «girdə» lek­seminə yeni ömür verib işlədə bilərik.

Küftə /61/ - suda bişirilmiş döyülmüş ət girdəsi, yumru­lan­mış ət /64/

Kükü /az./ - yumurta, göyərti və yağla bişirirlər /64/

Mast /f./ - yoğurt /qatıq- t.az./ /65b/

Mürəbbə - müxtəlif meyvələrdən bişirirlər /65b/

Yəxni /f./ - bişmiş parça ət /66b/

Nabat - nabat /66b/

Nəmişk - ot növü /ayran və qatığa qarışdırırlar /66a/

Yəxdər behişt - hərfi tərcüməsi «cənnətdə buz» - cənnət buzu- qar halvası /türkcə –Azərbaycanca/ - /66a/

«Divan» da daha sonra »lobiya», «mixək» /məşhur ədviy­yələrdəndir/, !gərmək» /bal yemiş – şamama/, magiya /ev toyuğu/, «girdəkan» və «girdu» - cövüz /az./, «kələm», «kədu- qabaq, boranı, «kəbutər»- göyərçin, kəpk- kəklik, kalbaqal uş qurut, «qumri»- qumru, «innab», «ədəs» - mərcimək /mərci/, «qırqovul»- çəltoyuğu, kəlundə» - rus xiyarı – farsca xiyar­çənbər», pudnə /pudinə/»- yarpız, «Gözləmə // tutğmac» /60/, «işkencəbe» /şəkər, badam, bəzən də fısdıq, noxud da qatılır/, «ovmac»- xəmiraşı, «badrəng» /f./ - xiyar, «ömrüd» /f./ «şah meyvə» /f./- meyvə və b.kimi meyvə- tərəvəz, ədviyyə, quş, göyərti, pencər, yemək, şirə, şərbət, içki adlarına da farsca, ərəbcə, türkcə- tazərbaycanca izahlarla, qarşılıqlı, yaxud da elə məşhur olduğu, tanındığı, yayıldığı adda rast gəlmək olur.



Kataloq: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu muxtar kazimoğlu folklor həm keçMİŞ, HƏm də bu güNDÜR
arasdirmalar -> Ramin allahverdi TƏQVİm miFLƏRİ VƏ novruz baki 2013 Elmi redaktor: Seyfəddin rzasoy
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Ümummilli Lider Heydər Əliyevin
arasdirmalar -> HƏQİQƏTİ baki – 2011 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi məHƏMMƏd füzuli adına Əlyazmalar institutu naiLƏ SƏMƏdova insan, zaman və HƏyat
arasdirmalar -> AŞiq musa əSƏRLƏRİ baki 2013
arasdirmalar -> Ceyranım AŞiq mustafa şixlinski ceyranim " Elm və təhsil" Bakı 2014

Yüklə 3.43 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   8   9   10   11   12   13   14   15   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin