Aşıq Şəmşirin anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunur




Yüklə 2.19 Mb.
səhifə15/19
tarix23.02.2016
ölçüsü2.19 Mb.
1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19

Key words: Ashug Shamshir, language, phraseological expression, poem, description, metaphor, salutation

Нигяр Гасанова

СТИЛЬ И ЯЗЫК СТИХОВ АШЫГА ШЕМШИРА

Резюме: Статья посвящена анализу лексических и фразеологических особенностей поэтического языка вы­даю­щегося мастера слова Ашыга Шемшира XX века. Что­бы создать полное представление об лексико-семанти­чес­ких особенностях поэтического языка, Ашыга Шемшира, дано изъяснение языковых единиц, особо подчеркнуты лексические семантические категории в новом стилевом оттенке поэтического языка мастера.

Как известно, основу фразеологии составляют образ­ные выражения, созданные народом. С этой точки зрения выделено внимание исследованию фразеологических еди­ниц гармоничных с текстом, а также привлечены к иссле­дованию пословицы, использованные ашыгом в целесооб­разном контексте.

Во время исследования доводятся до сведения об­разцы выбранные из метафорической системы, использо­ванные в стихах. Отмечается, что стихи Ашыга Шемшира отличаются глубокой языковой образностью, художес­твен­ным описанием, богатыми выразительными сред­ства­ми, эмоциональными качествами.

Ключевые слова: Ашыг Шемшир, язык, фразео­логи­ческое выражение, стих, описание, метафора, обращение.

Руганият МУСАЕВА,

Гимназия с. Карабудахкент (Дагестан)

Кандидат филолгических наук

rukhani@yandex.ru
ОСОБЕННОСТИ КУМЫКСКОГО

МУЗЫКАЛЬНОГО ФОЛЬКЛОРА
Резюме: Народная поэзия кумыков по своему ге­незису, поэтике, распространенности – в целом представ­ляет общенациональное явление.

Музыкальный фольклор кумыкского народа исследо­ван еще недостаточно. Изучались главным образом легко поддающиеся записи сарыны - танцевальные лирические песни. Эпические же песни - йыры - оказались вне иссле­дования. Между тем, именно йыры представляют собой наиболее важную часть музыкального фольклора кумыков, именно в этом жанре творили вошедшие в историю вы­даю­щиеся кумыкские сказители. До сих пор народ помнит и любит йыры славного Казаха (Йырчы Къазакъ) и твор­чество йырчи Аяу Акав (Аяв Акъаев). С древних времен народ вкладывал в йыры свои представления о добре, доблести и героизме, йыры отразили борьбу с неправдой и насилием. В излюбленной народом форме йыра и поныне сохраняются сказания о кумыкских народных героях Айгази и Бозигите.



Ключевые слова: йыр, кумукский фольклор, агач-кумуз
Жанр йыра связан с искусством народного сказа, дек­ламации. Повествуя о каком-либо историческом событии, ашуг, сказитель, обычно импровизировал мотив, сопро­вож­дая его игрой на кумузе. Существует теснейшая за­висимость йыра не только от текста в целом и от каждой его стихотворной строки, но и непосредственно от речевой интонации.

Вообще в кумыкском пении, особенно при исполне­нии йыра слову принадлежит ведущее место. Народ нас­той­чиво требует от певца ясности слова: искусство речи­татива в форме йыра пользуется у кумыков огромной популярностью.

Иное представляют лирические танцевальные песни сарыны. Йыр чаще всего облечен в форму героического мар­ша или речитатива, сарын же приближается к плав­ному танцу. В то время как йыры преимущественно трак­туют о подвигах и важных исторических событиях, сары­ны связаны преимущественно с любовными стихами. Если йыры исполняются, главным образом, мужчинами, сарыны поются также и женщинами. Сарыны по своему ритму имеют много общего с ритмами танцев Азербайджана, а йыры лишены танцевальной основы и проникнуты декла­ма­ционным пафосом.

Что касается пения сарынов, то чаще всего оно со­провождается азиатской гармоникой, возможности кото­рой ограничены (один мажор и один минор). Не редки слу­чаи, когда певица поет в миноре, а аккомпанирует в ма­жоре, или поет в чрезмерно высоком, или, наоборот, низком регистре.

Сарыны, вошедшие в этот сборник, исполнялись при записи под агач-кумуз. К примеру, йыр "Сюйген къызына" любовного содержания:

Я пью любовный яд и, видя ее, лишился рассудка. 
Каждое твое слово слаще меда
Придумай что-нибудь для меня, страдальца, 
Чтобы постоянно быть с тобой неразлучно. 
Хотел бы быть поясом на твоей талии.

В песне "Кто ты был" дается описание переживания воина, раненого в разведке и потерявшего сознание, спа­саемого затем неизвестным другом. Воин благодарит свое­го спасителя. Текст песни написан поэтом Керимовым.

В мелодии этой песни сказывается влияние азербай­джанской народной музыки. Этим следует объяснить час­тое употребление увеличенной секунды.

Как известно, песня - явление синкретическое, поэто­му анализ вербальной «части» песни в отрыве от музы­каль­ной - это искусственное расчленение единого «орга­низма» на составные, что в конечном итоге ущербно отра­жается на полноценной, полнокровной научной характеристике песни. На современном уровне развития фольклористики непо­нимания этого, пожалуй, нет, но трудности, связанные с комплексным изучением песни как таковой (в частности, отсутствие, как правило, музыковедческого и филолого-фольклористического образования у отдельно взятого исследователя), очевидно, являются причиной тому, что песня на Северном Кавказе до сих пор довольно редко изучается в её естественном синкретическом виде. И мы, не имея специального музыковедческого образования, не претендуем на профессиональный анализ музыкальной стороны кумыкских песен, вместе с тем надеемся, что наши наблюдения помогут в определенной мере очертить неко­торые общенациональные и локально- специфические черты в песенной культуре кумыков.

Для осмысления общих музыкальных особенностей песни любого народа важнейшее значение имеет характе­ристика инструментов, под аккомпанемент которых испол­няется песня. Ныне, если не считать совсем недавно по­лучивших широкое распространение эстрадных ансам­блей, наиболее употребляемыми инструментами у кумы­ков являются гармоника («казанская») и агач-кумуз. Од­нако по некоторым данным (литература, информация ста­рожилов, фольклор) видно, что в прошлом по количеству и разнообразию традиционные народные музыкальные инс­тру­менты были представлены намного богаче, чем сейчас.

Основным, наиболее любимым народом музыкаль­ным инструментом был и остается агач-кумуз - щипковый трехструнный (по некоторым сведениям, раньше он мог быть и двухструнным) деревянный инструмент (агач в пе­ре­воде с кумыкского - дерево, кумуз - музыкальный инс­тру­мент). Судя по фольклорному «общему месту», раньше кумуз изготовлялся из тала, вербы (тал хомуз - вербовый, таловый кумуз), ныне предпочтение отдается ореховым и грушевым деревьям. Струны изготовлялись из тесьмы, сделанной из козьей кишки, ныне используются стальные струны (заводские или из многожильного электропровода). Агач-кумуз обладает присущим лишь ему тембром зву­чания, он, очевидно, особенно близок «к уху» и к душе ку­мыка, ибо иные струнные инструменты, даже обладающие большими, чем агач-кумуз, звуковоспроизводящими воз­мож­ностями (скажем,тар), кумыками не воспринимаются как «свои», а если некоторые из них и приходится использовать, то они «совершенствуются» - звучание их стремятся приблизить к звучанию кумуза: например, у русской балалайки верхние лады как бы «выключаются» плотным привязыванием дощечки к грифу.

Агач-кумуз – общекумыкский инструмент, он отли­чается от типов кумуза (чунгура, пандура) соседних гор­ских народов, от домбры ногайцев, хотя в общих чертах он и однотипен с ними. Для рассматриваемой нами здесь проблемы важно то, что, несмотря на общность для всех кумыков, агач-кумуз все же имеет некоторые свои «внут­риэтнические» небольшие особенности: у северных кумы­ков он традиционно был небольшим по размеру (в этом отношении с кумузом северных кумыков сближается ана­логичный инструмент у чеченцев, порою, правда, дохо­дящий у них до размеров с человеческую руку); у южных и частично предгорных центральных кумыков резонатор­ный корпус агач-кумуза побольше размерами, с ним сбли­жаются аварские и даргинские кумузы (пандуры, чун­гуры). Эти особенности агач-кумуза в определенной мере сказываются на звучании, на тембре мелодий, что создает некоторую микрорегиональную специфику.

В настоящее время в отношении агач-кумуза, как и во всей культуре, идет невелировка особенностей, своего рода унификация, связанная с «поточным» изготовлением кумузов в мастерских, с созданием нехарактерных для традиционной культуры кумыков ансамблей кумузистов и т.п. Однако наблюдаются и случаи индивидуального изго­товления типично кумыкских агач-кумузов, что связано с возрождением интереса к национальной культуре, с более компетентным подходом к ней. Можно сказать, что агач-кумуз это своеобразное (в миниатюре) отражение эстетики и даже судеб культуры кумыкского народа.

Ныне большее распространение среди кумыков полу­чил другой музыкальный инструмент - гармоника (у се­верных кумыков называется она «терс хомуз», у осталь­ных - «аргъан»), В связи с поздним изобретением этого инс­трумента (тем более, его проникновением в Дагестан) правомерно говорить о том, что её кумыки стали исполь­зо­вать сравнительно недавно, причем в основном женщины.

В последнее время иногда используется кумыками и аккордеон, звучание которого, видимо, близко к тради­ционным вкусам кумыков, ибо баян используется в ред­чайших случаях, и то больше выпускниками музшкол, му­зучилищ и т.п .

Остальные старинные инструменты у кумыков уже вышли из употребления.

Наиболее распространенная форма исполнения песен - сольная. Эпические йыры в обозримое нами время вообще исполняются только соло.

В поэзии Южной Кумыкии, как отмечалось, сравни­тельно сильно развиты лирические жанры, особенно обря­довые.

Мы ранее отмечали лучшее сохранение ритуально-мифологической обрядности, фольклора у южных кумы­ков, и в этом свете сказанное нами чуть выше как будто говорит о противоречии в наших заключениях. Однако нужно учесть следующее обстоятельство: у северных ку­мы­ков этикетность как бы тяготеет к северокавказской и кипчакской традиции, в то время как у южных кумыков - к южнодагестанской, отчасти - к огузской, но в большей степени - к древнетюркской. Кроме того, у южных ку­мыков произошла отмеченная нами выше «лиризация» фольклора. У южных и отчасти центральных кумыков, как отмечалось, больше законсервирована древнетюркская (ви­ди­мо, хазарская, в рудиментах, вплоть до гуннской) ритуальность с некоторым взаимовлиянием с азербай­джан­ско-теркеменскими и даргинскими фольклорно-этнографи­ческих элементами. Лирическая струя в южнокумыкском фольклоре ощущается уже в изобразительно-выразитель­ных средствах архаичных эпических произведений.

Подводя итоги, можно сделать следующие краткие обобщающие выводы.

Вся система жанров кумыкского фольклора, а также их историко-этнографические основы и смежные или синкретичные с устно-поэтическим наследием виды ис­кусс­тва (музыка, танец), как и предметы, так или иначе связанные с искусством (музыкальные инструменты, на­цио­нальная одежда), носят у кумыков единый общена­циональный характер, родственный аналогичным явле­ниям соседних народов, но обладающий национальным своеобразием.


ЛИТЕРАТУРА:

1.Агагишиева З.З. Некоторые сведения об инструментальной народной музыке.

2. А. Аджиев. Общенациональное и локально- специфическое в песнях кумыков.

3. Г. Гасанов.Кумыкские йыры и сарыны. Махачкала, 1956г.

4.Проблемы этнолокального своеобразия в фольклоре народов Дагестана. Махачкала, 2011. С.46-79.
Ruhaniyyat Musayeva

QUMUQ MUSIQI FOLKLORUNUN MƏNŞƏYİ
Özət: Kumıkların xalq poeziyası öz mənşəyinə, poeti­kasına görə ümumxalq hadisəni təsvir edir. Kumık xalqının musiqi folkloru hələ kifayət qədər araşdırılmamışdır. Araş­dır­maya ilk növbədə yazıya rahat alınan lirik oyun havalarından olan – sarınlar alınmışdır. Epik mahnılardan olan – yırılar heç araşdırılmayıb. Qeyd etmək lazımdır ki, məhz yırlar kumıkların musiqi folklorunun vacib hissəsini təşkil edir, bu janrda kumıkların görkəmli söyləyicilərinin əsərləri tarixə düşmüşdür. Bu günə qədər xalqın xatirələrində məşhur Kazax (Yırçı Ka­zax) və yırçı Ayu Akavin(Ayav Akaaev) yaradıcılığı qalıb. Qədim zamanlardan xalq yırlara xeyirxahlıq, igidlik, qəhrə­manlıq və haqsızlığa qarşı mübarizə kimi düşüncələrini daxil etmişdir.

Açar sözlər: yır, kumuk folkloru, aqaç-kumuz
Ruganiyyat Musayeva

THE GENESIS OF KUMUK MUSICAL

FOLK-LORE

Summary: The Poetry of kumuk people in its genesis, poetics , overall prevalence is a nationwide phenomenon.

Folk music of kumuk people still insufficiently investi­gated . Studied mostly easily amenable to record Sarin - dance song lyric. Epic same song - yirs - were out of the study. Meanwhile, yirs are the most important part of the folk music of kumuks, it worked in this genre included in the story Kumuk outstanding storytellers. Until, people remember and love yirs glorious Kazakh ( Yirchi Kazak ) and creativity yirchi Ayau Akav ( Ayav Akaev ). Since ancient times, people invested in yirs their ideas of goodness, valor and heroism yirs reflected the struggle against injustice and violence. In the people 's favorite form of yirs have been preserved tales of Kumuk national heroes and Aygaz Bozigite.



Key words: yir, folklore of kumuk, agach - kumuz

Səbinə İSAYEVA

AMEA Folklor İnstitutu

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

sebine.isayeva@yahoo.com
AŞIQ ŞƏMŞİR YARADICILIĞINDA TƏSƏVVÜF ƏNƏNƏSİ İLƏ BAĞLI OBRAZLAR
Özət: XX əsr Azərbaycan aşıqları arasında Aşıq Şəmşir yara­dı­cı­lı­ğı ənənəyə bağ­lı­lı­ğı və çağdaşlığı ilə seçilir. Aşıq Şəmşir Sovet dövründə yaşasa da, ideoloji təsirlərə çox da aludə olmayıb, aşıq şeiri ənənələrini öz ya­radıcılığında ya­şat­mağa və in­ki­şaf et­dirməyə üstünlük vermiş və bu ənənələrin XX əsrdə ən layiqli davamçısı ol­muş­­dur. Sovet dövründə ateist təbliğatın olduqca güclü olmasına baxmayaraq sə­nət­­kar daim ənənəyə bağlı olmuş, dövrün tələbindən yaranan ideoloji mövzulu əsər­­lərə ancaq nadir hallarda müraciət etmişdir. Onun zəngin poeziyası həm də tə­səv­vüfi simvol və obrazlarla da zəngin olmuşdur. Mə­qalədə aşığın yaradıcılığında rast gəl­diyimiz təsəvvüf element və deyimləri, tə­səv­vüf ənənəsi ilə bağlı obrazlar nü­munələr əsasında təhlil olunmuşdur.

Açar sözlər: Aşıq Şəmşir, ənənə, təsəvvüf, şeir, sovet, simvol, element
XX əsr Azərbaycan aşıq poeziyasının inkişafında ustad sənətkar Aşıq Şəm­şir ya­radıcılığı xüsusi mərhələ təşkil edir. Aşıq Şəmşirin ya­ra­dıcılığını araşdırdıqda mə­lum olur ki, o, çoxəsrlik ta­ri­xə ma­lik aşıq şeiri ən­ə­nə­lərini öz ya­radıcılığında ya­şat­­­mağa və inkişaf et­dirməyə nail ol­­muş­dur. Sənətkar hə­­min ənənələri yaşatmaqla bə­rabər, eyni za­­manda aşıq sə­­­nətinin ənənə yaddaşının qo­­runması funk­si­yasını da ye­rinə ye­tirmişdir. Və beləliklə, aşıq poeziyasının ən­ə­nə­­­­­vi mövzu «fondu»nu yeni ça­larlarla zən­­ginləşdirmişdir. Onun yara­dıcı­lığın­da ənə­nə və no­va­tor­luq əlahiddə ha­disələr kimi yox, üzvi poe­tik qo­vuşmada ger­­­çək­ləş­miş­dir.

Sənətkarın yaradıcılığı sovet dövrünə təsadüf etsə də, mə­lum dövrün ger­çək­­lik­­­­ləri, sosializm reallığı onun ya­ra­dı­cı­lığına o qədər də təsir göstərməmişdir. Aşıq Şəm­şir öz ya­ra­dıcılığında za­ma­nın tə­ləbindən doğan «məc­bu­ri möv­zulara» de­mək olar ki, tə­sadüfdən-təsadüfə mü­ra­­ciət etmişdir. Bunu Aşıq Şəmşir irsinə maraq gös­tə­rən bəzi tədqiqatçılar da qeyd etmişlər: «Də­də Şəmşirin ya­şayıb-ya­rat­dığı za­manın öz sələflərinin döv­rün­dən fərqli ic­­ti­mai-si­yasi reallığı onun ya­ra­dı­cı­lığının et­nik-milli və ədə­bi ənənənin üzə­rində qu­rul­ma­sı­na mane ola bil­mə­miş­dir» (14, 62). Kəl­bə­cər ədəbi mühitinin təd­qiqatçısı İ.Məm­məd­­­li Şəmşir ya­radı­cı­lı­ğın­da bu cə­həti nə­zərə alaraq yazır: «Əgər XIX yüzillikdə Aşıq Ələsgər bütöv bir aşıq mək­tə­bi ya­radıb, bu sənətə ye­ni nəfəs gətirərək, onun nü­fuzunu, də­yərini birə-on qat ar­tı­rıbsa, cəsarətlə de­mək olar ki, XX yüz­illikdə bu xalq sənətinin sovet ideoloji sis­te­minin bir de­ta­lına, mexa­nizminə çevrilib öz hə­qi­qi missiyasını itir­mək­dən qo­ru­yan si­ma­lar­dan biri, bəlkə də, birincisi Aşıq Şəm­şir olub» (17, 106).

Sənətkarın yaradıcılığı ilə Miskin Ab­dal, Qurbani, Abbas Tufarqanlı, Xəs­­tə Qa­sım, Aşıq Ələsgər kimi aşıq sənətinin görkəmli nü­ma­yən­dələrinin, həm­­çinin Mol­la Pənah Vaqif, Seyid Əbülqasim Nəbati, Qasım bəy Zakir ki­mi görkəmli sə­nətkarların po­e­zi­yası arasında maraqlı müqayisələrin, pa­ra­lel­­­lərin mövcud ol­ma­sı göstərir ki, Aşıq Şəmşir bütün yaradıcılığı ilə ənə­nə­yə bağlı olmuşdur. Şəm­şir ya­ra­dıcılığını bu cə­hət­dən nə­zər­­dən keçirib, kökləndiyi poetik ənənə kon­teks­tin­də araş­dırdıqda onun poe­zi­ya­sının re­al bədii məğzi üzə çıx­mış olur.

Aşığın yaradıcılığının ənənəyə bağlılığının nəticəsidir ki, onun poe­zi­ya­sı həm də təsəvvüfi simvol və obrazlarla da zən­gin ol­muş­dur. Qeyd edək ki, aşığın bu silsilədən olan şeirləri sovet dönəmində nəşr olunan kitablarında çox azdır. Aşıq poe­ziyasında, o cümlədən Aşıq Şəm­­şir yaradıcılığında da di­ni-irfani motivlərin la­zı­mi səviyyədə araş­dırmaya cəlb olunma­masına səbəb, təbii ki, Azər­­bay­can­da 1990-cı illərin əvvəl­lərinə qədər hökm sürən sovet ideo­logiyası idi. So­vet siyasi re­ji­mi dinin təbliğini qanunla qa­dağan etmişdi. Aşıq Şəmşir ədəbi irsi ilə bağlı məh­dud araşdırmaların çoxu sovet dövründə apa­rıl­dığından onun yara­dıcı­lı­ğın­dakı di­ni-təsəvvüfi motivlərə zəruri elmi istiqamətdə baxılmamış, təd­qiqatçılar bu tipli mövzulardan yan keç­miş­lər. Aşıq Şəmşirin bu qəbildən olan şeirləri ilk dəfə 1996-cı ildə çap­dan çıxan «Öyüd­lər» kitabın­da işıq üzü görmüşdür.

Aşıq Şəmşir yaradıcılığında təsəvvüf deyimlərindən və terminlərindən istifadə onun hər hansı bir təkkə, dərviş ocağı ilə bağlılığından irəli gəlmir. XX əsrdə bu, müm­­kün də deyildi. Aşıq heç bir mədrəsədə, təriqət mürşidi yanında təhsil və təlim gör­­məsə də, ənənədən gələn bir bağlılıqla islam dininə içdən gələn bir sevgi ilə bağ­­lanmışdır. Bu sevgi mühafizəkar bir dindarın sevgisindən çox bir sufi gö­rü­şü­nün təsirindəndir. Prof. F.Köprülü də doğru olaraq yazır ki, …təsəvvüf istilah və düs­­turlardan ibarət cansız bir şey deyil, ...yaşanan və yaşayan bir şey, ruhi bir eh­ti­yac, ilahi bir həmlədir (15, 305). XX əsrdə aşıq poeziyasında təsəvvüf simvol və ele­­ment­ləri daha çox fon kimi görünsə də, lakin buna baxmayaraq Şəmşir kimi ən­ə­nəyə bağ­lı sənətkarın yaradıcılığında qorunub saxlanılmışdır. Aşıq Şəmşir də bu istilah və terminlərdən sadəcə istifadə etməmiş, eyni zamanda onları içdən hiss edə­rək öz şe­ir­lərində obrazlaşdır­mışdır. Ona görə də cəsarətlə deyə bilərik ki, sə­nət­karın bu qə­bil şeirləri yüksək sənətkarlıqla yazılmış sənət nümunələridir. Aşıq sə­nətinin tə­səv­vüfə bağ­lı­­lığını vurğulayan folklorşünas alim F.Bayat yazır: «Aşıq döv­rün tə­səv­vüfi bil­gi­lərindən xə­bər­dar olan və xalq sufi ənənəsindən gələn bu bil­gi­ləri bə­zən qoş­ma­larında, gəraylılarında və daha çox divani, müxəmməs və mü­əm­­­ma­la­rın­da iş­lədən el sənətkarıdır. Bütövlükdə onun yaradıcılığı dünyəvi məz­mun­lu olsa da, təsəvvüfi deyim və istilahlardan da uzaq deyildir» (9, 149). Tə­səv­vü­fün şifahi xalq ədəbiyyatının əsas janrlarından olan aşıq ədəbiyyatına təsiri da­nıl­mazdır. Bi­lin­­­diyi kimi, XX əsrə qə­dərki sə­nət­kar­ların yara­dıcılığında təsəvvüf ən­ənələrinə bağ­lılıq güclü ol­muş­dur. XX əsrdə So­vet quruluşunun yaranması ilə bu ən­ənə get­dik­cə zəiflədi. Bu döv­­rün aşıqları və el şairləri sovet ideologiyasının təsiri ilə kol­xoz, partiya və s. möv­­­zularda əsərlər ya­ratmağa baş­ladılar, ən yaxşı halda isə ən­­­ə­nə­vi gözəlləmələr, tə­­biət möv­zulu lirik şe­irlər yazmağa başladılar. Aşıq Şəm­şi­rin də sufizm haqqında bi­­likləri məhdud ol­sa da, ənənəyə sadiq qaldığından ya­ra­dı­cı­­­lı­ğın­da sufi termin və ele­­mentlərindən gen-bol istifadə etmişdir. Bunu onun zən­gin irsi aydın şəkildə gös­tə­rir:
Əhli-ürfan məclisində kinayə söz atma sən!

El xatirin əziz saxla, dost arasın qatma sən!

Dür mətahın varsa əgər, hər yetənə satma sən!

Qiymətini bilən sərraf, həm xəridər olmasa (3, 133).


Nümunə verdiyimiz örnəkdən də gördüyümüz kimi Aşıq Şəmşirin şeirlərində açıq şə­kildə olmasa da, əsərlərində sufi mahiyyətli bəndlərə, misralara rast gə­li­rik və bun­­lar, bir növ, insanlara əxlaqi-didaktik fikirlər aşılayır. Sə­nət­kar göstərir ki, «Əh­li-ürfan» məclisində əsl arifdir və insanları bu məclisdə söz an­lamağa, doğru-dü­­rüst olmağa səsləmişdir. Aşıq Şəmşir poe­ziyasında sufiliyin yolundan, ədəb-ər­ka­­na yetişməyin qayda­larını açıq-aşkar göstərən şeir parçaları ilə rastlaşırıq:
Bülbül kimi xoşnişan ol, xoş ətri güldən qazan,

Təriqəti, mərifəti bir əhli-dildən qazan.

Ustaddan kamil dərsin al, hörməti eldən qazan,

Ayrılıb düşmə kənara doğru ilqardan, aşıq (5, 406).


Aşıq Şəmşir təsəvvüf termin və deyimlərindən burada da bacarıqla is­ti­fa­də et­miş, görünür ki, aşıqlığın mərhələlərindən xəbərdar olmuş, təriqətdən ke­çib, mə­ri­fətə çatmağın yolunu əhli-ürfan sahiblərindən, ariflərdən öyrənməyi, us­­tadından dərs alıb, aşıqlığın ən vacib qaydalarını, ədəb-ərkan sistemini öy­rən­məyin gə­rək­li­yi­ni şeirdə ustalıqla poetikləşdirmişdir. Sənətkar burada əhli-dil dedikdə iman əh­li­ni nəzərdə tutmuş, təriqət və mərifət kəlmələri ilə təsəvvüfün 2-ci və 3-cü pillə­lə­ri­ni məna­landırmış və nümunədən də göründüyü kimi, bütün bunları aşıqlığın ən va­cib qaydalarından hesab etmişdir. Təbii ki, bu, XX əsrdə, heç bir su­fi təkkəsi, tə­ri­qə­ti olmayan bir dövrdə ya­şayan aşığın ənənəyə bağlılığıdır.

Aşıq Şəmşir poeziyasının əsas təməl obrazlarından biri kimi ürfan, arif ob­ra­zı onun yaradıcılığında geniş şəkildə öz əksini tapmışdır:


Ariflərdən mərifətli söz öyrən!

O sözlər sənə çox nəsihət eylər (3, 35).


Arif, alim məclisində yaxşı, yaman seçmişəm (5, 407).
Arifə, alimə, qədir bilənə,

Duyan adamlara nökər olaydım (6, 69).

Özü arif olan, mətləbi qanan,

Mərifət əhlindən kənar dolanmaz (6, 137).


Duyar bu məzmunu arif, əhli-dil,

Mərifəti, məhəbbəti yaxşı bil (6, 89).


Şəmşirin sözünü arif bəyəni (6, 65) ‒
deyən Aşıq Şəmşir sözünü ancaq arif, alim insanlara söylə­di­yini gös­tər­miş­dir. Bu misralar bir daha göstərir ki, sələfləri ki­mi Şəmşir də həqiqət aşi­qi, haq­qın tə­rən­nümçüsüdür.

Tə­səv­vüf­də əsas obrazlardan biri də haqq aşiqidir. Haqq vergisi alanlar haqq aşi­­qi (aşığı) mərtəbəsinə yüksəlir. Haqq aşiqliyinin səciyyəvi xüsusiyyətlərindən bi­ri də ilahi eşqin oduna, Allah yolunda alışıb yanmaqdır. Məhz bunu bacaranlar öz ilahi eşqlərinə qovuşanlardır. Əsl aşiqlər haqq yolunda hər cür cəfaya dö­zən­lər­dir. Şəmşir də bəzi şeirlərində özünü haqq aşığı adlandırmaqla əslində sələfləri olan haqq aşıqlarının yolunu davam etdirdiyini göstərmişdir:


Oldum haqq aşığı, doğru-düz yazan,

Məni sarsıtmadı quduran, azan.

Nəfsimə dərs dedim: “halaldan qazan”,

Olmaz bu baratı alan əlimdən (7, 155).


Aşıq Şəmşir müxtəlif dövrlərdə yazdığı poeziya nümunə­lə­rində təsəvvüf ən­ə­nə­lərindən bu və ya digər dərəcədə istifadə etmişdir, bəzi hallarda isə digər böyük sə­nətkarlarla olan müqayisələrdə də ənənənin inkişaf etdirilmiş daha maraqlı for­ma­larına rast gəlirik. Aşıq Şəmşirin yaradıcılığının formalaş­ma­sın­da XVII əs­rin us­tad aşıq­la­rın­dan olan Abbas Tufar­qan­lının da özü­nə­məxsus ye­ri vardır. Şəmşir şe­irləri ilə Abbas Tufarqanlı ya­radıcılığı arasında aydın hiss olunan bir bağlılıq mü­­şa­hi­də edirik. Şəmşirin poeziyasına diqqət etdikdə Tu­far­qanlı Ab­basın ona möv­zu, məz­mun, metaforik obrazlar sistemi ba­xımından təsir etdiyini görmək müm­­kündür. Məsələn, Şəm­şirin:
Mən qocaldım, ovsanmadı məhəbbət,

Könül bir cananın sevdasındadır (7, 57) –


misralarının Abbas Tufarqanlının:
Könül bir cananın sevdasındadır,

Cismdə insandır, mahi-ənvərdir (1, 26) –


mis­­ralarından bəhrələnərək qoşulduğunu söyləmək olar. Tufarqanlı Ab­basın poetik «bəyan»ı ilə Aşıq Şəm­şi­rin şeiri arasında zahiri bağlılıq («Könül bir cananın sev­da­sında­dır») göz qabağındadır. Lakin buna əsaslanıb ədə­bi təsiri heç də yalnız bu mis­ra səviyyəsində axtarmaq ol­maz. Tu­far­qanlı Ab­basın «könlünün sevdasında ol­du­ğu ca­nan» Tanrıdır, Şəmşirdə bu aspekt (məhəbbətin təsəv­vü­fi-irfani səviyyəsi) re­al olaraq yoxdur. Lakin Şəmşir şei­rin­də Tu­far­qanlıdakı tə­sə­v­vüfi-ilahi mə­həb­bə­tin şöləsi var: poe­ziyanın Abbas Tufarqanlıdan «baş­lanan» ənə­nə­si Şəmşir şeirində poetiz­mi­ni, bədii qüd­­rə­ti­ni, ədəbi siqlətini saxlamışdır. Aşıq Şəmşir öz çağında ən­ənəyə mü­a­si­ri olduğu döv­rün bədii boyalarını vermiş və nə­ticədə əsl sənət incisi yaratmağa na­il olmuşdur.

Aşıq Şəmşirin poeziyasında gözəllik müqəddəs ha­di­sə­dir. Bu, onun yara­dı­cı­lı­ğı­na ənənədən gəlmişdir. Klassik aşıq ya­radıcılığında insana məxsus gö­zəl­­li­yin mən­bəyi Al­la­hın gözəl­liyidir. Allah gözəlliyi «hüsnü-mütləq»dir – bü­­tün gö­zəllik­lə­rin zirvəsidir. Allahın gözəlliyi öz ya­ratdıq­­larında, o cümlədən in­san­da tə­cəlla edir (təcəssüm olu­nur). Bu baxımdan, klassik yazılı ədəbiyyatda, o cüm­lə­dən aşıq poeziyasında gözəllik ilahi hadisə kimi qiy­mət­lən­­di­ril­miş, islam dininin ən mü­qəddəs obrazları ilə mü­qa­yi­sədə tərənnüm edilmişdir.


Tellərinə qiblə desəm, az olar,

Qaşlarına səcdə qılım, olarmı?

Can alan gözlərin bir qibləgahdı,

Onlara peşnamaz olum, olarmı? (4, 47)


Yaxud:

Ziyarətim var qaşına, gözünə,

Qul kəmtərəm, qulluq edim özünə (5, 255).
Bu örnəklərdən də gördüyümüz kimi, sənətkar öz sələf­lə­rin­dən geri qal­ma­­ya­raq əsl ziyarəti gözəlin qaşına, gözünə səcdə qılmaqda gö­rür, tel­lə­rini, can alan göz­lərini isə özünün qibləgahı kimi tə­rənnüm edir. Bu qəbildən olan şe­ir­lər­də in­san-dünya vəh­dətinin sufi dünya modeli ənənə şəklində özünü qo­ru­muş­­dur. Bu şeir nü­munələrinə ortodoksal islami dəyərlərdən bax­dıqda mü­qəddəs dinimizə zidd mə­qam­lar görürük. Çün­ki mömin müsəlman heç vaxt gözəlin telini «qiblə» (Kə­bə evi) hesab etməz, yaxud qaşlarına səcdəyə getməz. Gö­zəlin can alan gözlərini «qib­ləgah» adlandırıb, qaş­la­rı­nın tağına namaz qılmaz. Lakin Şəm­­şir şeirindəki bu me­­ta­forik sistem çox güclü ənənəyə əsaslanır. Belə ki, istər klas­sik yazılı ədə­biy­yat­da, istərsə də xalq poeziyasında rast­laşdığımız islami sim­vollar təsəvvüfi dün­ya­gö­rüşünü özündə əks etdirir. Bü­tün bunlar tə­səv­vü­fi-irfani metaforalardır. Ancaq bun­lara əsaslanıb heç bir hal­­da Aşıq Şəmşiri sufi sənətkar hesab etmək olmaz. Belə ki, onun nəsil şə­cə­rə­si XVI əsrdə Göyçədə ya­şamış böyük sənət­kar Miskin Ab­dal oca­ğına ge­dib çıx­­sa da, real olaraq sufi tə­riqəti ilə bağlı ol­ma­mışdır. Lakin Şəm­şi­rin ya­ra­dı­­­cı­lı­­ğında təsəvvüfi obrazların yerli-yerində işlənməsi üzü Miskin Abdal­dan bə­­ri klas­­sik aşıq yaradıcılığı ilə bağlıdır və bu ənənə Şəm­şir ya­ra­dıcılığına da nü­­­fuz et­­­mişdir. Bu barədə folklorşünas F.Bayat da doğru olaraq yazır: «Aşıq şei­­rin­­­də rast gəlinən təsəvvüf deyimləri, qavramları, sufi şeyxlərinin adlarının çə­­kil­mə­­­­si hələ təsəvvüf ədəbiyyatı demək deyildir. Aşıqların vergi almaları (bu­ta), öz­­lə­ri­­ni haqq aşığı adlandırmaları, pirlərinin Hz. Əli, Hz. Xızır olması, qı­fıl­bənd­­lərində su­­fizmin bu və ya digər məsələlərinin sual kimi qoyulması aşıq­la­rın dövrün fəlsəfi-ir­­fani axınlarından xəbərdar olduqlarına…isbatdır» (8, 342). Aşıq Şəmşirin, yara­dı­cı­lığı tə­səvvüfi mətləblərlə zəngin olan Aşıq Ələs­gər və Ağbadanlı Qurban kimi bö­yük sə­nət­karlardan dərs alması da onun poe­zi­ya­sının formalaşmasında, ənənəyə bağ­­lı­lı­ğın­da əhəmiyyətli hadisə sa­yıla bi­lər.

Klassik ədəbiyyatda rast gəlinən maraqlı obrazlardan biri də əsl aşiq ob­ra­zı­dır. Sevən aşiq üçün bircə taxt-tac var ki, o da əsl, ülvi məhəbbətdir. Təd­qiqatçı O.­­Əfən­­di­ye­vin yazdığı kimi, əsl aşıq ona Tanrıya pərəstiş edən ki­mi pə­rəstiş edir. Şe­­­­­irlərdə tə­sadüf olunan «təxti-Süleyman» xarakterli sə­tir­lər ma­hiy­yət eti­­ba­ri­lə Nə­­­siminin in­sanı ilahiləşdirən pan­­teist fəlsəfəsinə daha ya­xın­dır (12, 47). Təd­qi­­qat­çı­­­nın bu fi­kir­ləri Şəmşirin aşağıdakı bəndi ilə üst-üstə düş­məklə sə­­­­nət­karın ya­ra­dı­cı­­­lığının aşıq poeziyasının klassik nor­ma­la­rı səviy­yə­sində ol­du­­ğunu nü­mayiş et­di­rir:


Deyirlər, tarixdə çoxdu Süleyman,

İndi məndən özgə yoxdu Süleyman,

Əgər mənim olsa təxti-Süleyman,

Dünyanı bir quruş bilmərəm sənsiz (7, 133).

Aşıq Şəmşir poeziyasında Allahın vəsfinə həsr olun­muş şeirlər çoxluq təşkil edir. Sovet dövründə yaşamasına baxma­yaraq, Şəmşir heç vaxt ate­ist olmamış, Alla­hı, onun varlığını inkar etməmişdir. Sə­nətkarın Al­laha olan böyük sevgisi, ilahi eş­qi onun ya­ra­dı­cılığında bu və ya digər şəkildə hə­mişə ifadə olun­muş­dur. Belə şe­ir­lərin bir qismində Allah tərif olunmuşsa, di­gər qis­mində təsəvvüfi ideyalar öz tə­cəs­sümünü tapmışdır. «Təsəvvüfi dünyagörüşündə Allah düşüncələri fərqli, dərin və şəriət qəliblərinin kifayət qədər eşiyində olan anlayışdır» (18, 69). Aşıq Şəmşir də öz şeirlərində Allaha möv­cud poetik ənə­nədən irəli gəl­mək­lə daha çox Yaradan, Rəbb, Sübhan, Rəh­man, Pər­vər­digar adları ilə üz tutmuş, daim Onun böyüklüyünü və uca­lığını tə­rən­nüm etmişdir:
Yerin, göyün, ərşin, gürşün böyük sənətkarısan,

Nuri əşrəf xəlq elədin Əhmədi Muxtarı sən.

Qülhüvəllahi əhədsən, həmləmyəzəl tarı sən,

İyirmi min bir hərifdə, ayədə pərvərdigar! (6, 259)


Bu divanisində də Şəmşir min bir isimli Tanrının adı­na and vermiş, onun müş­­kül gündə imdada çatan, dünya­nın əv­vəlinin də, sonunun da şəriksiz və əbədi olan Onun adı ilə bağlı olduğunu tərənnüm etmişdir. Tanrı yerin, gö­yün, ərşin, gür­şün böyük sənətkarı – yaradıcısıdır. Sufilərə görə, Tanrı nur – işıqdır, onun nu­run­dan da bütün aləm, o cümlədən Məhəmməd peyğəmbər xəlq olun­­­muşdur. Sufi tə­li­mi­­nin irəli sürdüyü ideyalara sa­diq qa­lan Şəm­şir də dün­ya­nın gözəl­liklərini sev­mək­lə Al­lahı sev­di­yi­ni önə çəkirdi. O göstərmişdir ki, Al­la­hın var­­lığı, bö­yük­lü­yü, uca­lığı və gözəlliyi yaratdıqlarında tə­cəs­süm et­miş­dir.

Aşıq Şəmşirin dini motivli şeirlərində təsəvvüfi obraz və anlayışlar açıq şə­kil­də özünü göstərir. Sənətkarın «Mən» rədifli divanisindən bir bəndə nəzər salaq:


Ələstudan bəli dedim, qadiri-sübhana mən,

Qane oldum nübuvətə, yola mən, ərkana mən.

Aləmləri xəlq eliyən dost bildim Allahı,

Sidqi dildən sığınmışam bu bir kərəm kana mən (6, 265).


Ələst Aləmi – Tanrı dərgahıdır, insanın dünyaya gəl­di­yi yerdir, «bəli» sözü isə Tanrı dərgahında ona verilən ca­vabdır. Burada məşhur «bəzmi-ələst» rəva­yə­ti­­nə işarə olun­muşdur. Rə­vayətdən məlumdur ki, Allahın «Mən sizin Rəbbi­ni­zəm­mi?» – sualına ruhlar «bəli» cavabını ver­miş­lər. Şəmşir də Ələst alə­mində «bəli» ca­­­vabını ve­rənlər­dən­dir. Deməli, Şəmşir İlahidən gələn ruhun əbədi möv­cud­­luğu fik­rini qəbul etməklə yanaşı, poetik ilhamın gücü ilə özünü Ələst alə­min­də hiss et­miş­dir. Bu təsəvvüfi dün­ya­gö­rüşü ilə bağlı ideya Şəmşir şeirində ob­razlı şə­kildə iş­lən­­mək­lə onun təsəvvüfi-irfani düşüncə və obrazlar aləminə bə­ləd ol­du­ğu­nu da gös­tərir. Şəmşir «Kərəm kan» de­dikdə Allahı nə­zərdə tut­muş, onun şəriksiz, mə­kansız, qüdrətli olduğunu, dünyanın əvvəlinin də, so­nu­nun da onun adı ilə bağ­lı­lı­ğı­nı göstərmiş, hər cür pisliklərdən, ri­yakar­lıq­lar­dan ni­catı Onu dost bilməkdə, sidqi-dildən Ona sığınmaqda görmüşdür. Bu cə­hətdən Şəm­şirin «Qane ol­dum nübuvətə, yola mən, ərka­na mən» misra­la­rın­da aşı­q sələflərinin yo­lu­nu davam etdirərək özünü əhli-ürfan sahibi, mərifət, həqiqət əhli hesab etmişdir.

Aşıq Şəmşirin təcnislərində də təsəvvüf ənənəsinin izləri­nə rast gəlirik. Belə ki, o, şeir­lərində özünü «dər­viş» də adlan­dırmışdır. Dərvişlik sufi təriqətinə əsas­lanan ilahi yolçuluqdur:


Dərviş idim, ha dolandım dərdə mən,

Bərabərdi zəhər içən, dərd əmən.

Necə dözüm bu dərmansız dərdə mən,

Çəkirəm cahanda ayə qəm hey bir (6, 239).


Lirik qəhrəman dərmansız dərdinə dərmanı yenə Uca Tanrıdan diləmişdir. Şeir­dən də gördüyümüz kimi, sənətkar özünü hər mənada dərvişə bən­zət­mişdir. Bu da, heç şübhəsiz, təsəvvüfi dünyagörüşü ilə bağlıdır.

Aşıq Şəmşirin dini motivli şeirlərində Həzrət Əli obrazı mühüm yer tutur. Aşıq Şəmşir Həzrət Əlinin aşiqi olmuşdur, onu özünə pir, mövla hesab et­miş­dir. Bi­lindiyi kimi, Əlini ilahiləş­dirənlər Əlialla­hilər və əhli-həqqlər adlanır. «Məz­həbin di­ni ehkamına görə, Allah ilə Əli qırıl­maz su­rət­­də bağlı olmuş və ol­maqdadır. Əli bü­tün pey­ğəm­bərlərdə, imamlarda və mü­qəd­­dəslərdə təcəssüm et­miş­dir» (13, 55). «Əhli-həqqlərdə Hz.Əli­nin Tanrı kimi gö­rü­nür­ləş­mə­si yalnız mə­nə­vi, əlialla­hi­lərdə isə həm mənəvi, həm də bədənsəl öl­çülərdir. Əli­alla­­hilərə görə, Hz.Əli, Haqq və hə­qiqətin özüdür» (8, 223). Bu dini əqi­də aşıq poe­zi­ya­sında da ak­tu­allıq kəsb etmişdir. Aşıq Şəmşir də ənə­nə­­dən gə­lən bu inancı öz şe­ir­lərində poe­tik­­ləş­dir­miş­dir. Sənətkarın bu qəbildən olan şeirlərində irə­li sürdüyü fi­kir­lər Əhli-həqqlərin fi­kir və kəlamlarına uyğun gəlir. Onun da bir çox əsər­lərində Həz­­rət Əlinin ila­hi­ləş­dirilməsi ideyasına rast gə­lirik. Bu qəbil nü­mu­nə­lərdə Həz­­rət Əlinin Şahi-Mərdan, Ağam, Hey­də­ri-Kərrar, Əsədulla, Yə­dul­la kimi xa­­tırlanması tə­səv­vü­fi-poe­tik ənə­nə­dən irəli gəl­məklə, həm də aşığın Əli­yə bəs­lədiyi uca və ülvi sevgini də izhar edir. Bu əsər­lərdə Həzrət Əli ob­razının yük­sək­də dayanması, ona xilaskar ki­mi ba­xıl­ması, darda qalanların kö­mə­yinə çatan kimi təsvir olunması Şəm­­şi­rin də ona tarixi şəxsiyyətdən daha çox əf­­­sanəvi, ilahi bir varlıq kimi yanaş­dı­ğı­nı gös­tə­rir. Sənət­kar öz şeirlərində Həzrət Əli­ni klas­sik ənənədən gələn müx­­təlif epi­­tet və təşbehlərlə vəsf etmişdir: «Zül­fü­qar sahibi mərd Mürtəza», «Sü­tunu məz­­­həbim quran Əli», «Qəbr evin­də başda du­ran Əli», «Ağalar ağası ya Şahi-Mər­dan», «Peyğəmbər övladı Əli», «Ustadlar us­tadı Əli» və s. Sə­nət­karın «Əli» rə­difli qoş­ması bu baxımdan çox səciy­yəvidir:


Müşküldə qalanlar çağırır səni,

Məzhərül əcayib yanadı, Əli!

Nurun sütun olur asimanlara,

Sənsən Cəbrayılın ustadı, Əli! (6, 179)


Burada aşıq Əlini müşküldə qalanların köməyinə çatan xilaskar ad­lan­­­­­dır­mış, hətta onu Cəbrayılın ustadı kimi vəsf etmişdir. Aşıq bu bənddə məş­hur bir hə­di­si xatırladır. Allahın «Sən kimsən?» sualına cənabi-Cəbra­yılın ca­­vabı düz ol­­ma­dı­­ğına görə qanadları yandırılır, məhz Əlinin köməkliyi ilə suala düzgün ca­vab verir və qanadları yenidən özünə qaytarılır. Cənabi-Cəbrayıl həmin gündən hə­mi­­şə fəxr edir ki, Həzrət Əli onun ustadıdır. Aşıq Şəmşirin nəzmə çəkdiyi bu fi­­kir təsəvvüf ənənəsinə əsaslanır. Eyni motivli şeirə yaradıcılığında Həzrət Əli, imam­­lar, tə­­səvvüf anlayışları ilə zəngin olan Aşıq Ələs­gər poeziyasında da rast gə­­li­rik:
Musaya öyrədən Turda kəlməni,

Cəbrayıla ustad olan, ya Əli (2, 81).


Şəmşirin Həzrət Əli adına bağlanmış bu şeiri də ənənənin davam etdirilmiş uğurlu formasıdır.
İki barmağınla Xeybər qopardın,

Düldülü Rəfrəflə qoşa çapardın.

Rəsulu Meracda tez-tez tapardın,

Sənin möcüzətin əladı, Əli! (6, 180)


Burada real tarixi hadisələrin poetik inikası ilə qar­şı­­laşırıq. Belə ki, Həz­rət Əli mi­silsiz hünər, möcü­zə­lər sa­hibi kimi anılmışdır. Dini rəvayətlərin bi­rin­­də de­­yi­lir ki, o, Xeybər qalasını iki barmağı ilə dağıtmışdır. Aşıq da məhz bu tarixi ha­di­səyə işa­­rə etmişdir. Bun­dan başqa, Şəmşir Məhəm­məd pey­ğəm­­bə­rin Merac sə­fə­­rinə işa­rə etmiş, bu səfərdə Həzrət Əlinin də iştirak et­­məsini nəzmə çək­miş­dir.

Su­fi təli­mi­nə görə, «müqəddəs» mənasını verən «mövla» («və­li») sözünü Həz­rət Əli­yə şamil edən Şəmşir onun Allah ya­nın­da uca mə­qamına işa­­­­rə etmiş­dir:


Şəmşirəm, günahkar, aciz nökərəm,

Sən ki mərd mövlasan, nə qəm çəkərəm?

Deyib kəlamını bir kani-kərəm,

Sənə mərd aşiqlər xudadı, Əli! (6, 180)


Aşıq Şəmşirin də şeirlərində Həzrət Əlinin xilaskar kimi anılması, köməyi məhz on­dan istəməsi, dar gündə harayına ça­ğırması, davasız dərdinə on­dan yardım is­­təməsi Əlinin ilahi­ləşdirilməsi ideyasının ənənəvi şəkildə Şəm­şir şei­rində poe­tik­ləş­­dirilməsini göstərir:
Bir ismi Yədulla, ey bəni imran,

Bu gündə kömək dur, sən Heydər mənə.

Davasız dərdim var, ya Şahi-Mərdan,

Əlin əsirgəmə, sən Heydər mənə (6, 221).

Sənətkar Həzrət Əli ilə bağlı şeirlərində özünü onun nö­kə­ri adlandırmış, onu özü­nün ümid, pənah yeri kimi anmışdır:
Dəsti Yədullahın nökəriyəm mən,

Ya çək imtahana, ya sına məni.

Umudum, pənahım, kömək, imdadım,

Qoymaz əyilməyə, ya sına məni (6, 227).


Aşıq Şəmşir Həzrət Əliyə (ə.) o qədər dərin məhəbbət bəsləmişdir ki, hətta axi­­rət dünyasına sonuncu səfərində, məzar sorğu-sualında ustadının Əli (ə.) ol­ma­sını arzula­mış­dır:
Şəmşir, qoy bələdçin bir alim olsun,

Mən ondan dərsimi bir alım, olsun.

Məzarda ustadım bir Əlim olsun,

Asan sual versin, bir sin içində (6, 244).


Burada islamın təvəssül haqqındakı görüşləri öz ək­sini tapmışdır. İslam dini inanc­larına görə, insanla Allah ara­sında vasitəçilik edən – vəsilə olan mü­qəd­dəs şəxs­lər hi­mayə etdik­ləri insanların günahlarını bağışlatdıra bilir­lər. Uca Allah belə gö­zəl bəndələrinin xatirinə günahlardan keçir. Aşıq Şəmşir də arzu­la­mışdır ki, Qi­ya­mət gününün sorğu-sualında onun zamini – himayədarı Həzrət Əli olsun.

Aşıq Şəmşir dini əsərlərinin əksəriyyətində ilahi eşqi­ni Həzrət Əli adı­na kök­ləyib. Şəmşirin hər fürsətdə Həzrət Əlini anması ona olan böyük mə­həb­bə­tindən irəli gəlirdi. Onun Həz­rət Əliyə həsr olunan şeirlərində başqa maraqlı mə­qam dərsini ondan alması, onu özünə ustad hesab etməsidir. Aşıq Şəmşir üçün el­min ən yük­sək zirvəsi Həzrət Əlidir. Təsadüfi deyildir ki, Məhəmməd pey­­ğəmbər də öz müqəddəs kəlamlarından birində göstərir ki, «Mən elmin şə­həri, Əli isə onun qapısıdır» (19, 7):

Yetişdi yerinə arzum, murazım,

Görmüşəm yuxumda ağam Əlini.

O mənə dərs verən kamil ustadım,

Kəsməsin üstümdən ağam əlini (6, 243).


Bəzi şeirlərində Aşıq Şəmşir Həzrət Əlini şir, aslan kimi tərənnüm etmişdir:
Geyinmişdi al üstündən Əli şir,

Birinc üçün gətirmişdi əli şir.

Meracın yolunu kəsmiş Əli şir,

Sən minib gedəndə Birağa, dostum (6, 240).


«Hədislərə əsasən Meracda ikən, Rəsulallahın yolunun üstünə bir aslan çıxır. Pey­ğəmbər Meracdan qayıtdıqdan sonra bu əhvalatı Həzrət Əliyə danışır. Həzrət Əli isə «həmin aslan mən idim» deyə ərz edir» (18, 146).

Aşıq Şəmşirin şeirlərində Həzrət Əlinin məqamı çox yüksəkdir. Bu, təsa­dü­­fi de­yildir. İstər İs­lam hə­dis­lə­rin­də, is­tərsə də təsəvvüf əfsanələrində Həzrət Əli­nin uca mə­qa­mının olması ilə bağ­lı çoxsaylı mə­lu­mat­lar vardır. Hət­ta bəzi ələ­vi tə­ri­qət­­lərində Əli ilahi­ləşdirilmiş, Al­lah mə­qa­mın­­da götürül­müşdür: «Ələ­­vi­lər Əlini Mə­­həm­məd peyğəmbərdən üstün he­sab edirlər... Əli­al­la­hi­lər Əlini bir Allah, daimi «hə­­qiqətin» (haqqın) təcəssümü kimi tə­səv­­vür edirlər» (10, 88).


Bir ilahi bəxş elədi ibtidadan vəsfini,

Şiələrin əzbər eylər, tahi haqdan vəsfini,

Rəbbil aləm tərif verib, qoli qafadan dərsini,

Məlakələr zikr eləmiş ərş-əladan vəsfini,

Mustafanın qulluğunda aldın şöhrət, ya Əli (6, 254).

Əslində, Aşıq Şəmşir Həz­rət Əliyə dərin sev­gi bəsləsə də, onun pey­ğəm­bər­dən sonrakı əsl məqamını bü­­tün ay­dın­lı­ğı ilə bilmişdir. Yuxarıdakı bənddə gördü­yü­­müz kimi, Tanrı ona öz nurunu bəxş et­mişdir. Şiələr ilk imamları kimi ona pə­rəs­­tiş və etiqad göstərirlər. Aləm­lərin Rəb­bi onu elm sarıdan da hamı­dan üstün edib, məlakələr onun vəsfini ərş-əladan – çox uca göylərdən zikr ediblər. Mus­ta­fa­nın – Məhəmməd peyğəm­bə­rin də Həzrət Əli­­yə sonsuz məhəbbəti ol­muş­dur.

Ancaq bununla bərabər, Aşıq Şəmşir Həzrət Əlini Allah yanında mə­qa­mı olan şəxs saysa da, onun poe­ziyası rəsmi islami görüşlərlə ziddiyyətlər kəsb et­mir. Baş­­qa sözlə, Həzrət Əli haqqında bir çox ifadələr hazır qə­liblər şəklində onun ya­ra­dıcı­lı­ğına ənənə vasitəsilə daxil olmuşdur. Beləliklə, Həzrət Əlinin mədhi Aşıq Şəm­şir şei­rində mühüm yer tutmuşdur.

Aşıq Şəmşir təsəvvüfi ənənədən gələn deyimlərdən yerli-yerində istifadə et­miş və şeirlərində poetikləşdirmişdir:


Şəmşir, çağır qırxlar cəmin,

İmdad elə ərşi-zəmin.

Bu bivəfa ömrü kəmin,

Bütün ili nökəriyəm (6, 199).


Qırx rəqəmi sufizmdə xüsusi yeri olan sim­vollardan biridir. «Ələvi və Bek­ta­şi­­lər Həzrət Əlinin başçılıq etdiyi qırx kişinin məclisinə «Qırxlar məclisi» de­dikləri üçün qırx sayı aşıqların şeirlərində də ifadə edilmişdir» (16, 183-184). Burada Aşıq Şəm­şi­rin təsəvvüfdə qırxların şahı, qırxlar piri kimi ad­landırılan Həzrət Əlini kö­məyə ça­ğır­ması xüsusi qeyd olun­muşdur. Ümumiyyətlə, Aşıq Şəmşirin bu qəbil şeirlərinin mətnaltı məz­­mu­nuna fikir vermək lazımdır, çünki kifayət qədər sadə görünən şeirlərdə də­rin hik­mət gizlənmişdir.

Aşıq yaradıcılığında təsəvvüf tarixində adları əfsanə­ləşmiş sufilərin adları da tez­-tez xatırlanır. Belə sufi ideoloq­larından biri, artıq simvol­la­şan obraz olan Həl­lac Mən­sur­dur. Təsəvvüfdə Tanrısına qo­vuşmuş, «Ənəl-həqq» deyərək Allah­dan baş­­qa heç bir varlığın olmamasını nə­zər­də tutmuş əsil haqq aşiqidir. Aşıq Şəmşir də bəzi şeirlərində bu obraza müraciət etmiş, hətta özünü onunla müqayisə et­miş­dir:


Nökər-naib oldum zülümkara mən,

Mənsur kimi çəkilmişəm dara mən.

Alovlanıb ha yanmışam nara mən,

Atəşimin buxarıdı buludlar (5, 19).


Burada sənətkar zamanın, dövranın ona çox sitəmlər, dərd-bəlalar ver­di­yi­­ni poe­tikləşdirmiş və bu ba­xımdan özü­nü Həl­lac Mənsura bən­zətmiş, sanki onun kimi da­­ra çə­kildiyini nəzmə çəkmişdir.

Yeri gəlmişkən, qeyd etmək is­tə­yi­rik ki, xalq arasında Aşıq Şəmşirin dədə aşıq, haqq aşığı ad­landırılması geniş yayıl­mışdır. Aşıq sənəti ta­ri­xin­də haqq ver­­gi­si – bu­ta alan­lar haqq aşiqi (aşığı) hesab olun­muşlar. Folk­lo­rumuzda, aşıq poe­ziyası ta­ri­xin­də Aşıq Şəm­şirin bu­ta al­­ma­­sı faktına rast gəlmədik. Orta əsr­lərdə sufi sə­nət­kar­la­rın pir, dədə, mürşid adlandırıldığı məlumdur. «Dədə – qə­dim inanışlarla bağ­lı olub mə­nə­vi-ruhani ata özəlliyi daşıyır və so­yun ağ­saq­qa­lının, soy başçısının ruhuna ta­pın­ma­ğın izini yaşadır. …Son­rakı çağ­la­rın ən sa­yılan el aşıqları da bu adla – «də­də» adıyla tanınır, bilinirdilər» (11, 99). XX əsr­də ustad sə­nət­karlar da bəzən mə­ca­zi ola­raq «haqq aşı­ğı», «dədə aşıq» ad­lan­dırılmışdır. Bu baxımdan xalq Aşıq Şəm­şir sə­nə­ti­nin uca­lı­ğı­nı, əzəmətini ifadə etmək üçün bu ti­tullardan – ob­razlı ifadələrdən is­ti­fa­də et­miş­dir.

Sonda cəsarətlə deyə bilərik ki, Aşıq Şəmşir bütün yaradıcılığı boyu klas­sik aşıq yaradıcılığının ənə­nə­lərinə sadiq olmuş, ənə­nə­dən gələn mövzu və ob­­razları öz yaradıcılığında iş­lət­məklə klassik ənənəyə yeni hə­­yat ver­miş­dir. O, bi­zə yaxın bir ta­rixin, dövrün sə­nət­karı olsa da, ancaq ya­ra­dı­cı­lı­­ğında səylə ənə­nə­yə bağlılığını qoru­yub saxlamağa ça­lışmışdır. Lakin bütün hal­lar­­da Aşıq Şəm­­şir ən­­ənəyə yaradıcı münasibət bəs­lə­miş, aşıq yaradıcılığının əsrləri haq­­layan ən­ə­nə­lərinə öz poeziyasında yeni ça­lar­lar əla­və etməklə, sözün həqiqi mə­­nasında, ka­mil sə­nət nümunələri yaratmışdır və öz ya­radıcılığı ilə Azərbaycan aşıq sə­nətinin si­lin­məz səhifəsinə çevrilmişdir.

1   ...   11   12   13   14   15   16   17   18   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə