AZƏrbaycan elmlər akademiyasi I. NƏSİMİ adina diLÇİLİK İnstitutu



Yüklə 3.43 Mb.
səhifə11/19
tarix22.02.2016
ölçüsü3.43 Mb.
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19

II. Morfoloji üsul

Azərbaycan dilinin söz yaradıgılığında, xüsusən də termin yaratmada morfoloji üsul müstəsna yer tutur. Bu cəhəti biz etnoqrafik leksikanın tədqiqində də görə bilərik. Ana dilimizin söz yaradıcılığı imkanları daha çox sözdüzəldici şəkilçilər vasitəsilə aşkarlanır. Ayrı- ayrı tematik söz qruplarının for­malaşmasında məhsuldar olan sözdüzəldici şəkilçilər burada da məhsuldardır, söz yaratmaqda fəaldır. İndi biz bu affikslər əsasında yaranan düzəltmə etnoqrafik sözləri nəzərdən keçirək.

-çı, -çi,- çu,- çü. Vaxtilə Mahmud Kaşğari- çı şəkilçisi haqqında belə bir fikir irəli sürmüşdür: Əgər müəyyən bir sənət sahəsi o sənətdə çalışanın xüsusiyyətlərini əks etdirirsə, onda adların sonunda – çı şəkilçisi əlavə edilir ki, bu cəhətə görə bütün türk xalqları birləşirlər. Məsələn, tarığ sözündən tarığçı /əkinçi/, etük – etükçi /çəkməçi/… etçi, etmekçi, tarıqçı, etüksi kimi ifadələr də adlardan yaranmışdır. /M.Kaşqari, II c., 48-49/.

-çı 4 affiksı ayrı- ayrı isimlərə qoşularaq peşə- sənətlə bağlı düzəltmə etnoqrafizmlər əmələ gətirir.

I/ Məişət sözlərinə qoşulmaqla müxtəlif sənət sahiblərinin adlarını bildirir:

a/ geyimlə bağlı etnoqrafik sözlərə əlavə olunub peşə- sənət bildirir: başmaqçı, kürkçü, papaqçı, çarıqçı, çustçu, çəkməçi:

b/ ev, məişət əşyalarının, palaz, başqa toxunma məmulatları və s. adlarına qoşulub işlənənlər: ələkçi, ipəkçi, keçəçi, kilimçi, kisəçi, mişarçı, odunçu, oymaqçı, palançı, süpürgəçi. Təknəki, tikməçi, xalçaçı, həsirçi, çəlləkçi.

v/ bəzi sözlərə qoşularaq təsərrüfat, məşğuliyyət, ticarət, fəaliyyət və b. sahələrə məxsus şəxsləri bildirən etnoqrafizmlər əmələ gətirir: arabaçı, arşınmalçı, qalayçı, dəyirmançı, dəmirçi, zərbçi, dulusçu, dükançı, əbəçi, əkinçi, əmanətçi, zurnaçı, ilxıçı, karvansaraçı, kotançı, kömürçü, körükçü, kümçü, kürəçi, naxırçı, ovçu, pinəçi, sələmçi, çığırçı, suvaqçı, suçu, tənəkəçi, xırdavatçı, xırmançı, xırçı, çərçi, cütçü.

q/ yemək adlarına qoşularaq peşə bildirən sözlər əmələ gətirir: kababçı, səbzəvatçı, südçü, çörəkçi, halvaçı.

ğ/ inam, ibtidai təsəvvür, dini baxış, adət-ənənə, əqidə. Xalq təbabəti ilə bağlı sənətə, məşğuliyyətə, vəzifəyə aid düzəltmə etnoqrafizmlər yaranır:

duaçı, elçi, ziyarətçi, ilahiyyatçı, yançı, mövhumatçı, muş­tuluqçu, ovsunçu, sınıqçı, təriqətçi, türkəçarəçi, falçı. Bu affiks daha başqa sözlərə qoşulmaqla müxtəlif məzmunlu peşə- sənət sözləri əmələ gətirir: arançı, dəbbəçi, qapıçı /şah, xan sarayında/, əbəçi, yolçu, kəndçi, məzhəçi, carçı, şəbəkəçi, şirçi.

-lıq,- lik,- luq,- lük.

a/ peşə- sənət, vəzifə, vəziyyət, ictimai mövqe, məşğuliyyət bildirən məfhumlar əmələ gətirir: əllaflıq, dəllallıq, dülgərlik, evdarlıq, zərbaflıq, zərgərlik, yasaqlıq, girəkeşlik, k.çərilik, kü­bar­lıq, misgərlik, muzdurluq, nəqqaşlıq, nikahsızlıq, rəncbərlik, sövdəgarlıq, təbəlik, camadarlıq, canbazlıq, xanlıq, xarratlıq, xəttatlıq, çarvadarlıq, həkkaklıq.

b/ qohumluq əlaqələrini bildirən, adət- ənənə ilə, geyim, toxuculuq, bəzək- düzəklə bağlı işlənən sözlər, məfhumlar yaradır: alınlıq, arxalıq, başlıq, qudalıq, dizlik, donluq, döşlük, ənlik, ərişlik, iplik, yaylıq, yengəlik, kirvəlik, gəlinlik, muştuluq, mübarəkbadlıq, noxtalıq, tərlik, canlıq, şirinlik.

v/ dini bayram və vəzifə, etiqadla, inamla bağlı məfhumları bildirən etnoqrafizmlər əmələ gətirir: zahidlik, zəvvarlıq, zər­düştilik, məhərrəmlik, namazlıq, orucluq, evliyalıq, röv­zəxanlıq, sehrbazlıq.

q/ bitki adlarını bildirən, məskən, yer anlayışını ifadə edən sözləri yaradır: dirrik /dirlik/, əvəzlik, samanlıq, üzərlik, yemlik, şənlik.

ğ/ yeməklə əlaqədar məfhumları, vaxt, zaman məzmunu yaratmaq üçün söz yaratmaqda iştirak edir: yavanlıq, obaş­danlıq, öynəlik, şirinlik, şişlik, kabablıq.

d/ müxtəlif məzmunlu başqa düzəltmə sözlər əmələ gətirir:

damazlıq, xatircəmlik, xərylik, hoqqabazlıq.



- çılıq, - çilik, - çuluq, - çülük şəkmlçiləri müxtəlif sənət, peşə, məşğuliyyət, təsərrüfat və s. sahələri, ictimai vəziyyəti bildirən etnoqrafik sözləri yaradır: baramaçılıq, atçılıq, qatır­çılıq, qoyunçuluq, dəvəçilik, dəmirçilik, dirrikçilik. Dulusçuluq, əkinçilik, yolçuluq, gümçülük, nəvərçilik, ovsunçuluq, papaq­çılıq, sələmçilik, təriqətçilik, xalçaçılıq, camışçılıq, falçılıq.

-ça, - çə,- Kiçiltmə məzmunlu etnoqrafixmlər əmələ gətirir: boxça, dolabça, dolça, döşəkçə, düyünçə, dükçə, ənbərçə, kə­ləfçə, k.tücə, güləcə, külçə, gödəkçə, nimçə, nrvalça, sandıqça, saplıca, taxta, fırça, xalça, xonça, çömçə.

-aq,-- ək,- ıq,- ik,- uq,- ük

a/ bu şəkilçilər fel köklərinə qoşularaq yatacaq, geyim şeylərinin adlarını bildirən fkli isimlər – etnoqrafizmlər əmələ gətirir: dəyişək, dolaq, döşək, yastıq, yataq, köynək, sırıq.

b/ məişətdə işlənən müxtəlif alət, qab –qacaq, əşya və başqa məmulat adlarını yaradır: alıq, qalaq, daraq /yun darağı/, dəyənək, dirək, doğanaq, ələk, yaraq, yumaq, yüyürük, yürük, körük, kürək, gərdək, oraq, ocaq /od- aq/, sandıq, tabaq, təzək, çəlik, çilik, çöpük, çubuq, hörük.

v/ yemək və bitki adları əmələ gətirir: qatıq, kəsmik, əyirdək, suluq /, tərək /halva/, çörək, cızdaq, hədik.

q/ xalq təbabəti üçün işlək olan xəstəlik adlarını bildirən və başqa tibbi termiqlər yaradır: döyənək, öskürək, çiçək, çıxıq, sınıq.

ğ/ başqa sözlər: daşqalaq, tağalaq, çanaq, balıq, darbalaq, divanxana, baramaxana, qəlyanaltıxana /xana/, dəmirçixana. Dulusxana, düşbərəxana, zərbxana, zərxana, karxana, küm­xana, meyxana, /I. Mey içilən yer. 2. şifahi xalq ədəbiyyatı janrı – mahnı/, mollaxana. Sallaqxana, sərracxana, sikkəxana, təndirxana, toyxana, həlləcxana, hərəmxana, çaparxana, çəl­ləkxana, xəngəlxana.

Yeni yarananlar /Son 70 ildə/: aşxana, qəlyanaltıxana, düşbərəxana, yeməkxana, kababxana, toyxana, çayxana.

- xan – dəstərxan, zilxan, mərsiyəxan, növhəxan, pəsxan, rövzəxan.

şünaslıq – diyarşünaslıq, ölkəşünaslıq, xalqşünaslıq…

- baz – kəndirbaz, oyunbaz, sehrbaz, hoqqabaz, canbaz.

- ava – qaysava, patava, paxlava, halva, şoraba.

-gər – dülgər, zərgər, misgər, gərgər, çilingər, cadugər.

- ğı, - kə,- gə,- gü,- gah – çalğı, şəbəkə, döngə, dühərgə, bölgə, kimgə, süpürgə, çəegə, ziyarətgah, ibadətgah, iqamətgah, cövlangah, sürgü.

- kar – qələmkar /süfrə/, peşəkar, sənətkar, sərkar.

- dan – qələmdan, qənddan, qəhvədan, yağdan, gülabdan, nəməkdan, sürmədan, çıraqdan, şamdan, süddan.

- ov – buzov, buxov, oxlov, selov, tilov, çalov, çilov.

- laq – yaylaq, oalaq, tağalaq, şallaq.

- man – dəyirman, dudman.

- əc, - əcək,- acaq,- əcək.

- mac,- manc,- məc,- mənc.

a/ yemək məhsullarının adını əmələ gətirir: qaxac, döyəc, umac döymənc //düymənc, tıxlamac / tıxlamanc – çoxlu çörək doğranılmış xörək, tırtdamac /Ş. Kərimov, 116/.

b/ məişət əşyaları və geyim adları düzəlir: döşənəcək, geyinəcək, geyincək, güvəc, tutacaq /Şirvanda qazanqapdı/, çapacaq.

- ac şəkilçisi tarixən peşə- sənət sözləri də yaradır.

Sərrac,- həllac,- hərrac.

- namə- əhdnamə, iltizamnamə.

- z,- yaz,- maz. Dərz,- dəryaz.

- saz – rəngsaz, saatsaz.

- cik, evcik- evcik.

- keş, qiyməkeş, dəmkeş, malakeş, peşkəş.

- kan, - kən, məskən, miçətkən, erkən, çəpkən.

- mac, - məz. Bu şəkilçilər fellərə qoşularaq yemək adlarını, əsasən, süd məhsullarından, ağartı növlərindən əmələ gətirir:

Bulamac // bulama, qotmac, doğramac // doğrama, yaxmac// yaxma, sallamanc, kətəməz, kərəməz.

- urt, - ut, - at,- ət,- t. Bu şəkilçilər də, əsasən, ağartı adları başqa yemək adları, eləcə də digər sözlərin yaranmasında iştirak edir: qovut, qurut, yoğurt, xeyrat, yu yat, ölət /bax «Hacı Qara»/ suvat və s.

- dar. Bu fars mənşəli şəkilçi sahiblik məzmunu bildirdiyi üçün sənətə, işə, vəzifəyə mənsubluq bildirir: anbardar /kəllədar, çarvadar, çodvr, camadar, cindar.

-çin, - qın. Bu şəkilçi bəzi geyim – kecim adlarına qoşularaq başqa yeni geyim ifadə edən terminlər əmələ gətirir: kəmərçin. Lapçın /ayaqqabı növü/.

- ic. Məişət sözləri yaradır: kərpic, sərnic.

- ğa – qovurğa, dovğa.

-ağan, - an,- ən. Məişət sözləri vaxtilə tarixən peşə və sənət bildirən mürəkkəb sözlər /hazırda köhnəlmişdir/ əmələ gətirir: ilangəzdirən, Ö ilanoynadan, yatağan /əyri- qılınc/, yorğan, yundarayan, yuxayayan, yuxuyozan, tasquran, falabaxan, rəmlatan /rəmmal/.

- alğa,- əlcə,- gə. Bəlkə, görəlgə, çıralğa, tutalğa.

- ma,- mə. Etnoqrafik söz yaradıcılığında məhsuldarlıq ilə seçilən şəkilçilərdəndir. Çox vaxt türkoloji ədəbiyyatda, xüsusilə Azərbaycan dilçiliyində feldən isim düzəldən şəkilçilərlə feli ad şəkilçiləri bir- birilə qarışdırılır. Məsələ burasındadır ki, bir sıra şəkilçilər / - ma,- mə,- ış,- iş… və s./ fellərə artırılaraq əşya məzmunlu sözlər / süzmə, yarma, çalma, qovurma, bozartma, çıxış, döyüş və s./ yaratdığı kimi, əksər hallarda bu şəkilçilərlə düzəlmiş sözlərdə əşyavilikdən çox hərəkət mənası özünü göstərir və belə sözlər həm felə, həm də ismə xas olan xüsusiyyətə malik olur: həm də bu şəkilçilər bütün fellərə artırılaraq feli ad düzəldə bilirsə, isim düzəltmək üçün yalnız bir tneçə sözə artırılır, bu şəkilçilərlə düzəlmiş sözlərin özü də iki mənalı olur. Belə ki, yarma həm yarma prosesini, həm də buğdadan hazırlanan yemək adını bildirir.1

a/ bunun vasitəsiləfellərdən yaranan sözlərin böyük əksə­riy­yəti yemək adlarıdır: atılama, axtarma, acıtma /balatı/, bas­dırma, bozartma, buğlama, bulama /bulamac/, qızartma, qo­vurma, daşma /düyüaşı/, dələmə, dişləmə /çay/, dolma, döy­məkabab, döşəmə /aş/ əzmə/ püre/, yayma/ südlüsıyıq/, yarma /aşı, çilov/, salma /çay/, səbziqovurma, soyutma, közdəmə / kömbə Ş.Kərimovdan/, süzmə, pörtdəmə, tıxma, turşuqovurma, çölmə, çığırtma, bozartma.

b/ adət- ənənə, mərasim, ayin adları əmələ gətirir: adaxlama, adaxlanma, adqoyma // adqoydu, atçapma, belbağlama, beşik­kərtmə// beşikkəsmə, qızbəyənmə, qızqaçırtma, doqqazkəsmə, dualama, duvaqalma, evlənmə, eəbinkəsmə, göbəkkəsmə, gözdəymə, güləşmə, nişanlanma, oructutma, püşkatma, üzə­çıxma, çəpatma, danatma.

v/ sənət, məşğuliyyət, fəaliyyət sahələri ilə bağlı sözlər yaradır: qəlibbasma, damğalama, döymə /sənət/, ipəkəyirmə, yunəyirmə, yuxuyozma, sırıma, tikmə.

q/ geyim- kugim, bəzək və s. adları əmələ gətirir: aşırtma, basmanaxış, büzmə çarıq, yığmaqolbaq, oyma, sürmə / sürtməkdən/, tikmə, çalma, çəkmə.

ğ/ bəzi feli frazeoloji birləşmələrdən və fellərdən – ma,- mə şəkilçiləri vasitəsi ilə xalq təbabəti və məişətində işlək quruluşca müxtəlif olan sözlər yaranır: qanalma, qıcolma, quluncsındırma, küpəsalma, sancılanma, simləmə, soyuqdəymə, təpitmə, tutma /pripatka/, havalanma /dəli olma/; arakəsmə,artırma, qazma /ev, dam/, daxma, əymə, əydirmə, eşmə, yapma, gəlmə, siyirtmə, tablama.

-maq,- mək.

a/ Yemək adları əmələ gətirir: qazmaq, qaymaq, quymaq, dürmək, peşmək, çölmək.

b/ geyim, adət-ənənə ilə bağlı və məişətdə işlək olan başqa sözlər: başmaq, qarmaq, yaşmaq, oymaq, toxmaq, çaxmaq.

- duz – palanduz, təkəlduz, çuvalduz /iynə/.

- lı,- li.

a/ toy adəti, musiqi folkloru ilə bağlı işlənən terminlər, sözlər: adaxlı, deyikli, nişanlı /gözaltı/, yallı.

b/ yeməklə, geyimlə, toxuma sənəti və məişətimizin başqa sahələri ilə bağlı: fəsəli, xamralı, sırıqlı, xonçalı /xalça/, tikili.

- i, - ı. şəkilçisi.

- u,- ü a/ məişət, geyim, parça, xalça- palaz, qiymətli qaş- daş, pul, yemək,bitki və s. məfhumları bildirən sözlər: ləngəri, əşrəfi, zili, yapağı /yaz yunu/, yəməni /xalça növü/, kürdü, gilabı ləbləbi, ləvəngi, mirvari, naznazı, sədri səməni, umacı, firni, xalı, çatı, çeşni, çərkəzi /papaq, kəmər/, çərməki, şikarı /papaq , şirni.

b/ musiqi folklorumuza aid adlar: innabı, narıncı, novruzu, turacı, çobanı, ceyranı…

v/ rəng adı bildirənlər: darçını, səndəli, sumağı, şabalıdı.

q/ dinə, ilk etiqada, köhnə təqvimə uyğun yaranmış sözlər: əfəndi, məşədi, xələfi, hacı, hicri.

- yı,- yi,

- ayı,- əyi, eyi.

a/ parça, geyim adları: kələğayı, cunayi, kisəyi.

b/ rəng bildirən sözlər: mixəyi, çəhrayı, püstəyi.

v/ milli musiqiyə aid terminlər: mirzeyi, mixəyi /saz havası/.

q/ məişət əşyaları: məcməyi, üzəngi və s.

- maz,- məz.

Parça adları: qayçıbatmaz, qayçıkəsməz.

- miş. bişmiş, yemiş.


III. Sintaktik üsul

Azərbaycan dilçiliyində morfologiya və sintaksis sahəsində nəzəri cəhətdən bu günə qədər həll edilməmiş, aydınlaşdırılmağa böyük ehtiyac duyulan bir sıra dolaşıqlıqlar hələ də qalmaqdadır.

Söz yaradıcılığı proseslərinin tarixi baxımından öyrənilməsi leksika və qrammatika sahələri arasındakı qarşılıqlı əlaqə və təsir kimi məsələləri əhatə edən bir çox mövzuların araş­dırılmasına kömək edir, dilin lüğət tərkibinin daxili imkanlar yolk ilə zənginləşməsini, bugünə qədərki izahında dolaşıqlığa yol verilmiş kök və affiks morfemlərin eyniliyini və s.-ni açıb göstərməyə imkan verir.

Dilin tarixində müxtəlif sahələr arasındakı əlaqələr prob­lemini araşdırmaq baxımından sintaksis və morfologiyanın müna­sibətlərini göstərən qiymətli, zəngin materiallarla qar­şıla­şırıq. Qrammatikanın sintaksis və morfologiya kimi sahələrində baş verən qarşılıqlı prosesləri, tarixi inkişafı geniş mənada Azərbaycan dilinin tarixi leksikologiyası əsasında, konkret mənada dilin lüğət tərkibinin maddi və mənəvi mədəniyyətini əks etdirən leksikası üzrə izləmək çox maraqlı faktlar verə bilər.1

Bu baxımdan mürəkkəb etnoqrafizmləri nəzərdən keçirmək yerinə düşərdi.

Mürəkkəb etnoqrafizmlərin yaranmasında ikinci tərəf bir növ qəlib funksiyasında olur. Sadə sözə / bu söz etnoqrafik ola da bilər, olmaya da/ ikinci bir söz artırılır. Həmin söz bir çox mürəkkəb etnoqrafixmlərin əmələ gəlməsində iştirak edir. İndi bunları nəzərdən keçirək:

I/ ikinci tərəfi - alt sözündən ibarət mürəkkəb etnoq­ra­fizmlər: ayaqaltı, boğalaltı //boyunbağı /sinonim/.

2/ İkinci tərəfi arvad sözündən ibarət mürəkkəb etnoq­ra­fizmlər: dayıarvadı, əmiarvadı və s.

3/ ikinci tərəfi etnoqrafizmi ilə bitən mürəkkəb sözlər: ayranaşı, qatıqaşı, döyməaş, döşəməaş, əriştəaşı, yarmaaşı, giləgiaş, südlü aş, umacaşı, hədikaşı, xəmiraşı, çobanaşı, həlimaşı.

4/ ikinci tərəfi bağı sözü ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər: belbağı, boyunbağı, qolbağı, tumanbağı, çarıqbağı.

5/ ikinci tərəfi basma sözündən ibarət etnoqrafizmlər: qapıbasma, qəlibbasma.

6/ ikinci tərəfi bacı ismindən ibarət mürəkkəb etnoq­ra­fizmlər: ağabacı, cülbacı, şirinbacı, xanbacı, cəlinbacı.

İkinci tərəfi baş sözü ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər. Belə sözlər tarixən söz yaradıcılığında çox fəal olmuşdur: dərzibaşı, yallıbaşı, yüzbaşı, karvanbaşı, mehtərbaşı, minbaşı, onbaşı, toybaşı, ustabaşı, həkimbaşı.

7/ İkinci tərəfi bəy sözü ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər: atabəy, bəylərbəyi, dəğbəyi, elbəyi, meşəbəyi, toybəyi.

Ağabəy, Dağbəyi və b. antroponimlər bu gün də işləkdir.

8/ İkinci tərəfi bənd sözü ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər: aynabənd, bazubənd, qolbənd, yolbənd, kəmərbənd, nalbənd, sinəbənd, tağbənd, taxtabənd, tikişbənd, şüşəbənd /qolbənd, tikişbənd, yolbənd, sinəbənd öz milli sözlərimizdir/.

9/ İkinci tərəfi qapı sözü ilə əmələ gələn mürəkkəb etnoqrafizmlər: barıtqabı, boşqab, kaşıqabı, oxqabı, pitiqabı, pulqabı.

10/ İkinci tərəfi qızı sözü ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər: bibiqızı, qardaşqızı, dayıqızı, əmiqızı, mamaqızı, xalaqızı.

11/ İkinci tərəfi qovurma etnoqrafizmindən ibarət mürək­kəb sözlər: səbziqovurma, turşuqovurma.

12/ İkinci tərəfi dostu sözü ilə əmələ gələn mürəkkəb etnoqrafizmlər: dayıdostu, əmidostu, xandostu.

13/ İkinci tərəfi daşı sözündən ibarət etnoqrafizmlər : baş­daşı, qəbirdaşı, dəyirmandaşı, ocaqdaşı, yurddaş, sinədaşı, sudaşı, xartdaşı, çaydaşı, çaxmaqdaşı.

14/ İkinci tərəfi üzü ismi ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər: balışüzü, döşəküzü, yastıqüzü, yorğanüzü, yüküzü.

15/ İkinci tərəfi yolu ismindən ibarət mürəkkəb etnoq­rafizm­lər: anayolu, yengəyolu, böyük- kiçik yolu.

16/ İkinci tərəfi kabab etnoqrafizmi ilə bitən mürəkkəb etnoqrafizmlər: basdırmakabab, qaraciyərkababı, döyməkabab, kartofkababı, lüləkabab, tavakabab, taskababı, tikəkabab, toyuqkababı, hinduşkakababı, cücəkababı.

17/ İkincm tərəfi nəvəsi sözündən ibarət etnoqrafizmlər: bibi­nəvəsi, dayınəvəsi, əminəvəsi, xalanəvəsi.

18/ ikinci tərəfi oğlu sözü ilə qurtaran mürəkkəb etnoq­rafizmlər: bacıoğlu, bibioğlu, mamaoğlu, qardaşoğlu, dayıoğlu, əmioğlu, xalaoğlu.

19/ İkinci tərəfi papaq etnoqrafizmindən ibarət mürəkkəb etnoqrafizmlər: basmapapaq, daqqapapaq, buxarapapaq, zülləpapaq, gümüşüpapaq, motalpapaq, sürpapaq, hüsürpapaq, şabalıdpapaq, çalpapaq.

20/ ikinci tərəfi pulu sözü ilə qurtaran etnoqrafizmlər: südpulu, tərəzipulu.

21/ İkinci tərəfi plov etnoqrafizmindən ibarət mürəkkəb etnoqrafizmlər: qiyməplov, qovurmaplov, daşmaplov, döş­məplov, zəfərənplov, mərciplov, parça-döşəməplov, səbzi­qo­vurmaplov, südlüplov, taskababplov, toyuqplov, fisincanplov, çığırtmaplov, cücəplov, şiləplov, şirinplov, şüyüdplov.

22/ ikinci tərəfi xəngəl etnoqrafizmi ilə düzələn mürəkkəb sözlər: qaşıqxəngəli, qovurmaxəngəl, suluxəngəl.

23/ ikinci tərəfi – canı sözündən düzələn mürəkkəb sözlər: dayıcanı, əmicanı.

24/ ikinci tərəfi halva etnoqrafizmi ilə qurtaran mürəkkəb etnoqrafizmlər: qarahalva, qozhalva, küncüthalvası, tərək /doşabla bişirilən halva/, tərhalva, umachalva.

Eyni sözlərin təkrarı ilə yaranmış mürəkkəb etnoqrafizmlər.

Mürəkkəb etnoqrafizmlərin bu növü adətən oyun adlarını bildirir: qodu- qodu, kosa- kosa, qaçaqaç, qolçaq-qolçaq, xan-xan, günü-günü, boxça- boxça, qazı- qazı, keçdi- keçdi, gəlin- gəlin, lingi- lingi /Lənkəran – U.O./ lopuğ- lopuğ, məndə- məndə, mərə- mərə, küt- küt, yalax- yalax, pula- pula, molla- molla, ocpq –ocaq, turna- turna, fincan- fincan, çınqı- çınqı, çumur- çumur, çalğa- çalğa, qoz- qoz, qala- qala, aşıq- aşıq, mırt- mırt, yordu- yordu, yallı-yallı, əsir- əsir, oğru- oğru, baca- baca, qundağ- qundağ, üzük- üzük, mətə- mətə, dar- dar, qoz- qoz, bıçaq_ bıçaq, qınaq- qınaq, haftaxana- haftaxana, evcik- evcik, maça- maça.

İrəlidə də göstərdiyimiz kimi, Azərbaycan dilçiliyində pre­dikativ xarakterli sintaktik quruluşlu birləşmələr və qrammatik vahidlərin leksikallaşması faktları « cümlə- söz», «polisemantik xarakterli mürəkkəb isimlər», inkorporlaşma yolu ilə əmələ gələn mürəkkəb sözlər, «Predikativ xarakterli söz birləşmələrinin mənaca dəyişməsi, semantik cəhətdən sadələşməsi nəticəsində yaranan frazeolojiləşmə» hadisəsi və b. adlarla, terminoloji birləşmələrlə adlandırılır. Xüsusən , belə faktlar içərisində oyun adları burada əhəmiyyətli yer tutur. T.İ.Hacıyev bu barədə belə yazır: «Bir yerdə tələffüz edilən mürəkkəb isimlərə cümlə- sözlər d daxildir. Bunlar ən çox oyun adlarını bildirən mürəkkəb isimlərdir ki, inkorporlaşma yolu ilə yaranır. Baş vurğu son sözün son hecası üzərinə düşür».1 Əlbəttə, belə faktlara müəllifin xüsusi diqqət yetirməsi özlüyündə təqdir olunmalı olsa da, Azərbaycan dilində inkorporlaşma yolu ilə söz yaradıcılığının mümkünlüyü mübahisə doğurur.

Türk dillərinin türk, türkmən, tatar, noqay dillərində də göstərilən forma öz işləkliyi ilə seçilir. Türk dillərində geniş müşahidə olunan belə dil vahidlərindən M.Ş.Şirəliyev də bəhs etmiişdir.

O yazır: «Naşa zadaça zaklöçaetsə v tom, çtobı ukazatğ na suşestvovanie v törkskix əzıkax/ v çastnosti, öqo- zapadnoy qruppı / i takix slojnıx slov, kotorıe predstavləöt soboy ne çto inoe, kak konüeptualğno- semantiçeskoe preobrazovanie predlojenii».2

B.B.Əhmədov dialekt və şivələrimizin materialları əsasında söz yaradıcılığı mövzusunu araşdırarkən cümlə- sözlərdən /daha doğrusu özünün adlandırdığı predikativ birləşmə və qrammatik vahidlərin leksikallaşmasından/ də ətraflı bəhs edir: «Belə qrammatik vahidlərin lüğəviləşməsinin müxtəlif səbəbləri ola bilər. Bəllidir ki, əşya və hadisələrin miqdarı sonsuzdur. Onları dərk etdikcə adlandırmaq zəzuri olur. Bu zaman lüğət ehtiyatından onlara aid söz çatmadıqda qrammatik vahidlər və ya cümlə tipli birləşmələr əşyaviləşərək lüğəvi vahid kimi çıxış edir, yeni söz yaranır, dilin sözə ehtiyacı bu üsulla da ödənir. Bu da türk dillərinə məxsus söz yaratma yolu kimi özünü göstərir». 3

Daha sonra müəllif Azərbaycan dilinin dialekt və şivələrində cümlə sözləri quruluş baxımından müxtəlif sadə modeli əsasında və mürəkkəb cümlə modeli əsasında formalaşanlar bölgüsünə ayıraraq təhlil edir.4

Azərbaycan dilində söz yaradıgılığı üsullarına həmçinin konversiyanı da – söz əsasında nitq hissəsi paradiqmasının sözdüzəldici şəkilçi iştirak etmədən dəyişməsi üsulunu da daxil etmək lazımdır. Nitq hissələrinin bir- birinə keçməsi hadisəsi – konversiya bütün dünya dillərində hər bir dilin öz qrammatik təbiətinə. Sintaktik quruluşuna uyğun şəkildə baş verən proseslərdəndir. Dildə leksik- qrammatik dəyişikliklər nəti­cə­sində yeni- yeni nitq hissələrinin yaranması tarixi bir hadisədir. Konversiyanın sintaktik, morfoloji- stntaktik, semantik- sintaktik, semantik səviyyələrdə çıxış etməsi göstərir ki, onu nitq hissələrinin müxtəlif cümlə üzvləri vəzifəsində işlənməsi kimi sintaktik hadisə ilə məhdudlaşdırmaq olmaz. Bu, konversiyanın bir növü- təsadüfi konversiya hesab olunur. Koqversiya daha çox nitq hissələrinin morfoloji əlamətləri olmayan, daha dəqiq demiş olsaq, sözdüzəldici şəkilçiləri olmayan dillərdə geniş yayılsa da, iltisaqi dillərdən olan Azərbaycan dilində də tarixən və müasir vəziyyətdə də özünü göstərən dil hadisəsidir.

Azərbaycan dilçiliyində /F.Zeynalov, A.Axundov, C.Cəfə­rov, S.Abdullayev və b./ konversiya nəticəsində yaranmış substantivləşmə, adyektivləşmə, adverbiallaşma, verballaşma, əvəzlikləşmə /pronominallaşma/, saylaşma və b. proseslərin izahında morfoloji və sintaktik hadisələrə, məsələlərə bəzən ayrı- ayrı mövqedən yanaşılmışdır.

Nəhayət, tarixi- etnoqrafik aqlayışlarla bağla predikativ xarakterli bir çox söz birləşmələrinin mənaca dəyişməsi, se­mann­tik cəhətdən sadələşməsi nəticəsində yaranan frazeolojiləşmə hadisəsi də tamamilə gyrənilməmişdir. Mürəkkəb sözlərin bu xüsusi tipinə leksik vahidlərin aşağıdakı tematik qrupları daxildir:

a/ adət- ənənə, mərasim adlarını bildirənlər: xınayaxdı, yzəçıxdı, ayaqaçdı, adelədi, boygördü, duvaqaldı, parçabiçdi //paltarkəsdi.

b/ oyun adları: xangəldi, dabanbasdı, qurşaqtutdu, Babam mənə kor deyib, gəlib- gedəni vur deyib, toqqadöydü, qozatdı, qalaqurdu, qaçdı- tutdu, topaldıqaç, papaqaldıqaç.

v/ parça adları: hacıqaytardı, Hacımənəbax, alışdım- yandım, küçəmənədargəlir, qonşubatrıçatdasın, gendədur.

q/ silah adları: dayandoldurum.

ğ/ antroponimlər: Ağamverdi, Allahverdi, Qaryağdı, Qızbəs, Qızbəsti, Qızqayıt, Qızyetər, Dayandur, Dursun, İmamvedi, Yetər, Gərəkməz, Gülər, Tapdıq və s.


Etnoqrafik etnotoponimlər

Azərbaycan dilinin müxtəlif amillərlə bağlı leksikasındakı dəyişiklikləri yeniləşməni izləmək yerinə düşərdi. Dəyişmə deyərkən biz burada lüğət tərkibində yeni- yeni mənalar qazana sözləri, yəni mənaca inkişaf, mənaca daralma, yaxud ictimai- siyasi quruluşla, eləcə də başqa amillərlə bağlı müəyyən sözlərin köhnəlməsi, passiv lüğət fonduna keçməsi kimi məsələləri nəzərdə tuturuq. Ümumən leksikaya aid edə bildiyimiz mənaca inkişaf probleminin onomastik leksika əsasında da izləmək faydalıdır, zəruridir. Bu zaman dilin ən qədim qatını təşkil edən etnonimlərin, etnotoponimlərin və b. kateqoriyalarının yaranma tarixinə enmək mümkündür. Təsadyfi deyil ki, etnoqrafik leksikanın ən məhsuldar, zəngin təbəqəsi olan geyim adlarının etnotoponimlər kimi işlənməsi də qədim hadisədir. Geyimlərinin səciyyəvi əlamətinə görə adlanan müxtəlif tayfa və nəsil adları olmuşdur ki, bunların bir hissəsi etnonim kimi qorunub saxlanmış, qalanları isə toponim kimi formalaşmışdır. Azərbaycan ərazisindəki Ağköynək, Qarabörk, Qaradonlu, Qaradolaq, Qarapapaq və b. etnotoponimləri misal göstərmən olar. Başqırd xalqı arasında işlənən Ağqalpaq /qalpaq- papaq deməkdir/, Ağdonlu, Sarıqalpaq, Uzunqalpaq, Türkmə­nistan­dakı Alabörklü etnonimləri də geyimlərinin fərqlənən əlamət­lərinə görə adlandırılmışdır. Biz burada bir çox etnotoponimlər üzərində dayanmayacayıq. Yalnız Qarapapaq etnotoponim­lərindən bəhs edəcəyik /Vaxtilə bu barədə qısa şəkildə iərhum dilçi Əli Əliyevlə birgə yazımız da nəşr olunmuşdur/.1 Qarapapaq etnotoponimi Azərbaycan respublikasının Qazax rayonu ərazisindədir. Xalq etimologiyasına əsaslansaq deyərik ki, guya qarapapaqlıların ulu babaları başlarına qararəngli papaq qoymuşlar, Bugünkü Qarapapaq kəndinin adı da həmin qarapapaqlılarla əlaqədardır. Bu xalq etimologiyasına inan­ma­maq mümkün deyil, hətta bu gün Azərbaycanın bəzi yerlərində qaraşalvarlılar, ağşalvarlılar adı ilə nəsil adları köhnəlmiş şəkildə olsa da işlənməkdədir. Dediyimiz bu ehtimaldan aydın olur ki, Qarapapaq etnotoponimi də qədimlərdə qarapapaq geymiş bir tayfanın bu gün şahid adıdır, bu adla bağlıdır.

Mirzə Adıgözəl bəyin «Qarabağnamə» əsəri qarapapaqlıların Qafqazda yaşaması haqda məlumat verən qiymətli bir məxəzdir. Mirzə Adıgözəl bəy yazır ki, 1826-cı ildə İrəvan tərəfdə İran sərhəddində hərbi qulluqda idim. Bu vaxt şayiə gəzirdi ki, İran Hökuməti müharibə başlamaq istəyir. Mən dəqiq məlumatları qarapapaqlılardan alırdım. Bunlar Zaqafqaziyanın müxtəlif yerlərində yaşayan azərbaycanlılar idi.2 S.İ.Bruk isə belə göstərir ki, Qarapapaqlılar böyük bir tayfadır. Onların 40 mini Türkiyədə Çıldır gölü sahilində və Tutaq rayonunda, iyirmi mini isə İranda yaşayır.3 Göründüyü kimi S.İ.Brukun Qarapapaqlılar barədə məlumatı Mirzə Adıgözəl bəyin fikrinə tam uyğundur. Lakin «İslam Ansiklopedisi»nin IV cildində Qarapapaqlardan bəhs edən məqalədən bəlli olur ki, Qarapapaqlar həmçinin Arpaçay, Sarıqamış, İqdır, Qarakosa və Sivaş ərazilərində də geniş yayılmışlar.1 Qarapapaqlılar Türkiyə və İrana 1825- 1828- ci illər Rusiya- İran müharibəsi zamanı köçmüşdür. Qara­papaqlar tayfaları uzun zaman Qafqazda /Qazaxda, Göycə gölü yaxınlığında və Borçalıda/ yaşamışlar. Onların nəvə və nəticələri, törəmələri həmin yerlərdə indi d qalmaqdadır. Göycə gölünün yaxınlığında Qarapapaqlıların adını mühafizə etmiş Qarapapaq dağ oronimi vardır. V.İ.Savina da qarapapaqlılar barədə bəhs etmişdir: «Qarapapaqlar Urmiya gölünün cənub sahilində yaşayırlar. 1826- 1929-cu illərdə Rusiya- İran müharibələri zamanı qarapapaqlıların səkkiz yüz ailəsi Zaqafqaziyadan- Sevan gölü yaxınlığında yaşadıqları məskənlərindən İran və Türkiyəyə köçüb getdilər… Qarapapaq etnonimi isə İran toponimiyasında bu günə qədər də müşahidə olunur».2 Qarapapaqlar həm də Qarabörk adlandırılmışlar. M.Q.Vəliyev /Baharlı/ yazırdı ki, qarapapaqların adı qədim rus salnamələrində «Çernıe qlobuki» kimi çəkilmişdir. Onlar Orta Asiyada yaşamış, sonralar Azərbaycana köçmüşlər.

Qaraqalpaqların mənşəyini öyrənən tədqiqatçılar belə hesab edirlər ki, bu adonlara papaqlarının rənginə görə verilmişdir. Həmin dədqiqatçıların fikrincə IX əsrin axırlarından başlayaraq Şərqi peçeneqlərin Oğuzlarla birləşən hissəsi Qaraqalpaqların əsasını təşkil edirdi. Oğuz tayfaları onlara hər bir cəhətdən güclü təsir edirdi, buna görə də onların xeyli hissəsi türkmənlərin tərkibinə daxil olmuşdular. Ümumiyyətlə, türkmənlərlə qara­qal­paqlar mənşəcə yaxındır və tarixən əlaqədə olmuşlar. Bu yaxınlıq onların dillərində də özünü göstərir, belə ki, qaraqalpaq dilində ən qədim oğuz xüsusiyyətləri indi də qorunub saxlanmaqdadır.

Etnoqrafik etnotoponimlərdən bəhs edərkən də göstərdik ki, etnoqrafizmlər etnotoponimlərin, etnonim və toponimlərin yaranmasında fəal iştirak edir. Bunları aşağıdakı kimi qruplaşdırmaq olar:

a/ Geyim adlarından yaranan etnotoponimlər: Qaradonlu, Qarapapaq, Ağköynək, Kəmərli, Sarıköynək, Ağşalvarlılar, Alaxancallı, Qarabörklü, Kəpənəkçi, qaraxancallı, Çullu, Alaqurşaq, Alaqurşaqlı, Qaradolaq.

b/ peşə və sənət bildirən etnoqrafizmlərdən ibarət etno­toponimlər: Axtaçı, Arabaçı, Bıçaqçı, Bostançı, Kürəkçi, Topçu, Əkinçi, Qazançı, Qorçu, Dəmirçi, Ələkçi, Dəmirçilər, Kəpənəkçi, Naxırçılar, Çanaxçı, Çaxırlı, Gomuşçu, Şorbaçı, Bağmanlar, Balçılı, Çaparlı, Dəlləkli, Boyaqlı, Davarlı, Çuvarlı //Cuarlı, Mollalı, Bəyli, Minbaşlı, Kələntərli, Seyidli, Hacılı və s.

v/ Quşçuluq, maldarlıq, qoyunçuluq, əkinçilik və s. ilə bağlı etnoqrafik toponimlər: Quşçu, Dağ- Quşçu, Dəvəçi , İlxıçı, Danaçı.

q/ tərkibində məişət əşyalarının adı olan etnoqrafik toponimlər: Alaçadırlı, Alaxançallı, Çaxırlı, Qılıçlı, Boyaqlı, Çaxmaqlı.

ğ/ Etnoqrafik cəhətdən müxtəlif dini ayinə məxsus etnoqrafik toponimlər: Şıxbabalı, Qarapirimli, Musa-Pirimli //Musapiryan, Pərəli, Qaraqurdlu, Şıxlı və s.

d/ Müxtəlif qəbilə, tayfa aə tirəyə məxsus etnoqrafik adlardan ibarət toponimlər: Qaraqoyunlu, Kəngərli, Abdallı, Cəyirli, Düyərli, Qaramanlı, Qazaxlı, Muğanlı, Saatlı, Tap Qaraqoyunlu, çaxırlı, Bəydili, Böyük Kəngərli, Qarabəyli, Bayandurlu, Köçərli, Bala Kəngərli, Qaragüvəndli.
Azərbaycan mənşəli bəzi etnonim və


Kataloq: arasdirmalar
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu muxtar kazimoğlu folklor həm keçMİŞ, HƏm də bu güNDÜR
arasdirmalar -> Ramin allahverdi TƏQVİm miFLƏRİ VƏ novruz baki 2013 Elmi redaktor: Seyfəddin rzasoy
arasdirmalar -> AZƏrbaycan miLLİ elmlər akademiyasi folklor institutu təRTƏr rayon icra hakiMİYYƏTİ
arasdirmalar -> Rəyçi və ön sözün müəllifi: Əziz ƏLƏKBƏRLİ
arasdirmalar -> Xiii respublika elmi konfransının mater I allari (Bakı, 24 may, 2013) Bakı – “Elm və təhsil” – 2013 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi
arasdirmalar -> Ümummilli Lider Heydər Əliyevin
arasdirmalar -> HƏQİQƏTİ baki – 2011 azərbaycan miLLİ elmlər akademiyasi məHƏMMƏd füzuli adına Əlyazmalar institutu naiLƏ SƏMƏdova insan, zaman və HƏyat
arasdirmalar -> AŞiq musa əSƏRLƏRİ baki 2013
arasdirmalar -> Ceyranım AŞiq mustafa şixlinski ceyranim " Elm və təhsil" Bakı 2014

Yüklə 3.43 Mb.

Dostları ilə paylaş:
1   ...   7   8   9   10   11   12   13   14   ...   19




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2020
rəhbərliyinə müraciət

gir | qeydiyyatdan keç
    Ana səhifə


yükləyin