Aşıq Şəmşirin anadan olmasının 120 illiyinə həsr olunur




Yüklə 2.19 Mb.
səhifə10/19
tarix23.02.2016
ölçüsü2.19 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   19

Köhnə Ağdaban, Dəmirçidam, Çayqarışan, Ceyran­bu­lağı, İstisu, Həm­zəçəmən, Sərt eniş, Şırransu, Yəhər­yurd, Qalayçı, Şaban, Carcarlıq, Kəklik, meşə, Mirzəçə­pə­ri, Çilik yalı, Taxtadüzü, Buzluq, Keyvir bulaq, Turşsu, Quş­yuvası, Qurçan yalı, Tala, Geyti, Gürnəş daşı, Şə­fi­bi­çən, Ələmağacı, Qoçunun beli, Çay çəpəri, Göyçə, Səslənən qaya, Göy qum, Daşbulaq, Qarmaq itirən, Behbudallar ya­lı, Qazaxlar düzü, Qanlı yurd, Qabaq qılıncı və s. təxminən 80 ad.

Əgər ustadın əsərləri külliyyatındakı bütün toponim, oykonim, etnonim və bütövlükdə mikrotoponimləri qeydə alıb, statistik hesablama və linqvistik təhlil aparılsa, yüzlərlə ono­mastik adın təhlilini vermək olar. Bunun üçün zəhmətə qatlaşıb dərin araşdırmalar aparmaq lazımdır. Buna isə böyük zərurət duyuruq.

Qoca Şəmşir vaxtilə qarış-qarış gəzdiyi bu yerlərdən ayrılmağı ürək ağrısı ilə, təəssüflə dilə gətirir:
Qoca buzluq, Çöplu, Alxan-

Dərəsindən duman qalxan.

Mənəmmi qəlbi doluxan?



Alagözdən ayrılıram.
Yolum düşmür ora çoxdan,

Fəramuşam səd soraqdan.



Çilik yalı, Daşbulaqdan

Taxta-düzdən ayrılıram.
Nəzərinizə çatdırırıq ki, ustad Dədə Şəmşirin dilini bütövlüklə araşdırıb bu məqaləni yazmaq üçün onun 200-dən çox qoşması, 63 təcnisi, 16 ustadnaməsi, 57 gəraylısı və 3 deyişməsini təhlil edib ümumiləşdirmələr aparmışıq. Bu olsa-olsa azman sənətkarın şeirlərinin dil xüsusiyyətlərinin öyrə­nilməsində başlanğıc – cəhd sayıla bilər. Biz sözümüzü ölməz, həmişəyaşar ustadın bu misraları ilə başa vururuq.
Birdi arzu, birdi fikir,

Onçun sevir səni Şəmşir.

Ürəyi bir, çörəyi bir.

Ellərimə qurban olum

Ellərimə qurban olum!!!
QAYNAQLAR:


  1. Aşıq Şəmşir. Seçilmiş əsərləri. Bakı, Azərnəşr, 1973.

  2. Aşıq Şəmşir. Dağ havası, Şeirlər. Bakı, Gənclik, 1978.

  3. Aşıq Şəmşir. Şeirlər. Bakı, “Yazıçı”, 1980.

  4. Aşıq Şəmşir. Öyüdlər. Bakı, “Ozan”, 1996.

  5. Azərbaycan dilinin izahlı lüğəti. Bakı, “Şərq-Qərb”, 2006.



Mammadli Ismayil

LINQUISTIC CRAFT OF ASHIG SHAMSHIR

Summary: Great craftsmen, scientists always prove that basic creatives of language are people, poets and ashigs who are representatives of the people. The most beautiful samples of the language can be found in ashig art. According to the author of this article Ismail Mammadli Ashig Shamshir’s creative activity is very important from this point of view. While analyzing the ta­lented ashig’s poems it comes clear that he could use the people’s language professionally by appealing to different layers of our language. Valuable samples and facts for linguistics are eluci­dated in the presented paper by analyzing more than 200 poems (goshmas, geraylis, tajnicess and others) of Ashig Shamshir.

Key words: metabhor, poetry, literary language, expression
Мамедли Исмаил

ЯЗЫКОВОЕ МАСТЕРСТВО АШЫГА ШАМШИРА

Резюме: Ашыг Шамшир признан с юных лет жизни с первых же стихов, как один из талантливых представи­телей устного народного творчеста, а именно ашыгской поезии. Он хорошо знал жизнь и быт, нравы, древнюю и богатую этно­графию своего народа, родной язык и ус­пеш­но исполь­зовал свое богатое знание различных жанров ашыгской поэзии.

Своими стихами он достиг вершины ашыгской пое­зии. В статье вскрыты языковое и стилистическое богат­ство, плавность языка, смысловое разнообразие, интона­цион­ные оттенки, стихов Ашыга Шамшира величество. При выборе языковых материалов из поезии народного классика использованы более 300 стихов (гошма, теджнис, герайлы, устаднаме и др. формы ашыгского стихот­во­рения).



Ключевые слова: уподобление, поезия, литератур­ный язык, выражение

Qalib SAYILOV

AMEA Folklor İnstitutu

Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

qalibsayilov@mail.ru
AZƏRBAYCAN AŞIQ SƏNƏTİNDƏ

DİNİ VƏ İRFANİ GÖRÜŞLƏR
Özət: Məqalədə ilk dəfə olaraq aşıq sənətində dini inanclar sistemi öyrənilir. İndiyə qədər bu sənətdə irfani gö­rüşlər bir neçə aspektdən öyrənilmişdir və yalnış olaraq irfani görüşləri dinlə qarışdırmışdılar. Tədqiqat nəticəsində dini inanc­lar irfani görüşlərdən ayrı olaraq öyrənilmişdir. Əslində dini inanclar ən çox aşıq yaradıcılığında özünü göstərməkdədir.

Bu faktor aşıq şeirində, rəvayət və dastanlarda daha çox nəzərə çarpır.



Açar sözlər: din, aşıq, Şirvan, peyğəmbər, teoloq, qam, şaman, İslam, Allah, janr.

Azərbaycan müstəqillik qazandıqdan sonra digər sek­torlarda olduğu kimi, ideoloji sahədə də müəyyən boşluqlar yarandı. Lakin ateist sovet imperiyasının təbliğatının süqu­tun­dan sonra xalqımız yenidən öz dini inanclarına qayıtdı. Dünya sosioloqları, antropoloqları və teoloqları bir fikirdə yekdil­dir­lər: – belə ki, dünyada dinsiz heç bir qövm olmamışdır. Hər bir toplum da öz mədəniyyətində dini və əxlaqını, onun saflığını tərənnüm etmişdir. Dini baxışlar və inanclar xalqımızın erkən çağlardan bu günə kimi qoruyub saxladığı ən müqəddəs də­yərlərdir. Bu dəyərlər insanların erkən dünyagörüşlərində mifo­logiyasında, ilkin şifahi yaradıcılığında özünü büruzə verdi, daha sonra inkişaf edərək xalqın poetik təfəkküründə cilala­naraq daha dərin estetik dəyər qazandı.

Əlvan janr çevrəsinə və çeşidli yaradıcılıq ənənəsinə ma­lik olan xalqımızın ilkin ədəbiyyatı “yüksək mənəvi əxlaqi dəyərləri, etik və estetik düşüncənin ən aparıcı meyl və istiqa­mətlərini özündə əks etdirən yaradıcılıq sahəsidir (1). Xalqı­mız öz comərdliyini, saf əxlaqını, vətənpərvərliyini, ana və el məhəbbətini, müqəd­dəs hisslərini, həzin könül duyğu­la­rını ilkin epik lövhələrdə canlandır­mışdır. İbtidai mədəniyyətin for­malaşma dönəmindən başlayaraq inkişafın qlobal mədə­niy­­yətədək olan zaman kəsimində xalqın istək və arzuları, lirik duyğuları laylalar­dan, oxşamalardan, əmək nəğmələrindən, al­qış və qarğışlardan tutmuş epos və das­tan­lara qədər bütün poetik yaradıcılığında əks olunmuşdur. İnsanların dini inancları yaratdıqları şifahi ədəbiyyatın əbədi mövzusu olmuşdur. İnanc­la bağlı motivlərə beşik nəğmələrində, sayalarda, əmək nəğ­mələrində olduğu kimi aşıq sənətində də rast gəlirik. Dini inanclar aşıq rəvayətlərində və dastanlarında sistem halında möv­cuddur. Dastanda qəhrəmanın doğuluşu, mücadilə və mübarizəsi məhz qəzavü-qədərə bağlanır. Dünyaya gələcək uşağı yuxuda görürlər, dərviş və ya hadisə başqa sakral ma­hiyyətli vəsilə nəticəsində baş verir.

Dastan qəhrəmanları xeyirxah ilahi qüvvə tərəfindən müşayiət olunur. Qəh­rə­mana əks qüvvələr olan mənfi obrazlar da “izlənilir”. Çox vaxt onların şər əməlləri gözəgörünməz qüvvələr tərəfindən qabaqlanır, qarşısı alınır. Ələvilik dönə­minə qədər bu ilahi qüvvə Xızır və başqa mələklərlə kodlaşır. Zaman keçdikdən sonra insanlar bəzi əməlisalehlərə, yəni insanlara sakral mahiyyət verir, qəhrəmanın qoruyucusu kimi onları təqdim edir. Belə olaylar dastanlarda bəzən Hz. Əlinin adıyla bağlanır. Mifoloji dönəmdə və eləcə də İslamın ilkin dönəmlərində bu qoruyucu mələk qara­çuxa adlanır. Qaraçuxa obrazı bir çox aşıq dastanlarında insanları bəd və arzu­olun­maz situasiyalardan qoruyur. Qeyd edək ki, Qaraçuxa obrazı milli folklorumuzda özünə əsaslı yer alıb. Qaraçuxa ilə bağlı Azər­baycanın bütün bölgələrində müxtəlif rəvayətlər mövcuddur. Xalq özünə hami kimi yaratdığı bu obrazı daha da sakrallaş­dıraraq, baba ünvanını da artıraraq Qaraçuxa baba demişlər. Hətta Şirvan­da Qaraçuxa baba ziyarətgahı da var. Əslində bu dindən kənar, lakin dinə müncər edilmiş inanclardandır. Folklorumuzda belə dinə uyğunlaşdırılmış inanclar sistemi­nin sayı çoxdur. Bu ənənəvi dindən fərqli olaraq xalqın yaratdığı dindir. Din çox vaxt ilahiyyatçıların sferasından çıxıb xalq ya­ra­dıcılığına inteqrasiya edir. Elə bu zaman da din folk­lorlaşır. Yəni dinlə bağlı hadisələr müxtəlif variantlarda yaranır və yaşanır. Bəzən bunlar yad təsirlərin nəticəsində baş verir ki, bu da müqəddəs dinimiz islamın mahiyyətindən uzaqlaşma meyl­ləri törədir. Təriqətlər, sektalar və məzhəblər özlərinin beyət prinsiplərini ortaya qoyur. Nəticədə bu təşkilatların nümayən­dələri islamı mahiyyətindən kənar öz “yaradıcılıqları” rakur­sundan bəyan edirlər. Lakin xalq yaradıcılığında dinin ən düz­gün təbliği və mühafizəsi də aşıq sənətilə bağlı olmuşdur. Aşıq sözü öz-özlüyündə bu doğruluğu ehtiva edir. Yəni bu eşq sö­zündən törəmişdir ki, mənası da Allah eşqi olanların toplumda bir zümrə kimi tanınmasıdır. Düzdür, müəyyən dövrlərdə aşıq yaradıcılığında da dini inanclar öz doğru məhvərindən çıxmış, bir çox yanlışlıqlar zərərli təsirini burax­mışdır.

Aşıqlığın genezisi, mənşə və kodu Qam/Şamanlara qədər gedib çıxır. Aşıq­ların gələnəkdə, geneoloji bağlılığı ehtiva olunan “ən əski türk şairləri – Tonguzların Şaman, Moğol və bayatların Bo və bugul, yaqutların Oyun, Altay türklərinin Qam, Samoitlərin Tadibli, Finovların Tiltojlo, yəni bakıcı, qırğızların baksı/bakşı, oğuzların ozan dedikləri şairlərdir. Sehr­bazlıq, rəqqaslıq, musiqişü­nas­lıq, həkimlik, bir çox vəsf­ləri özlərində toplayan bu adamların xalq arasında böyük bir yeri və əhəmiyyətləri var” (2). Qam/Şaman, daha sonra Ozan mərhələsini keçmiş müasir aşıqlar hər dövrün səciyyəsini yaradıcılıq süzgəcindən keçirmiş, epoxal mədəniyyətə öz töhfələrini vermişlər. Orta çağdan sonra dərvişlik mərhələsini keçən aşıqlar dövrün, zamanın biliciləri və ən funksional zümrəsi olmuşlar. Bugünkü mədəniyyət daşıyıcıları – aşıqların ənənəvi kodunda maraqlı nüanslar gizlənir. Funksionallığı ilə dünya kulturoloqlarını cəlb edən aşıq hadisəsinin alt bazisində möhtəşəm laylar mövcuddur ki, onları öyrənməklə dünya mə­dəniyyətinin bir çox gizli kodları aşkarlanır. İslam tarixçilə­rinin, eləcə də avropa alimlərinin qənaətinə görə moğollar zamanında qamlar böyük nüfuza malik olmuşlar. F.Köprülü bu mövzuya toxunaraq yazır: “Ulduzları seyr edər, günəş tutul­malarını xəbər verər, günlərin xeyirlimi, yoxsa şərlimi ola­cağını əvvəl­cədən bildirərlərdi. Qamlar sarayda istifadə olu­nacaq hər şeyi, hətta xaqana verilən hədiyyələri belə odla təmizləyərdilər. Əsasən saraya təqdim edilən hədiyyələrin bir qismi onlara verilirdi. Uşaqlar doğularkən talelərini bildirmək, insan xəstələndikdə onu sağaltmaq üçün Qamlar çağrılırdı. Onlar birini məhv etmək qəsdində oldu­larmı gəlmiş və gələcək fəlakətlərin bir çox səbəbkarı həmin şəxsin olduğunu söylə­mələri yetərli idi. Bunlar davullarını çalıb cinləri dəvət edərlər və sərsəmlə­şincəyə qədər zikr edərlərdi. Qamlar ins və cindən havadis və məlumat aldıqlarını söyləyərək bunların Tanrı tərəfindən ilham olunduğunu iddia edərlərdi. Qamların bir qismi və zümrənin rəisi münəccimlik ilə ulduzların şəklini və olduğu yeri gös­tərən cədvəllər tərtibi ilə iştiğal edər və hər şey üçün hansı zamanın daha uğurlu olduğunu arardı. Çingiz xan Öng xanla nə zaman müharibə etmək lazım olduğunu münəc­cimlərdən soruşaraq ona görə hərəkət etmişdi (2).

Aşığın islamaqədərki dövrdə, yəni tanrıçılıq dönəmində də xüsusi yeri ol­muşdur. Tanrıçılıq inanclarına görə dini törən­ləri təşkil edən din adamı, dövrü­nün bilgilərinə sahib çıxan bilgin “xalqı sosial həyata hazırlayan öyrətmən, dini öyrə­tiləri çeşidli qissələrlə süsləyən və bu öyrətiləri axtararkən çeşidli təqlidlər edən anlatıcı-oyunçu, dini-mərasimi oyunlar sərgilə­yən rəqqas, Tanrıdan aldığı ilhamla doğmaca şeir söyləyən xalq şairi (göftəci) şeirlərini deyərkən sözün daha ötkəm ol­ması üçün qopuz adı verilən sazı çalan çalğıçı – musiqişünas, şeirlərinə uyğun ritmi icra edən bəstəçi, şeirlərini avazla səsləndirən səs sənətçisi qeybdən xəbər verən baxıcı – falçı, bəzi hərəkət və sözlərlə bədəni pis ruhlardan “arındıran büyü­cü” ruhi xəstələri dini təlqin və musiqi ilə tədavi edən ruh həkimi, “ruh sağlığı” konusunda da bilgi donanımına sahib olub çeşitli xəstəlikləri sağaltdığına inanılan xalq həkimi” (3), müxtəlif xəstəliklərin müalicəsində istifadə olunan bitkilərdən məlhəm hazırlayan əczaçı, bilgisi və məharəti ilə dövlət adam­larına yol göstərən alim, “yönətiçilərə qarşı xalqın sözçüsü durumundakı elçi” (3) bir çox qaranlıq mətləbləri aydınlaşdıran vicdan hakimi, dini təlqinlərlə zəngin ilhamverici sözlərlə və qopuzun müşayiəti ilə ifa etdiyi qəhrəmanlıq nəğmələriylə əsgərləri coşduran əsgər, gəzib-gördüyü yerlər haqqında xalqı məlumatlandıran xəbərçi olaraq cəmiyyətdə mötəbər yer tut­muşdur. Mənsub olduqları çevrə böyüdükcə və geniş coğra­fiyalara yayıldıqca “bu din adamı – sanatçılar da bazı alanlarda uzmanlaşaraq görev dağılımı yapmışlardır. Beləliklə, çox sayda yetenen görevi təkbaşına yüklenen din adamı-sanatçı kişilərin yerinə, zamanla bu sayılanlardan bazı özellikleri ta­şıyan, uzman sanatçılar ortaya çıkmaya başladılar” (3).

İslam öncəsi bugünkü aşıqların (o zamanın təbirincə el sənətkarlar) xüsusi yeri olmuşdur. Gələnəkdəki sələflər xələflə­rindən fərqli olaraq nəinki şad və təntə­nəli günlərdə, həmçinin matəm mərasimlərində də iştirak etmişlər. “Onlar Atillanın ölüm merasiminde de önemli görevler almışlardır” (2).

Tanrıçılıqdan sonra türklər İslam dinini qəbul edərək mü­səlmanlaşdılar. Yeni dinin təsiri ilə mədəni və sosial ehtiyac­larda aşınmalar meydana gəldi. İsla­mın mədəniyyətə daxil ol­ması nəticəsində Ozançılıq ənənəsindən ayrılaraq dini-didaktik şeirlər söyləyən təkkə şairləri formalaşmağa başladı. Dini ilahilər söylə­yən şairlərlə yanaşı keçmiş ənənəni mühafizə edib saxlayan konservant ozan da­vam­çıları hələ də mövcudluğunu itirməmişlər.

“Türk-Oğuz kaynağından geldiği ileri sürülen Ozan keli­mesinin hem beste ve güfteyi, hem çalınan musiki aletini, hem de bunu çalıp söyleyen halk musikişinasını ifade ettiği anla­şılmaktadır. XV.asır sonlarından itibaren ozan sözü eski anlam ve değerini kaybederek “geveze, ağzına geleni söyleyen” an­lamlarında kullanılır. Sözgelimi; Lami Nefsül-Emir-namesinde “geveze, herze söyleyen”, Edirneli Nazmi de “geveze, ağzına ge­leni söyleyen” anlamlarında bu kelimeyi kullanmaktadır. Türkiyede Cumhuriyet döneminde, ozan tekrar olumlu anlam ka­zanarak önce şair, zamanla da milliyetçi halk şairi karşılı­ğın­da kullanılır. Sözgelimi; Ozan Arif, Ozan Hilmi Şahballı, Ozan Yusuf Polatoğlu gibi sazları eşliğinde şiirler söyleyen mil­liyetçi halk şairleri kendilerini ozan olarak takdim ederler” (2).

Ozan və yeni yaranmış aşiqlər (aşığın dərviş dövrü) XVI əsrə qədər Ana­dolu, Azərbaycan və Rumeli də fəaliyyət göstər­mişlər.

“İslamiyet’ten önceki türk devletlerinde olduğu gibi, İs­lamiyet’ten sonraki Türk devletlerinden Gazneliler’de, Selçuk­lular’da, Harezmşahlar’da ve en nihayet Osmanlı İmpara­torluğu’nda askeri muzıkanın bulunması, o devirlerde halk şair-musikişinaslarının bulunduğuna en kuvvetli bir delildir”. Köprülü’nün belirttiğine göre; “XIII asırda Anadolu Selçuk­luları’nın ordularında gördüğümüz ozan’ları, Mısır Memlekleri devletinde hükümdarların tantanalı alaylarında, Türkleşmiş bir Moğol hanedanı olan Celayirliler’de hatta XV.asırda Anadolu Beyleri’nin saraylarında da görüyoruz”.. Clavijo’nun seyahet­namesinde de, XV asrın ilk yılların­da, Andolu’da, ellerinde sazlarla ilahiler okuyan derviş-şairlerin bulun­duğu” belirtil­mektedir” (3).

Aşıq sənəti XVI əsrdə İslam mədəniyyəti daxilində inki­şaf etmiş, lakin tə­şək­külünü tamamlamamışdır. 1700-cü ilin ortalarından başlayaraq dərgah və zavələrdə bir-birinə zidd mə­dəniyyətlərin yaxınlaşması nəzərə çarpır. Yazılı və şifahi şeirin yaxınlaşması təkcə ənənələrini və ozan ənənələrini də yaxın­laşdıraraq aşıq sənətinin yaranması və inkişafına təkan verdi.

“Zamanla, ozan yerine Azerbaycan’da ve Türkiye’de aşık, Türkmenistan’da da bahşı kelimesi kullanılmaya başlanır (2).

Aşıq sənəti türklərin milli mədəniyyətində böyük rol oynamış, əsrlər boyu aktuallığını qoruyub saxlamışdır. Aşıqlar mədəniyyətin bir çox tiplərini yaşatmış və yaymışlar. Belə mədəni laylardan biri də dinlə bağlı olmuşdur. Hələ şamançılıq dönəmində bugünkü aşıqların kod əcdadı qamlar və şamanlar şamançılığı təbliğ etmişlər. Şamanlıq məlum olduğu kimi, türk tayfalarının ilk dinlərindən olmuşdur. Təbiət hadisələrinə inamı əks edən tanrıçı dində “tanrıya qurbanlar verməklə bərabər tanrı üçün dualar oxumaq, ilahilər söyləmək ayin hesab olunurdu. Bu ayinləri icra edənlər şaman adlanırdı (5).

Dini təbliğ aşıq sənətində onun ilk rüşeymlərindən görü-nür. Əslində, müasir aşıq sənətinin geneologiyası ilə bağlı olan sənətlərdə də bu tendensiya özünü göstərir. Əcdaddan gələn ənənə bu gün də uğurla davam etməkdədir. İlkin dinlərin şifahi ənənədə təbliği – orta çağ sənətində və eləcə də müasir sənət sferasında davam etməkdədir.

İslamın aşıq sənətində yeri və mövqeyi həmişə uca və möh­təşəm olaraq sənətin poetikasını zənginləşdirmişdir. İsla­miy­yətə keçiddən bu günə kimi bütün sənət daşıyıcıları mü­qəd­dəs mövzuya toxunmuş, bir növ sənətdə belə öz itaətkar­lıq­larını göstərmişlər. Bayatlı Abbas “Bismillah” şeirində yazır:


Qaşına yazılmış sətri-bismillah,

Cəbimin sereyi Nəsru-minallah,

Üzün görən deyər əlhəmdü-lillah,

Adı kafir isə imana gəlir (6).


Bu bir bənd şeirdə “Allah sizə hər kəsdən yaxındır” hədisi bədii cəhətdən təsvir olunur. Allahın “əsmaül-hüsna” deyilən sifətləri sadalanır. Qaşında bismillah, alnında Nəsri-minallah surəti, üzündə isə təbəssümü görən Allaha həmd edər, kafir olsa belə sifətləri görən imana gələr.

Ehraqlı Rəcəbin “Nə bilsin” qoşması dini-irfani görüşləri təbliğ etməklə əxlaqın saflaşmasına xidmət edir:


Bir kimsə ki, şəhadəti bilməyə,

Qdənzur əbbinası nə bilsin?

Oruc tutub, ibadəti qılmayan,

Haqq Allahı, həqqənnası nə bilsin? (6).


Şair poetik dillə anladır ki, müsəlmanlığın, imanın ilk şərti olan kəlmeyi-şəhadəti bilməyən daha dərin və xeyirli surəni Qdənzinəbbünası bilməz. Oruc tutmayan, namaz qılmayan Haqqı bilməz.

Şirvan aşıq sənətinin azman ustadlar şəcərəsinə mənsub olan Dəllək Murad da Allah (c.c.)-yə dua və müraciətini lirik ricətlərlə edir:


Qadir Allah, budur səndən diləgim,

Sən mərdi namərdə möhtac eləmə.

Qeyb xəzinəndən yetir ruzisin,

Sən mərdi namərdə möhtac eləmə (7).


Aşıq Uca Rəbbindən dilək diləyir. Sanki dua edir, xeyirli olanı təkcə özü üçün deyil, hamı, bütün bəşər üçün istəyir.

Allah (c.c.) və mələklərinin aşıq şeirində təsviri çoxfunk­siyalılığı ilə seçilir. Ərəşli Çevrinin təcnisi bu mövzunu çox uğurlu formada təqdim edir:


İki mələk xəttat xəttin yazanda

Adını məshətdə yazmış yasinə.

Əlif qəddin, cim camalın, mim ağzın,

Dişin bənzər hərf içində yasinə (6).


Bu aşıq da Allah (c.c.)-ın insana vəkil olunmuş iki mə­ləklərindən, onların yazdığı xətdən, əlif, cim, mim kimi Quran­da sirri açılmayan hərflərdən və “Yasin” surəsindən bəhs edir. Və eyni zamanda bunların poetik formada çatdırılması daha cazibədar görsənir.

Şirvanlı Aşıq Seyfulla isə islam dininin dərin laylarından gələn hikməti çox dolğun və məzmunlu şəkildə şeir diliylə, poeziya çələngi ilə oxucunun, dinləyici­nin qəlbinə yönəldir:


Alim, səndən izn ver xəbər alım,

Cənnətin çırağı nə içindədir?

Nədən piltə tutdu, nədən yağlandı?

Kim almış dəstinə, nə içindədir?


Bilirsənmi peyğəmbərin yaşını,

Hansı gün qırxıbdır o başını?

Hansı gündə şəhid etdi dişini,

Nəyə çulğalandı, nə içindədir?


Nə eşq ilən yaradıbdır insanı,

Nədən ötrü göyə çəkdi İsanı?

Neçə kərə dindiribdi Musanı,

Məskəni nə yerdir, nə içindədir? (7).


Haputlu Molla Kazımın islami şeirləri öz üslubuna görə fərqlənir. O, ərəb əlifbasında olan 28 hərfi nəzmə çəkir. Müqəddəs Quran hərflərini şeir vasitəsiylə öyrədir. Hədisdə deyildiyi kimi, bir hərf bir savab, on hərf on savabdır. Molla Kazım aşıq deyil, amma aşıqlığa çox yaxın olmuş, bir çox nağılların bilicisi olmuş, xalq şeiri şəklində yazıb yaratmışdır.

“Əlif-bey” şeiri İslamın təbliği sahəsində önəmli material sayıla bilər.


Əlif – Allah ilə yad etdim mən Allahü Əkbəri,

Bi – bəqayiləm yəzəldir fani olmaqdan bəri,

Te – təala Allahdır hərdəm bu könlümün əzbəri,

Si – sənayi haqqdır bəhri dəhanın gövhəri,

Cim – camalın nəşəsi xurudimahi ənvəri.
Ha – həmdi bihədi təşbihi la əhsa sənə,

Xa – xalqı cümlə aləm vəsfinə eylər səna,

Daldır – gahkədə yoxdur mən ey bari xuda,

Re – rəhimsən yarlıq mən asiyə damən təri.


Ze – zəbanim qərar et həmdinə zülmnən,

Sun – sübhandır sifatın töhməti hər eybdən,

Şin – şəhadətləfzi Məllahdır könlüm sevən,

Sad – sidqi zövq ilə təşbihi təhlilin qılan,

Zad – zəfi din olub çəkməz o hal məhşəri.
Ti – tərife məsiyət səyyahım Leylü nəhar,

Za – zellasa siyərrurim qapında şərmsar,

Eyn – üqbadə məgər yar alə lütfi-kiriftar,

Gün-qəffar-əz-zunub-ələsmin sən biqərar,

Fal-fəğfarlı əya elsani lütfün məzhəri.
Qaf – qıl zikri ilahi birlə sən ikna könül,

Kafi-külli şeytanədir ol deyil əsla könül,

Lami-ləbin zikri ola təsbihilaəhsa könül,

Mimi – meydanı fənayə çıxma, ey şeyda könül,

Nun – nirəngin eliyib şeytan qurmuş çənbəri.
Hi – hüveyda aləm içrə həstu müqim,

Va – vəli dərmandədirlər günəhin üçün ya kərim.

Laf – əlif la laşəriklədir ol həya qədim,

Yai – yəzdan fəzlidin Kazım ümidin kəsmə kim,

Əksi rəyi əqldir etmək xəyali əbtəri (6).
Məlum olduğu kimi “vücudnamələr” də aşıq poeziya­sında məzmun və məna yükünə görə çətin və mötəbər mövzu­lardan bəhs edir. İnsanın doğuluşundan ölümünə qədər olan ömrü nəzmə çəkmək eyni zamanda İslam kontekstində ifadə etmək sənətkardan dərin zəka və fəhm tələb edir. Məlikballı Qurbanın vücud­naməsi İslam dinini aşıq poeziyasında təbliğ edən möhtəşəm əsərlərdəndir:
Ərbəəyi-ənasir şeş cihatdan,

Xalq elədi məni qadiri-qəffar.

Bir qətrə atadan yendin anayə,

Misalimdə qırx gün elədim qərar.


İki qırx olanda himrayə döndüm,

Üç qırxda bir mələk gördüm, səksəndim,

Dört qırxda düzəldim, beşdə tərpəndim,

Altı qırxda oldum xeyli giranbar.


Yeddi qırx olanda gəldim cahana,

Şad oldu bu işdən həm ata, ana.

Cismim xak, xunda düşdüm fəqana,

Qundaqdan bəşigə elədim səvar.


Ana pustanından nuş elədim zad,

Yığılıb gəldilər qohum, qardaş, yad.

Cəddim silsisləsi qoydular bir ad,

Dedilər fənada qalsın yadigar.


Bir yaşımda öz anamdan şir aldım,

İki yaşda əklü-sübrə yönəldim,

Üç yaşda danışdım, oynadım, güldüm,

Qəddü-qamət dörtdə elədim izhar (6).


Bütün varlıqların yaradıcısı Allah (c.c.)-dır. Biz də yalnız əməl və ibadəti­mizlə xoşbəxt ola bilərik. Azərbaycan mədəniy­yətində mədəni hadisə olan aşıq sənətində, aşıq poeziyasında Uca Rəbbimizin və Müqəddəs Quranın təsvirlərinə müraciət etdik. Aşıq da, şair də onun istedadının məhz Allah (c.c.) tərəfindən verildiyini unutmamalı, hər an ona həmd-səna etmə­lidir. Vaxt gələcək hamı Allah qarşısında dayanacaq. Bu ən dəhşətli və əzəmətli səhnə, mənzərədir. İnsan bu anın qorxu­sunu təsəvvür edə bilməz. Düşün ki, məhşər meydanında sor­ğu-suala çəkilə­­cəyin anı gözlədiyində nida gələr və ey filankəs, səni çağırırlar. Bu gün çox çətin gündür deyəcəksən. Həmin çətin günə bu dünyada hazırlaşmaq lazımdır. Bu möhtəşəm hazırlıq müraciət etdiyimiz sənətkarların da yaradıcılı­ğında özünü büruzə verir.
QAYNAQLAR:

1. A.Nəbiyev. Azərbaycan xalq ədəbiyyatı. Bakı, Çıraq, 2009, səh. 2.

2. Köprülü M.Fuad. Türk Saz şairləri. C1, Ankara: Milli Kültür yayınları, 1962. s. 171.

3. B.Durbilmez. Aşık Edebiyyatı Araştırmaları Ürün yayınları. Ankara, 2008. s.67-69.

4. S.K.Karaalıoğlu. Türk ədəbiyyatı tarixi. I c., İstanbul, 1973, s. 79.

5. A.Nəbiyev. Azərbaycan aşıq məktəbləri. Bakı, Elm, 2009, 81 s.

6. S.Mümtaz. El şairləri. Bakı, 1935, s. 123.

7. A.Mirzə. Şirvan aşıq yaradıcılığı: təşəkkülü və inkişaf tarixindən. Bakı, Elm, 2007, 300 s.


Галиб Сайылов

РЕЛИГИОЗНЫЕ И ИРФАНИ ВЗГЛЯДЫ В АЗЕРБАЙДЖАНСКОЙ АШЫГСКОЙ ТВОРЧЕСТВА
Резюме: В статье впервые изучается система рели­гиозного вероисповедования. В этой сфере суфические взгляды до сих пор были изучены по нескольким аспектам и по ошибке совмешены суфические взгляды с религией. А в этой стстье суфические и религиозные взгляды взяты отдельно. На самым деле религиозные вероисповедение больше всего, показывает себя в ашыгском творчестве. Этот фактор в ашыгском искусстве более встречается ашыг­ских ском стихах, легендах и дастанах.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   19


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə