Aynurə paşayeva məNİ NƏ VƏDƏ ŞUŞaya yetiRƏRSƏN? Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin




Yüklə 422.37 Kb.
səhifə2/4
tarix22.02.2016
ölçüsü422.37 Kb.
1   2   3   4

II FƏSİL

ƏSAS SURƏTLƏRİN SƏCİYYƏSİ
Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevin bədii nəsri ilk növ­bədə zəngin və orijinal bədii xarakterləri ilə diq­qəti cəlb edir. Əslində hər bir böyük sənətkarın yara­dı­cılığı onun dünyagörüşü, həyati müşahidələri, möv­zu­ları ilə əlaqədar olaraq özünəməxsus oriji­nal tiplər qalereyası ilə zəngindir.

Ə. Haqverdiyevin nəsrindəki surətlər ilk növbədə Qarabağda gördüyü, tanıdığı insanlar əsasında yara­dıl­mışdı. Ədib həyatda gördüyü, müşahidə etdiyi in­san­­lardan öz əsərlərində qələmə aldığı mövzulara uyğun olaraq istifadə edib canlı, bədii xarak­terlər ya­rat­­mışdır. Çünki Haqverdiyev insanın mənəvi dün­yasına, psixo­lo­gi­ya­sı­na çox yaxından bələd olan sə­nət­kar idi. O, çox dəqiq və zəngin həyat müşahi­də­si­nə və bu müşahidələri bədii sənət dilində yenidən can­lan­dırmaq iste­da­dına, söz qüd­rətinə malik olmuş­dur.

Ədibin qeyd etdiyi kimi «Xortdanın cəhənnəm mək­tubları»da «mənfi tiplər» cə­miy­yəti olan cəhən­nəmdən danışılır. Burada həm müsbət, həm də mənfi surətlər var. Ancaq mənfi surətlər sayca müsbət su­rət­lərdən çoxdur. Povestin baş qəhrəmanı olan Xort­dan nə mənfi, nə də müsbət surətdir. «Xortdan – qor­xunc görünüşlü mifik vü­cud­dur» (4, s. 140).

Ə. Haqverdiyevin niyə məhz Xortdan surətini seçməsi də təsadüfi deyildi. Xortdan surətinin ya­ra­dıl­masının özündə də o zamankı müsəlman zehniy­yə­ti­nə, avam­lığa, mövhumata dərin kinayəni görmək çə­tin deyildir. Avam camaat arasında uşaq­ları xort­danla qorxutmaq, həyatda şər əlamətləri Xortdanın ünva­nı­na yazmaq uzun müddət dəb halında olmuşdur. Yəni avam dindarlar aləmində Xortdan anlayışı qeyri-mü­əyyən, qorxunc bir məfhum kimi təfəkkürlərdə kök salmışdı. Ə. Haq­ver­diyev də camaat içərisindəki bu cə­­­halət əlamətini Xortdan surətini yaratmaqla lağa qoy­­muşdu, gülüş hədəfi etmişdi.

«Xortdan folklor və xalq əfsanələrinə görə qani­çən məxluq, tez-tez ölü olandır. Xortdanlar, əsasən, Şərqi Avropa mifologiyasında geniş yer tutur. Ən ta­nın­mış ənə­nə­yə görə onları günəş işığı, ürəyə vu­rul­muş ağcaqovaq payası, gümüş güllə və daha bir neçə şey öldürür» (7, s. 140).

«Xortdanın cəhənnəm mək­tub­la­rı»nda cəhənnə­min təsviri Xortdanın dili ilə nəql olunur. Xalq düşün­cəsinə görə Xortdan gecələr dirilib qəbirdən çıxan, insanlara yamanlıq edən varlıqdır. «Demonik varlıq hesab edilən Xortdan türk xalq­la­rın­da müx­təlif adlarla tanınsa da, oxşar funksiyalar yerinə yetirir. Ana­do­lu­nun müxtəlif yer­­lərində «Xortlaq», başqırd­larda «Ubır», Tomsk tatarlarının demonoloji təsəv­vür­lə­rin­də Obur//Ubır, Qaqauzlarda Hobur adlanan bu möv­hu­mu qüvvə insanlara xətər toxundura biləcək gücdə olub, döngərlik funksiyası ilə seçilir» (13, s. 282).

İslam dininin mifoloji görüşlərinə görə o biri dün­yaya düşən insan bir daha geri qayıtmamalıdır. Qu­ra­na görə cəhənnəmə insanlar da, cinlər də düşə bilərlər. Bi­rin­cilər orada həmişəlik, ikincilər isə isə müvəqqəti qalırlar.

Xortdan qeyri-adi nitqi, mühakimələri insanlarda olduğu kimidir. Əslində bu adın özündə də o dövrün fırıldaqçı dindarlarına qarşı böyük istehza gizlən­miş­dir. Çünki Xortdan qəflət yuxusunda yatan camaatın təsəvvüründə çox məchul və vahi­məli bir varlıq kimi məşhur olmuşdur. Haqverdiyev Xortdanın dilinə istə­diyi sözü ver­miş, onu istədiyi yerə, hətta cəhən­nəmə belə göndərmişdir. Müəllif özü Xortdanın dilindən danışmaqla həm bədii priyom kimi, həm də nəql olu­nan əhvalatın həqi­qi­li­yinə bir növ oxucu inamını, eti­barını artırmaq vasitəsi kimi əlverişli və maraqlı gö­­­rü­nür.

«Yeraltı dünyanın sakini olan Xortdan bədii mətn­­də obrazını yaradan müəllif onun ənənəvi gedişa­tını, yəni qəbirdən çıxıb insanlar arasında dolanması süjetini əks is­tiqamətə çevirir. Əsərdə Xortdanın «na­gah xəyalıma cəhənnəm düşdü» – deyə ya­şa­dığı bu dün­yadan o biri dünyaya getmək istəyir. Xristofor Ko­lumb, Magellan, Vasko de-Qamma kimi səyahət­çi­lə­­rin adlarını çəkən müəllif onların səfər etdikləri o biri dünya və ədəbiyyatlarda «yeni dünya» kimi ta­nı­nan coğrafi məkanlarla Xortdanın cə­hən­nəm sə­yahəti arasındakı fərqi göstərərək, bunu İsgəndəri-Zül­qərey­nin qaranlıq dün­­yaya səyahətinə oxşadır. Belə bir mo­tivin işləndiyi «İsgəndərnamə» poema­sında da Ni­za­mi Gəncəvinin qəhrəmanı qaranlıq dün­yaya dirilik suyu ardınca gedir. Ə. Haq­­­­­­verdiyevin qəh­rəmanı Xort­­­danın isə səyahəti konkret olaraq cəhən­nəm­dir. Və burada əsas məqsəd o biri dünyadan xəbər gətir­mək­dir. Eyni mo­tivə fərqli və bəzi məqam­larda ironik yanaşmanı isə Ə. Haq­verdiyevin mənsub olduğu ədəbi məktəbin təsiri kimi də qəbul edə bilə­rik» (12, s. 178).

Yazıçı əsərdə hadisələrin inkişafı baxımından möv­­cud islam mifoloji təsəv­vürlərinə mümkün qədər sadiq qalmışdır. Əsərə dini, mifoloji baxımından ya­naşsaq, bir çox buna aid süjetlərin şahidi olarıq. An­caq islam bəni adəminin cəhənnəmə (axirət dün­ya­sına) düşüb geri qayıtmaq imkanı rədd etdiyi üçün ya­zıçı qəhrəmanını daha qədim mifoloji qatlardan seç­­məli oldu. «Xortdan sırf Azərbaycan mifik təsəv­vü­rün­də ölüb sonradan dirilən «xortdamış» məxluq ki­mi, səciyyələnir. Deməli, cə­hən­­nəm-axirət səyahəti an­­caq qəhrəmanın insan deyil, məhz Xortdanın olması ilə hə­yata keçirə bilər. Əsərin qəhrəmanının çox qə­dim mifik köklərlə bağlılığı, birbaşa onun­­la əlaqəli məsələlərin cəhənnəmə yönəldilənlərin və elə­cə də, sə­­yahət zamanı ona bələdçilik edən obrazın da həmin zəmində-islamdan əvvəlki mifologizmlərlə bağlılı­ğı­nı şərtləndirir» (46, s. 46).

Xortdan əsərdə o dünyaya gördüklərini qayıdıb da­­nışa bilmək, məlumat gətir­mək məqsədi ilə gedir. Belə funksional mövqe Xortdanı eyni zamanda ruh­ları ilə real dünya arasında əlaqə yaradan medium, digər aləmə düşə bilən şamandır. Adi insan axirət dün­ya­sına gedib qayıda bilmədiyi üçün əsərin qəh­rəmanı bu­na icazəsi olan cildə girməlidir. Yazıçının təsvi­rində isə qəhrəman əslində xarici görkəmiylə, davra­nışıyla dövrün ziyalısı simasına salınmış Xort­dandır. İnsani və qeyri-insani keyfiyyətlər qəh­rə­manın obra­zında incəliklə birləşdirilir. «Bən­deyi-hə­qirü fəqir, əqəl­li-küllü-bəndəgan müləqqəb be «Xort­dan» bir gü­nü kəştiyi xəyalatda əyləşib dərya­yi-təfək­kürdə seyr elə­yirdim və dünyanın keçmişini və gələcək işlərini bir-bir xəya­lım­dan keçirirdim. Nagah xəyalı­ma cə­hən­nəm düşdü. Və xəyalımdan qulağıma bir nida gəl­di ki, «Ey qafil xortdan, bu nə xabi qəf­lət­dir ki, uyub­san? İnsan dünyanın cəmi yerlərini, dağ­la­rını, me­şə­lərini, dəryalarını ayaqları altına alıb gəz­di: yer üzün­də in­san aya­ğı dəy­məmiş bir nöqtə qal­ma­mış. Nə olar, sən də onların acığına gedib cə­hən­­nə­mi səyahət elə­yib, oradan bir xəbər gətirəsən?» (31, s. 26-27) .

Qəhrəmanın zahiri görünüşü adi insanlardan heç nəyi ilə fərqlənməsə də, «xortdan­lıq», qeyri-bəşərilik onun psixologiyasında, şüurunda üstünlük təşkil edir. Qəhrəman dünya üzərində gəzən insanlardan fərqli olaraq, yeraltı dünyaya, cəhən­nəmə düşə bilmək im­ka­nına malik olduğunu bilir. Qeyri-insanilik əsər bo­yu Xortda­nın ətrafda baş verən hadisələrə obyektiv, ya­xud subyektiv iştirakçı deyil, neytral mövqeli ta­ma­şaçı münasibətində də duyulur.

Xortdanın cəhənnəm səyahəti üçün vasitə olaraq istifadə olunan iksirin atribut­la­rı­nın hər birinin həmin prosesdə, yəni Xortdanın gələcək fəaliyyətinin təmin edil­mə­sində özünəməxsus mövqeyi və xidməti dairə­si vardır. Məs: İksirdə istifadə olunan «qara xo­ruz»un rəng antaqonizmi, yəni qara rəng yeraltı – ölüm dün­yası ilə bağlıdır.

Abidədən (Kitabi-Dədə Qorquddan) gətirdiyimiz örnəklərdəki «qara yer»in qar­ğış­lardakı «qara yer»lə eyni olmasına şübhə etmirik. Bu da göstərir ki, qara rənglə ifadə olunan «qara yer» Oğuz təsəvvüründə üs­tündə, üzərində gəzilən ev, otaq tikilən dünyanın alt, qaranlıq, yəni qara rəngli qara qatıdır. Məsələ belədir ki, qara yerin alt qatına birbaşa dəxli olan və insanın dünyasını dəyişməsini bildirən «ölüm» də «Ki­tab» da elə «qara ölüm» şəklində deyilir (1, s. 67-68).

Prosesin məntiqi davamı isə Xortdanın cəhən­nə­mə düşməsi və onun bələdçisi ilə (odabaşı) ilə rast­laşması, daha doğrusu bələdçinin onu qarşıla­ma­sıdır.

Maraqlıdır ki, islam-mifik təsəvvüründə o dün­ya­ya düşən ruhun bələdçisi, yol göstərəni olmur.

Dantenin «İlahi komediyası»nda da cəhənnəmə dü­­şən qəhrəmana şair Vergili, əraf hissəsində isə gənc­­lik dövrünün sevgilisi olan Beatriçi bələdçilik edir.

Əvvəldə qeyd etdiyimiz kimi Xortdan nə mənfi, nə də müsbət surətdir, o əsərdə yazı­çı­nın bir növ əvəz edən obrazdır. Əsərdə mənfi surətlər çox olsa da, müs­bət surətlər də vardır.

Müsbət surətlər, adətən, müəllifin müsbət ideal­la­rının ifadəçisi olub, onun hə­yat və cəmiyyət haq­qın­dakı arzu və fikirlərini təcəssüm etdirir. Bu su­rətlərdə müəl­lifin dünyagörüşünün, dövrə, insan­lara şəxsi mü­nasibətinin müəyyən əlamətlərini gör­mək, izləmək mümkündür. Qeyd etmək lazımdır ki, Haq­verdiyevin nəsrindəki müs­bət surətlərin əksə­riyyəti da­ha çox fər­di cəhətləri, şəxsi ləyaqətləri ilə diqqəti cəlb edir. Onlar gözəl əxlaqi keyfiyyətləri ilə hüsn-rəğbət qa­za­nırlar. Müsbət surət­lər ən çox təbiətləri etibarı ilə qüvvətli və orijinal görünür. Haqver­di­ye­vin müsbət su­­rət­ləri ən çox zəhmətkeş xalq içə­ri­sindən çıxmış su­rətlər olur. Bu surətlərdən Fərmanla Gövhər­ta­cın ad­la­rını çəkmək olar ki, onlar «Oda­başının heka­yə­si»nin əsas qəhrə­man­ları olan əmi­oğlu-əmi­qı­zı­dırlar. Heka­yənin süjeti məhəbbət das­tan­larımızı, o cüm­lə­dən da­ha çox «Tahir və Zöhrə» dastanını xatır­la­dır. Das­tan­da olduğu kimi heka­yədə də sevgililərin vüsa­lına qarşı çıxışlar olur. Ancaq das­tanlarda olan bə­zi mo­­tivlər (qəh­rəmanların mə­həb­­bətinin toxunul­maz qal­ması, yanaşı dəfn olun­ma­­maq­ları) povestdə yox­dur.

«Odabaşının hekayəsi»ndəki Fərman ədibin nəs­rində ən qüvvətli lirik qəhrə­man­dır. Ədib Fərmanı həm müsbət surət kimi, həm də dövrünün hacılarının ən çir­kin simalarını açıb göstərən bir bədii vasitədir. Doğrudur, Haqverdiyev həmişə bədii vasitələrdən mə­harətlə istifadə etmişdir. Ancaq bu dəfə bədii va­si­tə su­­rə­tdir.

İlk əvvəl ədib onun bədii portretini, daxili aləmi haq­qında məlumat verərək ya­zır: «Fərman, gözəl, qo­çaq, iş bacaran və şəhərin cavanları arasında sa­yılan, yol­­daş­lıqda möhkəm, dost yolunda var-yo­xun­dan ke­çən və atası tək təmiz, pakqəlb bir oğ­lan idi» (31, s. 90).

O, öz əmisiqızını böyük məhəbbətlə uşaqlıqdan sevir, onun üçün hər şeyi et­mə­yə hazırdır. Doğrudan da, Fərman əlindən gələni də əsirgəməyir: «Belə ki, Fərman bir gün Gövhərtacı görməyəndə rahat ola bil­mirdi. O səbəbdən Fərman hər gün sə­hər­dən axşa­madək əmisinin ağır işlərinə məşğul olurdu. Qutulara səbzə doldur­maq, tor­ba­lara kişmiş basmaq, arabaları, ulaqları yükləmək... Bu zəhmət­lə­ri­nin hamısını Fər­man mü­ka­fat­sız çəkirdi. Onun mükafatı gündə bir ne­çə dəfə Göv­hər­tacı görmək idi» (31, s. 91).

Ancaq Fərmanın sevgisi qarşılıqsız deyildi. Əmi­si­qızı Gövhərtac da onu böyük məhəbbətlə se­virdi. Fər­man eşidəndə ki, əmisi Gövhərtacı xana ver­mək is­təyir, əvvəl məyus olur. Ancaq çox təəs­süf­lər olsun ki, Hacı Kamyab kimi zəngin tacirlər mənə­viyyat zən­ginliyi barədə deyil, ancaq maddi zənginlik haq­qın­da düşünürlər. Fər­manı hadisələrin gedişatında da mü­ba­riz qəh­rə­man kimi görürük. «İbrahim oğluna nəsihət elədi:

– Oğul, belə fikirləri ürəyindən çıxart. Öləcəyəm, öldürəcəyəm nədir? Əmin bi­zim tək kasıblarla ya­xınlaşmaq istəmir. Özü dövlətlidir, dövlətli yerə də yıxılır. Sən özün də gözəl, qoçaq cavanlar arasında sayılan oğlansan. Hansı dövlətlinin qızını istəsən, sə­nə verər. Əmin qızını vermədi nə olar? Çıraq dibinə işıq salmaz.

– Ata, mənə dövlət lazım deyil. Əmim dövlətini kimə verirsə, versin. Mən çörək qazanmaqda aciz deyiləm. Kəsilsin iki əl ki, bir başı saxlaya bilməyə. Mənə ancaq istəklim lazımdır. Mən yoldaş arasına çıxa bilməyirəm. Mənim heç bir başqa yolum yox­dur» (31, s. 96).

Hadisələr Fərmanın xarakterinin mahiyyətini açıb aydınlaşdırır. Fərman bu dəfə ən gözlənilməz yola əl atır. Həkimbaşına pul verib Gövhərtacı qa­çır­dır. An­caq Fərman bu dəfə də arzusuna çata bilmir. Ya­ğışdan çıxıb yağmura düşür. Hacı Mirzə Əhməd ağa qızın ni­kahını özünə oxuyur. Bunu bilən Fərman artıq mü­ba­riz yox, aciz qəhrəmana çevrilir. Bundan sonra onun faciəsi başlayır.

Ədib qədim təsəvvüf ədəbiyyatından bəhrə­lə­nə­rək Fərmanı Məcnun kimi ölkə­lərə salır. Artıq o, Dərviş Na­kam kimi gəzməyə başlayır. Təsəvvüf ədə­biy­ya­tın­da aşiq sevgilisinə maddi dünyada qovuşa bilməyəndə mənəvi dünyasında əsl məhəb­bətini ta­pır. Fərman müsbət qəhrəman kimi qüvvətli ifşa­çılıq imkanlarına malikdir. Onun faciəli taleyi öz-özlü­yün­də yaşadığı cəmiyyətin ədalətsizliyini və fırıldaqçı din xadim­lə­rinin riyakarlığını rüsvay edən çox tutarlı və xarakter faktıdır: «Ata, bu gecə mən şəhərdən ge­də­cəyəm. Hər bir yerdən «Dərviş nakam» adı eşit­sən, bil ki, oğ­lun­dur. Mən bu adla dünyanı səyahət edə­cə­yəm. Bil­mə­yirəm harada öləcə­yəm. Ancaq arzu edirəm ki, öləndə gözlərim o fasiq Hacı Mirzə Əh­məd ağanın di­varına baxsın və divarın dalından mə­nim kimi dərdə mübtəla gözəl bir vücudu hiss elə­sin. Ata, mən gedirəm. Am­ma sənə vəsiyyətim budur ki, inanma bunlara! On­la­rın da­nı­şıq­ları hamısı riya və yalandır: allahları və şəriətləri də yalandır! Əgər ya­lan olma­say­dı, özləri ona itaət edərdilər! Dünyada sər­vət yığmaq, ləziz çö­rək yemək, be­hiş­tə bənzər otaq­­larda, qəsrlərdə əy­lə­şib, nazənin sənəmlərdən apar­­mağa çalışmaz­dılar: hə­mişə tərif etdikləri axirət üçün çalışırlar! Doğru ol­saydı, hamıdan qabaq ru­ha­nilər, dünyaya fani de­yən­lər, dünya malına cəhənnəm odu deyənlər onu axta­rır­dı­lar» (31, s. 112). Fərman he­kayənin sonunda dərin iztirablarla dünyasını dəyi­şir.

Gövhərtac da öz sevgisində Fərman kimi bacar­dı­ğı qədər mübarizdir. Gövhərtac atasının onu istər Xu­dayar xana, istərsə də Hacı Mirzə Əhməd ağaya ve­rəndə razı­laş­mır. Hətta arxasına baxmadan evi də tərk edib sevgilisinin yanına qaçır. Hacı Mirzə Əh­məd ağa­­nın evində üç il olsa da, Fərmanın dərdindən xəstə olub yorğan-döşəyə dü­şür. Ölümünə yaxın Ha­cı Mir­zə Əhməd ağaya vəsiyyət edir ki, onu Fər­manın qəb­ri­nin yanında basdırsın. Ancaq Hacı Mirzə Əhməd ağa onun vəsiyyətini əməl et­mir. Fər­man­la Gövhərtac nə qədər çalış­salar da, dövrünün amansız qanunları qar­şı­sın­da aciz qalırlar.

Ə. Haqverdiyevin nəsr əsərlərindəki mənfi surət­lər də, çox maraqlı və orijinal bir silsilə təşkil edir. Ədib əsərə keçməzdən əvvəl bir neçə söz olan his­sə­də qeyd edir: ««Cəhənnəm məktubları» adlan­dır­­dı­ğım bu əsərim «Marallarım»ın mabədi olaraq, bir pa­ra mənfi tiplərdən və mövhumatdan bəhs edən bir əsərdir» (31, s. 26).

Ədib bütün eybəcərlikləri, dövrünün qanunsuzlu­ğunu mənfi tiplərin simasında təsvir edir. Olduqca satirik surətlərlə bol olan povest Xortdanın dili ilə ifşa olunur. Mənfi tiplərin də özlərini də bu cür qrup­laşdırmaq olar:

1) Fırıldaqçı din xadimləri, ta­cirlər.

2) Yerli dövlət məmurları (xan, bəy və s.).

3) Çar məmurları.

Ədib «Xortdanın cəhənnəm məktubları»nda ta­cir­lərin və ruhanilərin heç birinin ayrı-ayrılıqda mü­fəssəl portretini yaratma­mış­dır. Bununla belə əsər­də ta­cir­­­­lərin ən səciyyəvi cəhətləri dəqiq açılmış və on­lar çox mükəmməl rüsvay edilmiş­dir.

Ədib Bərdə və Ağdam bazarlarının təsvirini ve­rən zaman buradakı ta­cir­lərdən, hacıların fırıldaq­çı­lığına, acgözlüyünə, dələ­duz­­luğuna aid kinayəli işa­rə­lər ver­miş­dir. Tədricən bu ümumi kinayələr kon­kret­ləşir və hacı Mehdiqulunun müamiləçiliyin­dən, Məşədi Sün­bənin fırıldaqçılığından, «ima­rət­lər», gə­mi­ləri, kar­van­sarası olan Hacının ifrat xəsisli­yin­dən özünün zir­və nöqtəsinə çatır.

Ədib Hacı Mehdiqulunun digər hiyleyi-şəriy­yə­sindən danışanda yazır: «Tuta­lım, bir nəfər bəy gəlib hacıdan beş yüz manat qərz istəyir, hacı da bəyi mö­tə­bər bi­lib razı olur. Gərək altı ayını vədəsinə altı yüz əlli veksel yazılsın. Hacı əl qatıb qə­fəs­dən bir ədəd bir abbasılıq yaylıq götürüb deyir:

– Bəy, siz bu yaylığı məndən yüz əlli manata al­mağa razısınızmı ki, pulunu da altı aydan sonra ve­rə­siniz?

Bəy razı olur, veksel altı yüz əlli manata yazılır. Beş yüz manat bəyin borcu və yüz manat da altı ay­dan sonra verəsiniz!» (31, s. 35).

Digər din xadim Ağ Molla yenə pul qazan­maq­dan ötrü islam dinin qanun­larına zidd gedir. Çünki islam dinində o biri dünyaya gedib qayıtmaq yoxdur. Əgər bir insan öz istəyi ilə belə etsə, cə­hənnəmi gəz­dirsə, bunun müqabilində müəy­yən mə­va­cib alır­sa, əlbəttə, bu böyük cinayətdir.

Digər din xadimi Məşədi Sünbədir. O, gördüyü əməllərində heç bir günah iş gör­mür. Ancaq Məşədi hamıya pul verərdi, hamıya kömək edirdi, hamının əlin­dən tutardı. Əlbəttə, yaxşı insan olduğuna görə yox, sələmçi olduğuna görə. Ona görə də cəhən­nəm­də onun iki ayaqlarını sifətinə bağlayıb bir aşağı-yu­xa­rı sürüyürlər.

Başqa bir Hacını da hədər yerə görə cəhənnəmə salmayıblar. Çünki Hacı kənd­lər­dən on girvənkəlik ya­ğı yeddi manata yığırmış. Amma hamının Hacıya inamı var­dı. Çünki bir dəfə Hacı alıcının beş ma­na­tını əskik qaytardığına görə onun pulunu özünə geri qay­tar­mışdı.

Ədib Hacı obrazının daxili aləmini həm bədii psi­xoloji portretlə, həm də mono­loqu və di­aloq­larla açıb göstərir. Ədib onun portretini yaradan zaman xa­­rici görkə­minə üstünlük vermir. Birbaşa onun xa­rak­terinə keçir: «Hacı Bakıda bir məşhur kişi idi. İs­tər dövlətdə, istər xəsislikdə neçə ədəd böyük ima­rətləri, gəmiləri, karvansa­ra­ları var idi. Bununla belə, gündə iki ab­ba­sıdan artıq xərc etməzdi. Yol uzaq olanda faytona min­məzdi, çünki beş şahı fayton pulu xərc hesab edər­di. Həmişə qonyaka mi­­nərdi. Haraya istəsəydi, bircə şahı manata aparardılar» (31, s. 85).

Hacının xəsisliyi bununla bitmir, həkimə pul ver­məyin dərdindən ömrünün axı­rına kimi tək gözlə gəz­məyə razı olur. Hacı komandirin gəminin batma­sın­dan ötrü on manat nəzirini eşidəndə «üç gün oruc tut­ma­sı» bundan yaxşı hesab edir. Düzdür, Hacı şəriət qay­da­larını yaxşı bilirdi. Cə­hənnəmdə Xort­da­na rast gələn Hacı real dünyaya qayıdacağını fikir­ləşir. Çünki Ha­cının min bir əziyyətlə yığdığı pulu onun oğlu axı­rına çıxmışdır. Hacıdan qalan bü­­tün paraxodlar, kar­vansaraların hamısını qumarda uduz­muş­dur. Hacı bun­­­­­ları eşi­dən­də ürəyi gedir. Hacı cə­hən­nəmdə də mal-dövlətinin taleyini fikirləşir. Çün­ki mal-döv­­lət onun üçün bu dünyada hər şeydən, hətta öz doğma ca­nından belə üstün­dür. Ha­­cıya cəhən­nəm­də cəza kimi törətdiyi əməllərin müqabi­lin­də odlu pullar say­dı­rır­lar.

Xortdan Odabaşı ilə cəhənnəmi süpürən Hacı Mir­­­­­zə Əhməd ağa ilə rastlaşır. Hacı Mirzə Əhməd ağa ilə bağlı əhvalat «Odabaşının hekayəsi» adlanır. Bu hekayə­də öz mənfəətlərini fikirləşən din xadim­lərinin döv­rü­n günahsız, bir-birini böyük məhəbbətlə sevən gənclə­ri­nin bədbəxt taleyinə səbəb ol­ma­sın­dan danı­şı­lır.

Qeyd etmək lazımdır ki, «Odabaşının heka­yə­si»ndə mövzusu mənəvi eşq və mad­di eşq qarşı­dur­ması əhatə edir. Əsərdə ideyanın bədii həl­linə yazıçı ori­jinal bir şəkildə, süjetin Gövhərtac ətra­fın­da qurul­ma­sıyla həyata gerçəkləşdirir. Gövhər­tac pak və mü­qəd­dəs eşqin rəmzi­dir. Ətrafındakılar isə Gövhər­ta­cın məhəbbətinə mad­diy­­yat baxımından yanaşır­dılar. Ha­cı Kamyab, Gövhər­ta­cın ana­sı, Hacı Mirzə Əh­məd ağa insani münasibətlərə varlanmaq ehtirası ilə yana­şan obrazlardır.

Hekayənin əvvəlində Hacı Kamyabın xarakteri bə­dii təhkiyədə aydınlaşır: «İbra­him Hacı Kamyab ad­­­­lı bir qardaşı var idi. Hacı Kamyab şəhərdə ən zən­gin tacir sayılırdı. Onun ticarəti nəinki öz məm­lə­kə­tində, hətta əcnəbi ölkələrdə də işləyirdi. İstan­bul­da, Bakıda, Tiflisdə, Batumda onun amilləri var idi. Ru­siyanın hər şəhərində onun malı işlərdi. İldə bir dəfə Hacı özü səyahətə çıxıb, təftiş və bazarların tə­lə­ba­tı­na bələd olmaq üçün Rusiyanı, Türkiyəni gəzib qa­yı­dardı...

Hacı Kamyabın qapısı hər gələn üçün açıq idi. Hər il məhərrəm ayının birindən onunadək imam ehsanı verərdi. Şəhərin cəmi tüccarı, üləma və soldatı onun ehsa­nın­dan cəm olurdular. Aşura günündən baş­lamış imamın qırxınadək təkyə saxlardı. Tək­yə­lə­rində çay və qəndab sel kimi axardı. Bununla be­lə, Hacı Kamyab qar­daşı İb­ra­himin əlini tutmazdı və deyərdi: «İkimiz də bir atanın. Bir ananın uşaq­la­rı­yıq, ata­mız iki­mizə də bərabər irs qoyub gedib. Mən çalışıb qaza­nan kimi o da qa­zan­­sın» (31, s. 90-91).

Hacı Kamyab öz doğma balasını Xudayar xana vermək istəyəndə səhər­dən-axşama kimi qapısında nökər kimi işləyən Fərmanı da başa düşürdü. Onun bü­tün bunları Gövhərtacdan ötrü elədiyini də bilirdi, amma buna icazə verirdi. Çünki Hacı Kamyab tacir adam idi. Öz gəlir və çıxarlarını yaxşı fikirləşirdi. Fi­kirləşirdi ki, qoy nə qədər işləyir, işləsin. Çünki nə qə­dər çox işləsə, Hacı Kamyabın xeyrinə idi. Hacı Kam­yab qızını Hacı Mirzə Əhməd ağaya da verməyə ra­zı­laşır. Ona görə ki, Hacı Mir­zə Əh­məd ağanın əm­lakı və sərvəti Xudayar xanınkından artıq idi. Xa­nın pam­bıq və ərzağını icarəyə götürüncə ağanın­kını gö­tür­mə­yi fikirləşir, həm də bunu özünə yüksək rüt­bə də he­sab edirdi. Hacı Kamyabın gözünü mal-dövlət hə­ris­liyi elə bürümüş­dü ki, Gövhərtacla Fər­manı tə­mən­na­sız və fədakar məhəbbətini fikirləş­mir­di. Be­lə­­lik­lə, kon­flikt maddi maraqların xeyrinə həll olur. Ancaq sonda mad­di­liyin qalibiy­yətini zahiri say­maq olar. Çün­ki Hacı Kamyab nə qədər var-döv­lət fikir­ləşib ha­lının yaxşılaşmasını istəsə də, bir o qədər də qızının ta­­leyini uçuruma aparırdı. Bunu biz İb­rahimin nit­qində də görürük; «Gövhərtac da sən gedəndən na­xoş­dur. Əmini gör­sən, tanımazsan. Xif­fətdən, qüs­sə­dən mü­qəvvaya dönübdür. Mirzə Mehdi hə­kim­­­başı gündə neçə dəfə ağanın evinə ge­dir. Hətta ağa yazıb pad­şa­hın xüsusi təbi­bi­ni gətirdi. O da bir neçə gün qa­lıb get­di. Deyirlər, mərəzi vərəmdir, sa­ğal­ma­ya­­caq­dır» (31, s. 119).

Hacı Kamyabın tamahkarlığı yeganə övladı olan Gövhərtacın fəlakətli səhnəsin­də ən kəskin və sərrast ifşasını tapmış olur. Lakin Hacı Kamyab hekayənin ikinci ya­rı­sında göstə­ril­­mə­­di­yindən bu obraz müəy­yən dərəcədə natamam görünür.

««Odabaşının hekayəsi»ndə Gövhərtacın anasını bir obraz kimi xarak­te­rizə edən şərhlərdən qaçılır. Qadının bir şəxsiyyət kimi ətraf aləmə, ailəsinə, nə­ha­yət, öz doğ­ma qızına münasibətini, fərdi mənəvi key­fiy­yətlərini, ancaq bircə detal – Ac Kam­­ran xanın ar­vadıyla özünün müqayisəsi müəyyənləşdirir, qızı­nın nişan xə­bəri onun üçün qızının xoşbəxt taleyi, səadəti ilə bağlı xəbər deyildir. Onun üçün qı­zı­nın ta­leyinə ve­­rilən reaksiya, yaranan ovqat, ancaq bu hissin tə­əssüratından qay­naq­la­nır» (46, s. 87). «O gü­nü ha­mam­da başıma su tökürəm, gördüm bir nəfər arvad yanım­da­kına de­yir:

– O başına su tökən kimdir? Ona deyin bir az kənara çəkilsin. Suyu üstümə sıçrayır.

Yanındakı arvad ona deyəndə ki, bu Hacı Kam­ya­bın arvadıdır, dedi:

– Bah, bah! Böyük adamın arvadıdır! Baqqal İb­ra­himin qardaşı arvadı! Ona deyin kənara çəkilsin.


  • Sonra baxam, görəm kim? Ac Kamran xanın arvadı...

Bundan sonra, mən də bildiyimi elərəm. Mən ona özüm çimib çıxınca hamama girməyə izn ver­mə­yəcəm. Qoy desinlər:

  • Dayan, gözlə, Gəray xanın qayınanası içəridə­dir.

Hacı Kamyab çıxandan sonra arvad qabaqca müc­­­­rünün qapağını açıb tamaşa elə­­­di. Mücrü də qiy­mətli cavahirat az deyildi. Amma arvadının zənnincə, bu mücrü­də­ki cavahirat Hacının cəmi dövlətinə bəra­bər idi» (31, s. 94-95).

Mücrüdəki cavahirat Gövhərtacın anasının əhval-ruhiyyəsi baxımından qiymət­lən­dirilir və özünün bü­tün mal-dövlətinə bərabər tutulur, çünki cəvahir dolu mücrü onun yeganə məqsədinə, arzusuna çat­ma­ğın­dan xəbər verir və ona həmin mücrüyə Göv­hər­tacın nişan mücrüsü kimi deyil, ağlına gətir­mə­diyi, amma həsrətini çəkdiyi qələbəsinin rəmzi kimi baxır.

Əslində Gövhərtacın anası mənəviyyat baxımın­dan çox kasıbdır. O, həyatın xoş­bəxtliyini yalnız dün­­ya­nın cah-cəlalında görürdü. O, qızının sağal­dı­ğını eşi­dən­də bu­nu getdiyi pirlərlə əlaqələndirir. Buradan onun avamlığı, cahilliyi aydın bi­linir: «Yox, bu dər­man işi deyil. Dünən mən gedib imamzadədə şam yandırdım. İmam­za­da mənim qızıma kömək elə­di. Bu, möcüzədir. Dərman bir gündə mərəzi sağalt­maz» (31, s. 102).

Mənəviyyatında olan elmsizlik onun nitqində bü­ruzə verir. Əlbəttə, bu hadisə o dövrün bir çox tacir arvadları üçün səciyyəvi xüsusiyyət idi. Gövhər­tacın Hacı Mirzə Əhməd ağaya verildiyini eşidəndə ana­sı­nın ən böyük arzusunun şahidi oluruq: «Arvad bunu eşidəndə az qaldı durub evin içində oynasın. Öz-özü­nə deyirdi: «Bun­dan sonra nəinki Kamran xanın ar­vadı, hətta tamam əyanın arvadları məcli­sin­də mə­nim aya­ğı­ma duracaqlar. Qoy gözü götürmə­yən­lərin can­la­rı çıxsın» (31, s. 109).

Dar dünyagörüşlü bu xanım ancaq başqalarının fikrini dəstəkləyir. Onun üçün ancaq var-dövlət ma­raqlıdır.

Ədib Hacı Mirzə Əhməd ağanın ilk portret təs­vir­ləri, əvvəlcə, oxucuda xoş təəssürat oyadır. Oxu­cu­ya elə gəlir ki, nəhayət ki, cəhənnəmdəki hacıların içəri­sin­də bir etibarlısına da rast gəlindi: «Bir polis nə­fə­ri­nin, bir xanın, bir hakimin Hacı Mirzə Əhməd ağanın evindən adam çıxartmağa hünəri yox idi. Dəs­tə ki, gir­di, qurtardı. Hacı Mirzə Əhməd ağanın xani­manı qə­­dim zamandan müqəddəs bir məkan hesab olu­nur­du.

Hacının atası və babası, həmçinin, nüfuz sahibi müctəhidlərdən olublar... Cəmi əhali Hacı Mirzə Əh­məd ağanı müqəddəs hesab edirdi. Hətta belə danı­şardı ki, guya ağa çətin məsələlərin həlli üçün gecə ya­rısı bir xəlvət otağa çəkilib, orada peyğəm­bər­lə söh­bət edib fitva alır.

Ağanın xüsusi məvacibxor agentləri hər yeri do­lanıb, belə xəbərləri buraxırdılar və avam xalq da bu agentlərin sözlərinə bavər edirdilər» (31, s. 105).

Müəllif göstərir ki, Hacı Mirzə Əhməd ağaya ha­mının böyük ehtiramı vardı. Hamı onu dindar insan ki­mi tanıyardı. Çünki o, namaz qılmayanları, oruc tut­ma­yan­ları, xüms, zəkat vermə­yən­ləri qapısına qoy­­­­mazdı. Məhz bu xüsusiy­yət­lə­rinə görə də Hacı Mirzə Əhməd ağaya Fərman pənah aparıb Gövhər­tacı onun evinə qoyur. Çünki şəhərdə ən etibarlı adam o idi. Ha­cı Mirzə Əhməd ağa da Fərmanın tək­lifinə icazə ve­­­rir. Hacı Mirzə Əhməd ağanın hadi­sə­lərin bu mə­qa­mı­nadək onun xarakterinin yax­şı tərəf­ləri görü­nür. Göv­­hərtacın sayəsində onun əsl siması üzə çıxır. Ha­di­sə­lə­rin bundan sonrakı gedişa­tında Gövhərtac onun bü­tün mənfi xarak­te­ri­ni bə­yan edən bir surətə çevrilir. Hacı Mirzə Əhməd ağa barəsində işlədilən nəfsi-əma­rə nəfsin yeddi forması içərisində ən dəh­şət­li nəfs for­masıdır. İnsanı bəd əməllərə sürükləyən nəfs­dir. An­caq Haqver­di­yev bunu «əmr­edici nəfs» adlandırır. Ha­cı Mirzə Əhməd ağa nə qədər xeyirxah olsa da, onun tamahkarlığı nitqin­də özünü göstərir: «Fərman gedən­dən sonra Hacı Mirzə Əh­məd ağa otağında bir qədər o baş-bu başa ge­dib, Fərmanın və Gövhərtacın gələ­cək xoşbəxt gün­lə­rinin gözünün qabağından ke­çirirdi və xə­ya­lın­da deyirdi: «İki sev­ginin bir-birinə yetişmək­lə­rinə səbəb olmaq böyük savabdır. Qoy dün­­­yada isti­­ra­hət­lə ömür sürüb, mənə duaçı olsunlar.

Bu yerdə qəflətən ağanın başına bir şeytan fikir gəldi: «Yox, belə deyil! Fürsət fövt eləyən aqil deyil, divanədir. Belə fürsət heç vaxt ələ düşməz. Qələt elə­yir Fər­man, başını daşa döyür Xudayar xan! Qızın ni­kahını özümə oxuyacağam. Hacı Kam­ya­bın sərvə­tin­dən keçməkmi olar?» (31, s. 108).

Hacı Mirzə Əhməd ağanın xarakterindəki eybə­cər cizgilər bundan sonra özünü göstərir. Nəf­si-əma­rə onun dilindən xarakterindəki eybəcərlikləri üzə çıxa­rır. O, Fərmanı ar­xa­yın edib evinə göndərir. Fər­man Gövhərtacın Hacı Mirzə Əhməd ağaya veril­diyini eşidəndə dərviş olub çöllərə düşür. Sonra isə Füzu­li­nin Məcnunun dilin­dən deyilən qəzəllə həyat­dan ge­dir. Hacı Mirzə Əhməd ağa Göv­hər­ta­ca tam sa­hib­lə­nə bilmir. Baxmayaraq ki, Gövhərtacın vali­deyn­lərini maddi qüvvəsinin gücü ilə razı salır, ancaq mənə­viy­yat üzə­­rin­də qələ­bə çala bilmir. O, Göv­hər­tacın son nəfəsində ver­diyi sözü əməl etməmək­lə ən çirkin si­ma­sını ikinci dəfə sübuta yetirir. Hacı Mirzə Əhməd ağa bu dünyada olduğu kimi, o dün­yada da onların qovuşmasına mane ol­maq istəyir. Əl­bət­tə ki, bəl­kə də, Hacı Mirzə Əhməd ağa fikirləşirdi ki, Göv­hər­tac­la Fərmanı birgə dəfn et­sə, onu qınayar­dı­lar ki, öz arva­dı­nı keçmiş sevgilisinin ya­nın­da dəfn edir.

Ə. Haqverdiyev yerli dövlət məmurlarının hamı­sını mənfi planda vermişdi. Bu dövlət məmurları uç­tel, Dəsturov, həkimbaşı Mirzə Mehdi, vəkillər, və­tən xainlə­ri­ni təşkil edir. Haqverdiyev uçteli, yəni mü­əl­limi oxucuya təqdim etməzdən əvvəl onun xa­rici por­t­re­tini yaradaraq yazır: «Bir nəfər arıq, uzun­bo­ğaz, başı şapkalı, əynində bo­zar­mış sertuq, təx­mi­nən qırx sinində şəxs, qabağında bir stəkan diş­ləmə çay. Tez-tez yumruğunu yerə döyüb burnunu çə­kə­rək, onunla ya­na­şı oturmuş tənumənd, yo­ğun qa­ra­saq­qalı bir ham­pa kəndli ilə mübahisə eləyirdi» (31, s. 29).

Haqverdiyev mənfi tiplər silsiləsinə, zəhmətkeş xalqı elmdən uzaqlaşdıran «ziyalı» və «oxumuşlar» da daxildir. Mirzə Səttar – «uçtel» işdən çıxarıldığına görə sə­bəbi ham­­pada görür. Ancaq əslində hampanın heç bir günahı yox idi. Çünki hampa Mir­zə Səttarın dərs gətirməyə getmək bəhanəsi ilə kef eləməyə get­di­yini bilmirdi.

Həyat həqiqətlərini olduğu kimi təsvir edən ədib «Xortdanın cəhənnəm mək­tub­la­rı» kimi əsərində, yeri gəldikcə, maarifin geriliyini, dözülməz vəziyyət­də ol­masını qam­çılayırdı. Ədib yaxşı bilirdi ki, ma­arifin olamaması zəhmətkeş xalqı uzun müd­dət fırıl­daqçı din «məddahlarının» ağır pəncəsi altında sax­lamış, göz aç­ma­ğa qoy­ma­mış, qaranlıqdan işıqlı alə­mə çıx­ma­sının qarşısını almışdır. Ə. Haq­ver­di­yev, C. Məm­­mədquluzadə, Sabir kimi məktəblərin tama­milə ye­ni qaydada qurul­ma­sı­nı arzu edirdi.

Cəhənnəmdəki «Veyl quyusu»na vətən və dövlət xainlərini salırlar. 1828-ci il «Türk­­mənçay» müqavi­lə­si imzalarkən vətənin bir hissəsini öz nəfsinə satan yerli vəkillər təpəsi üstə bu quyuya salınmış, onların «vay-dədəm vay» səsi yetmiş il­dən sonra cəhənnəmdə eşidilir. Öz məmləkətini «bir yaranallığa satan Qara­bağ ha­ki­mi İbrahim xan və başqa vətən xainləri belə­cə tənqid və ifşa olunur. Nəsrəddin şah, Sul­tan Əb­dül­həmid, Nikolay, Purişkeviç, Stolipin irticası, Fazili-Dərbəndi, Molla Ha­cı Baba və s. tarixi şəxsiyyət və onlarla bağlı hadisələr, yəni «Molla Nəsrəd­din» jur­na­lının daimi tənqid hədəfləri povestdə dönə-dönə yada salınır və adları çəkilərək qamçılanır. Qurani-Kərimdə Veyl haqqında yazılır: «O, günü yalanlamış olanlara Veyl vardır» (əl-Mursəlat surəsi, 15-ci ayə); «Mən onu sərt bir yoxuşa sürük­lə­yə­cəyəm» (əl-Muddəssir surəsi, 17-ci ayə). Əbu Səid əl-Xudri – radı­yal­lahu anhu – rə­vayət edir ki, Peyğəmbər - sallallahu aleyhi və səlləm – buyurdu: «Veyl - Cəhən­nəm­də bir vadidir (Başqa rəvayətdə: İki dağ ara­sın­da bir vadidir). Ka­fir orada 40 il batar. Lakin dibinə çatmaz».

«Xortdanın cəhənnəm məktubları»nda başlıca tən­qid hədəflərindən biri qondar­ma ərizələrlə çar hö­kumətindən ona-buna bəylik rütbəsi almaqla var­la­nan Dəstu­rovdur. O, Şuşada yaşayan konkret tarixi şəx­siy­yətdir. «Molla Nəsrəddin» jurnalı həddini aşan bu fı­rıl­daqçı haqqında «Dəsturov sehrkar» imzası ilə ay­rıca ifşaedici bir elan çap etmişdir. Ə. Haq­ver­di­ye­vin ona verdiyi satirik bədii səciyyə həmin elanla ya­xın­dan səsləşir. Dəsturovun və bir sələmçi tacirin ta­mah­karlıq, «nəfsi-əmmarə» azarına tu­tul­du­ğunu gös­tə­rən ədib, belə tipləri Vaqifin məşhur bir beyti ilə bə­dii ümu­mi­ləş­dirir:


Alimu abid, müridü mürşüdü şagirdü pir,

Nəfsi-əmmarə əlində cümləsi

olmuş əsir (31, s. 82).
Müəllifin hünəri, cəsarəti, qələm qüdrəti təkcə on­da deyil ki, qara camaatın gö­zün­dən pərdə asıb güclü nüfuz, böyük hörmət qazanmış mənsəb sahiblərini, «müqəd­dəs» cildinə girənləri tənqid və ifşa etməkdən qorxub çəkinmir. Başlıca ustalıq bir də ondadır ki, ədib tənqid eləməyin çeşidli formalarını axtarıb tapır, orijinal satirik ədə­bi-bədii priyomlar, qənirsiz müqa­yisə və paralellər, bənzərsiz gülüş yaratmaq üsulları seçə bilir. Bircə oxla bir neçə hədəfi vurur, «Molla Nəs­rəddin»in əsas və ardı­cıl tənqid obyektlərindən olan mənfi tiplərin bostanına daş atmağı da unutmur.

Ədib Dəsturovu təqdim edən zaman təzadlı kina­yə­­li gülüş yaradır: «Əgər mənə desəydilər ki, Hacı Mol­­­la Baba saqqalını qırx­dı­rıb­­dır, inanardım; Bakı qoçuları and içiblər ki, adam öldürməsinlər, inanar­dım; cəmi Yapo­ni­ya əhalisi dönüb müsəlman olubdur, ina­nardım; yer üzündə bir rüşvət­xor çi­nov­nik yox­dur, inanardım; Purişkeviç bolşevik olub, inanardım; am­ma min nəfər əh­li-iman and iç­sə idi ki, Dəsturovu cə­hən­nəmə göndərəcəklər, inan­maz­dım. Gözüm­lə gö­rən­­­­dən sonra mə­ndə daha şəkk yeri qalmadı» (31, s. 80).

İnkari və iqrari hökmlərin birləşməsi nəticəsində yaranan mürəkkəb, məntiqi sil­lo­­gizm­ləri xatırladan bu cümlələr həmin insanların xarakterindəki yad və zidd olan əla­mət­lər­dir. Ancaq müəllif Xortdanın dili ilə bunlara inanmağın mümkün olduğunu deyərək kina­yəni daha da mübaliğə­ləş­dir­miş­dir.

Guya ancaq Dəsturovun ictimai həyatda mötəbər adam kimi seçilib sayılma­sından danışan Xortdan, əslində çox mətləblərə toxunur, çoxlarının eybini açır, həm də söhbəti mənalı gülüş doğuran, maraqlı qarşı­laşdırma yolu ilə ədəbi manerası ilə aparır. Dəsturov cəhənnəmə düşməsindən şikayətlənir, günahını başa düşmür və Xort­dan­­la söhbətində sağ ikən gördüyü işlərə tam bəraət qazandırmaq niyyəti ilə de­yir: «Qar­daş­oğlu, mən özüm də bilməyirəm təqsirim nədir. Bir gün mənim namazım keçməyib, bir il orucum keç­məyib. Özün məni yaxşı tanıyırsan. Amma bu cəhən­nəm müdirləri deyirlər ki, sən dünyada xalqı dolaş­dırıb. Pullarını alıb yeyirdin. Mən na­haq yerə kimin pu­lu­nu yemişəm? Almışamsa da, öz haqqımı almı­şam, hamı bilir ki, mən seyid və övladi-peyğəm­bə­rəm. Hər bir müsəlmanın sərvətində, mədaxilində, ye­rin­də, əkinində mənim cəddimin hissəsi var. Mən görəndə ki, hökumət adamları gəlib hər kəsin mül­künə sərhəd qoymaq istəyir, mən özümü haqlı bilib, gedib o mül­kün bir hissəsinə özümü malik elan edir­dim. Mülk yiyəsi mənə bir qədər pul verən­dən sonra ixtiyarımdan əl çəkmirdim. Amma belə deyirəm. Am­ma bunlar de­yir­lər ki, belə deyil. Xalq sənə pul ve­­rib yaxalarını divan get-gəlindən qurtarırdı. Sənə iyir­mi ma­nat ve­rən­də yüz manat xərcdən, neçə ilin ava­ra­lı­ğından xilas olurdular. Sən də bunu hər bir mejovoy olan yerə gedib ispor qoyurdum» (31, s. 80).

Maraqlı etirafı ilə, tam özünü müdafiə məqsədi ilə söyləmiş bu sözlər surətin xarakterini daha da möh­kəm ifşa edir. Dəsturov bu sözləri ilə bir seyid kimi xalqın başına açdığı fırıldaqları tam çılpaqlığı və ey­bəcərliyi ilə özü etiraf edir. O, öz əməllərində heç bir haqsızlıq və əcaiblik görmür. Çünki onun yaşadığı mühit və cəmiyyət bu fırıldaqlara tam ixtiyar və bə­raət vermişdi. Digər tərəfdən, Dəsturovun əməllə­rinə görə «cəhənnəmin müdirləri» tərəfindən ittihamı da ve­rilmişdir. Bu it­ti­ham isə əsaslıdır. Dəsturov həm də durbin (uzaqgörən) adam idi. O, babası bəy olan­lar­dan pul alıb canişin dəftərxanasına ərizə yazırdı. Bu yolla da böyük qazanc əldə edirdi.

Xortdan Dəsturovun bəd əməllərindən agahdır. Çünki cəhənnəmdə xəsis tacir olan Hacıya rast gə­lən­də Hacı ondan ona az əziyyət verilməsini xahiş edir. Xortdan ca­va­­bında deyir: «Ancaq sənə bir tədbir tökə bilərəm. Bu yaxında Dəsturov adında bir kişi var. Ərizə yazmaqda çox qoçaqdır. Ona deginən Allaha bir ərizə yazsın. Bəl­kə, bir fayda verdi» (31, s. 88). Ədi­­bin «Molla Nəsrəddin» sayağı cəsarəti, söz oxu­nu hədəfə düzgün tuşlayıb onu sərrast vurması, incə və ma­hir sənətkarlığı, dərin mənalı, öldürücü kinayəsi, so­yuqqanlı, ancaq aydın tendensiyası göz qabağın­da­dır.

«Ə. Haqverdiyevin nəsrinin realizmi – dolğun re­alizmdir. Realizminin başlıca prin­­sipi – xarakterlərin so­sial gerçəklərə uyğun, həm də sosial determinizm zəmi­nin­də təqdim və təsviri burada aparıcıdır. Ə. Haq­verdiyevin milli müsəlmanı konkret mil­­li mü­səl­­man cəmiyyətinin övladıdır, bütöv bir ictimai mü­na­­si­bətlər daşıyıcısıdır» (22, s. 83).

Povestin sonunda Rus qoşunları və onların ba­şın­da duran çar II Nikolay cə­hən­nə­mə daxil olanda cə­hən­nəmdəkilərin bəziləri onların gəlişinə razı olsa da, bəziləri narazı qalır. Onların yolunu gözləyənlər isə bəylər, axundlar və sair mil­lət­lə­rin ruha­ni­ləri, əyan­larıdır ki, vaxtilə real dünyada Rus qoşunlarına səda­qətlə xidmət edirdilər. Ancaq Rus qoşunları, ka­zak­lar və çar II Nikolay cəhənnəmin əsərdə adı çə­kilən sa­kin­lərindən ən qorxunc və dəhşətlidirlər. Hətta Xort­dan belə onların gəl­mə­yi­ni eşi­dəndə oradan qaçmaq istəyir. Çünki Xortdanın onlara qədər qarşı­laş­dığı insan­la­rın heç biri ona zərər verməmişdir. Am­ma rus qoşunlarının gəldiyini eşidən kimi paş­burt­suz görüb əziyyət verəcəyini başa düşür.

İblislə cəhənnəmdəkilərin mübahisəsində üç şəxs haqqında nisbətən dəqiq və geniş məlumat verilir, şikayəti isə daha da kəskinləşir: «Məgər mən istib­da­dın nəti­cə­si nə olduğunu bilməyirdim? Niyə mənə ge­cə-gündüz deyirdin ki, rəiyyət eşşək misalı bir şey­dir, nə qədər döyülsə, bir o qədər də yumşaq olar? Mən də sən tək kor mə­lu­nun sözünə inanıb rəiyyətin tamam malını, pulunu, var-yoxunu xəfiyyələrə xas elə­­­dim. Axırda məmləkətim parça-parça olub, əlim­dən getdi, özümdə də sən Allahın lənətinə gəlmişin ucundan bu əzabı çəkirəm» (31, s. 65).

Burada Sultan Əbdülhəmidin rəiyyətə azğın, təh­qi­ramiz, münasibəti, soyğun­çu, rəzil təbiəti və ümu­mən müstəbid xarakteri onun öz dili ilə kəskin ifşa və ittihamında tap­mışdır.

İrəvan müsəlman «cəmiyyəti-xeyriyyəsi»ndə, təx­mi­nən, 1902-ci ildə sədr olmuş İrəvan xanlarından birinin nitqində onun camaatdan yığdığı on iki min manat pulu mənimsəməsi, Cavanşir qəzası mülkə­dar­larından olan Adıgözəlovun şikayətində isə onun uyezd naçalniki Vinokurova yerli bəylərdən xəbər­çi­liyi haqqındakı işarələr çox güman ki, real, həyati fakt­lara əsaslanır. Kütləvi portretlərdən yalnız bu bə­yin xarak­te­ri ilə əlaqədar olaraq, haşiyəyə çıxılır və daha müfəssəl məlumat verilir, süjetlə əlaqədar epi­zod­lar danışılır. Beləliklə, ədib bu «mötəbər» müsəl­man­ların həm cina­yət­lərini sayır, həm də onları «cə­hənnəm-əhli» kimi göstərərək rüsvay və ittiham edir. Qalan on bir günahkarın isə şəxsiyyətini konkret mü­əy­yənləşdirmək olmur. Hiss edilir ki, müəllif özü də onların simasında müəyyən bir adamı nəzərdə tut­ma­mışdır. Çünki o adamlardan hər birinin özü haq­qında dediyi və şeytanın boynuna yıxmaq istədiyi günahlar bütün müsəlman mühitinin ümumi qüsur­la­rından, geniş yayılmış çox səciyyəvi eyiblərindən iba­rətdir.

Cəhənnəmdəkilərin İblisə şikayətlərində, həmçi­nin qardaşını öldürüb arvadına alan cahillər, rüşvətə aldanıb vətənini satan xainlər, bir kəllə qənd, bir gir­vəngə çay və on manat pula birinin kəbinli arvadını başqasına verən, səkkiz yaşlı qızı yalanla on dörd ya­şında ərə verərək ölümünə bais olan, camaatın ma­arif­lənməsinə hər vəchlə ma­ne­çilik törədən, elm oxu­yan­la­rın kafirliyinə hökm verən mollalar, axundlar və bü­tün fırıldaqçı din xadimlərini, arvad hamam­la­rına so­xulan hacılar və məşədiləri, bi­şirib satdığı çör­ək­lə­rin buğdasına torpaq qatan tacirlər çox yığcam və lakonik detal­lar­­la ifşa edilmişdir. Povestin əvvəl­lə­rin­də ayrı-ayrı şikayətlərin eyb­ə­cər­liklərini sə­bir­­lə açıb ifşa edən ədibin qəzəbi burada sanki son həddə ça­tır və müsəl­man dün­ya­sının bu ümumi qüsurlarını, dərd­lərini və eybəcərliklərini böyük hə­yə­can və nif­rət­­lə, qeyz­lə mü­əllimlə dalaşan hampa, Fərmana kö­mək edən dost­ları, ata­sı İb­ra­him bun­la­ra misal ola bilər.

Ə. Haqverdiyevin nəsrində psixoloji təhlil üsul­ları çox müxtəlifdir. Burada üç əsas üsulu xüsusi qeyd et­mək lazımdır:


  1. Birbaşa, müstəqim şəkildə müəllifin surətə ver­diyi xasiyyətnamə detalları, tə­fərrüatları. 2) Bir surə­tin başqası haqındakı mülahizələri; 3) Surətin özü haqqında etirafları. Bu özü də 2 yerə bölünür: a) Özü­nün etdiyi əməlləri təsdiq edən; b) Özü­nün etdiyi əməl­ləri inkar edən etirafları.

Qeyd etdiyimiz kimi, «Xortdanın cəhənnəm mək­tubları» povestində olduqca çox­­­lu mənfi tiplər var. Ədib ən çox bədii portret yaradan zaman onun psi­xo­loji təhlilini özü verirdi. Əlbəttə ki, onun bu cür psi­xo­loji təhlilində mənfi cəhətləri kina­yəli yolla if­şa edir. Məsələn: Ağdam, Bərdə bazarından danışanda, ən çox müəllifin di­li ilə mə­lu­mat verilir.

Müəllif ən çox ikinci üsuldan da istifadə edir. Be­lə ki, Xortdan cəhənnəmə düş­dük­dən sonra ona ora­da­kı surətlərlə tanış edir. Odabaşının dili bir növ mü­əl­lifin di­li kimi verilir. Uçtellə ham­pa­nın müba­hi­səsində hampanın dilindən Mirzə Səttar xarak­teri haq­qında məlumat veri­lir. Cəhənnəmdə olan bütün ha­cı­lar, və­kil­lər, rus döv­lət nümayəndəliləri haqqın­da mə­lu­­mat­lar odabaşının dilindən verilmişdir.

Surətin özü haqqında etirafları başqası ilə söhbət əsnasında açılır. Burada psixo­lo­ji təhlil onun sözləri, fəaliyyəti ilə əlaqələndirilir. Etiraf tipli psixoloji təs­virlərin də, özünəməxsus əlverişli, orijinal cəhətləri var. Hər şeydən əvvəl, surət öz xarak­terin­dən, xasiy­yə­tindən bəhs etdiyi üçün onun sözləri daha inandırıcı olur. Ancaq bu tip­lə­rin içərisindən bəziləri cəhənnəmə düşdüklərinə görə günahlarını başa düşürlər, bu on­ların nitqində etiraf olunur. Amma bəzi surətlər özü­nün buraya düşdüyünü an­la­ya bilmir. Üstəlik özünün gördüyü işləri günah yox, savab sayanlar da var.

İblislə cəhənnəmdəkilərin söhbətində onlar öz dil­ləri ilə etiraf etdiyi əməllər xü­susi fərq­lə­nir:

«Birisi deyir:


  • Sən olmasaydın, mən bu dini qoyub, o biri dinə qulluq eləməzdim.

O, birisi deyir:

– Sən olmasaydın, mən öz qardaşımı öldürüb ar­va­dını almazdım. Məni sən yoldan çıxartdın.

Birisi deyir:

– Mən yüz il yüz ilə qalaydı, rüşvət alıb vətəni pu­­­­­la satmaz idim. Hamısını ey­ləyən sənsən» (31, s. 64). Mənfi tipləri bu cür dialoqu bizə C. Məmməd­qu­­luza­dənin «Ölülər» tragi­kome­di­yasın­dakı qəbiris­tan­­lıq səhnəsini xatırladır. Həmin səhnə də hər bir ti­pin dilindən onun törətdiyi əməllərin etiraflarının şa­hidi oluruq. Ancaq cəhən­nəm­də Məşədi Sünbə, Dəs­­turov kimi surətlər də vardır ki, onlar özlərinin tö­rət­diyi günahları dilləri ilə etiraf edir, amma günah hesab etmir­lər.

Məşədi Sünbə sələmçiliklə məşğuldur. O, insan­lara verdiyi pulları xeyirli bir iş hesab edir. Guya dara düşənlərin əlindən tutur. Üstəlik oğlunun va­qi­əsinə gi­rib deyir: «Bala, olmaya-olmaya fəqir-füqə­ranın əlin­dən tutub, pul borc verəsən! Nə borcundur. Qoy Allah özü yaratdığı bəndəsinin fikrini çəksin» (31, s. 77).

Dəsturov kimi yerli dövlət məmuru da rüşvət­xor­luqla, min bir yolla pul qazansa da, namazında, oru­cun­da dürüst olduğuna görə (daha doğrusu buna arxa­lan­dığına görə) cəhənnəmə düş­mə­yi­nin səbəbini anla­mır.

Ə. Haqverdiyev surətləri fərdiləşdirərkən belə müx­­­təlif və rəngarəng üsullardan hər əsərin süjetinə uyğun, hər surətin vəziyyətinə müvafiq şəkildə istifa­də etmişdi. Hər dəfə xarakteri açanda daha əlverişli im­kanlar tapmış, təkrarçılıqdan qaçmışdı. Əlbəttə, bü­tün bunlara əməl etməsəydi, povest nə kom­po­zisiya, nə də surətlərin can­lı­lığı etibarı ilə uğurlu çıxmazdı.

Ümumiyyətlə, təsvir etdiyi hadisə və obrazlara şəx­­­si tendensiyası örtülü ifadə et­mə­yi sevən Haq­ver­diyev psixoloji təhlil və təsvirlərdə də üslubuna sa­diq qa­lır. Mü­əllif tendensiyasını surətlərə verilən xa­siy­yət­­namə xarakterli təfərrüatlardan, psi­xo­loji de­tal­lar­dan, yaxud da onların ünvanına deyilən söz­lər­dən, nəql edən əhvalat­la­rın məzmunundan başa düş­mək müm­­­kündür. Lakin istər ədibin təhki­yə­sin­dəki, is­tər­sə su­rətlərin nitqindəki bir sıra ifadələr də müəllif ten­den­siyasını, xüsusən kinayə və nif­rətini büruzə ver­mək­dədir.

Ə. Haqverdiyev dünya ədəbiyyatının ən görkəmli ya­zıçıları ilə müqayisə oluna biləcək dərəcədə port­ret­lər yaratmışdır. O, obrazın təsvirində xarakterin port­ret detallarından istifadə et­mə­yi çox sevirdi. Belə hal­larda o, çalışırdı ki, obrazın zahiri görkəminin təs­vi­ri­nə az yer ve­rilsin, yal­nız ən zəruri, səciyyəvi əla­mət­­lə­rindən bəzisi nəzərə çatdırılır.

Ədib cəhənnəmdə Odabaşı haqqında danışan za­man onun portretini bu cür təsvir edir: «Arıq, uzun, boğazı nazik, başı balqabaq boyda. Burnu qaraquş bur­­­­nuna və saq­qa­lına bənzəyir. Amma döşündə bir şi­ri-xürşid nişan var. Və nişanın da ətrafında fars­­ca bu sözlər yazılmış: «Abi-şürəst, çe qabiliyyət darəd, be­deh. Berizəd be guri-pe­də­rəş» (Şor sudur, nəyə gərək­dir. Ver tök­sün atasının goruna) (31, s. 51).

V.E. Xalizev portret haqqında danışan zaman ya­zır: «Portret həmçinin, personaja məxsus xarakteri bə­dən hərəkəti və vəziyyəti, jest və mi­mikası, üz və gö­zünün ifadəsi ilə cəmləşdirir. Beləliklə, portret «xa­rici in­­sa­n» ciz­gi­lərinin möhkəm, stabil komplek­si­ni ya­ra­dır» (95, s. 116).

Ədib bəzən bədii portret yaradan zaman obrazın əhval-ruhiyyəsini də ifadə edir. Məşədi Sünbənin ayaq­­­larının sifətinə bağlayıb, Hacıya odlu pulların say­­dırıl­ma­sı on­la­rın törətdikləri əməllərə görə verilən cəzasının bədii portretini canlandırır.

Satirik surətləri ümumiləşmiş kütləvi portret­lə­rin­də qrotesk üsuluna daha çox tə­sa­düf olunur. «Xort­danın cəhənnəm məktubları»nda Xortdanın mələköl­möv­tün haq­qında verdiyi məlumat bu üsulla yaranıb. Real həyatda mövcud olmayan bu surə­tin za­hiri gör­kə­mi avam müsəlmanların cəhənnəm və mövhumi qüv­­vələr haqqındakı təsəvvürlərinə uyğun yaradıl­mış­dır.

Ümumiyyətlə, Haqverdiyev portret yaradan za­man özünəməxsusluğu hər zaman qorumağa çalış­mış­dır. «Müsbət obrazları ucaboy, yaraşıqlı göstər­mişdi. Surətlərin yaşı haqqında xüsusi diqqətlə məlu­mat ve­ri­lir ki, bu da onların ümumi vəziyyəti barədə mü­əy­yən təsəvvür yaradır. Ancaq Haqverdiyev heç bir su­rəti xarak­tersiz, psixoloji təhlilsiz yaratmayıb. Su­rə­tin geyiminə gəlincə Haqverdiyev əsas etibarı ilə baş ge­yi­minə diqqət yetirir» (69, s. 223).

Bədii surətlərin fərdi xarakterinin, psixoloji alə­min­in izahında və təhlilində bədii surətlərin müs­təs­na əhəmiyyəti vardır. Ə. Haqverdiyevin yarat­dığı rəng­arəng surətlər silsiləsinin böyük əksəriyyəti xarakteri, fərdi portreti ilə dəqiq səciy­yələn­dirilmişdir. Ədibin zən­gin həyat müşahidəsi və fantaziyasının köməyi ilə oxucuların nəzərində tam real insan kimi canlandıra bil­diyi surətlər xalqımızın ictimai tari­xindən, təfəkkür tərzindən, etnoqrafik əlvanlığından geniş məlumat ve­rir, öz zamanları haqqında maraqlı hekayətlər da­nı­şırdı.

1   2   3   4


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə