Afse a fəLSƏFƏ və sosial-siyasi elmlər elmi-nəzəri jurnal




Yüklə 1.37 Mb.
səhifə10/11
tarix24.02.2016
ölçüsü1.37 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11

Mənəvi sistemlərlə maddi sistemlərin qarşılıqlı əlaqəsi.

Maddi sistemdə – böyük dünyada kiçik ahəng haqqında.
Maddi dünyanın harmoniyası.

Fərdi mənəvi həyatın harmoniyası.

Mənəvi aləm nisbi müstəqilliyə malikdir. (bəlkə də tam müstəqilliyə).

İnsanın dini, imanı, düşüncələri, ideyaları, fikrində qurduğu planlar, ar­zular, məqsədlər bir-birini tamamlayıb bütöv, ahəngdar mənəvi sistem ya­ra­dır. (İnsan öz dünyasına qapılanda özünü daha rahat hiss edir). Lakin belə bir müstəqil sistemə, müstəqil həyata haradasa öz daxili məntiqi ilə deyil, in­sanın cismindəki dəyişiklik hesabına (fiziki, bioloji ölüm) qırılması və hət­ta guya yox olması fikri ilə heç cür razılaşmaq olmur.

Hər bir sistem öz daxili inkişaf qanunauyğunluğunun məntiqi son­lu­ğu­na malik olmalıdır. Tezis, antitezis, sintez məqamlarını keçməlidir (yeri gəl­­mişkən, insan həyatında bu ardıcıllıq da sanki pozulur: həmin prinsipə gö­­rə cavanlıqdan sonra qocalıq, sonra yetkinlik gəlməlidir. Mənəvi aləmin də öz qanunauyğun sonu olmalıdır. Lakin bu olmur. Deməli, mənəvi aləmin tam müstəqilliyi yoxdur. O, hansı məqamlardasa böyük maddi dünyada qo­vu­şur və böyük dünyanın da öz ahəngi var. Böyük dünyada baş verən had­i­sə­lərdəki səbəbiyyət zənciri fərdi mənəvi dünyadakı zəncirlə kəsişir və onu öz ağuşuna aparır.

Analogiya?! Musiqi aləti maddi bir cisimdir. Onun hərəkətindən başqa bir maddi proses alınır: musiqi (səsin, harmonik sistemin). Lakin simin qırılması kənar amil kimi olaraq pozur bu sistemi birdən-birə.

İnsan (burada insan musiqi alətinə və musiqi sisteminə görə yaradıcı ki­mi çıxış edir, hərçənd bunlar çox vaxt başqa insanlar olur) çalışır ki, aləti elə düzəltsin ki, musiqinin ortasında qırılmasın....neçə-neçə nisbi müstəqil sis­tem olan musiqi əsərləri tam çalınsın. (Bəs böyük Yaradan buna ça­lış­mır­mı? (İnsan orqanizmi də mükəmməl bir sistemdir).

Bəli, insan orqanizmi mükəmməl bütöv bir sistemdir və ətraf mühitlə əla­qəyə girərkən sadəcə mühitin bir elementinə çevrilir, öz quruluşu ilə, öz ahəngi ilə ətraf mühitə qarşı dayanır, öz strukturunu, öz nisbi bütövlüyünü, öz ahəngini qoruyub saxlamağa çalışır.

Təbiətdən kənara çıxmağın, hətta maddi bir obyekt olaraq təbiət qa­nun­larına tabe olmamaq, öz daxilindəki “dünyanın” qaydaları ilə yaşamağın gözəl nümunəsi orqanizmin temperaturunun saxlanmasıdır.

Fi­zikanın qanunlarına görə, təbiətin hər hansı hissəsində hansısa sə­bəb­dən temperatur dəyişikliyi baş verirsə, bu dəyişmə xüsusi izolyasiyası ol­mayan ətraf mühitə də yayılır. Məsələn, otaqda müəyyən temperatur var­sa, tədricən otaqdakı bütün cisimlər də həmin temperaturu alır. Amma insan bu otaqdan o otağa keçir, çıxır, istiyə girir – fərqi yoxdur, onun bədənində hə­mişə sabit temperatur var. Bu, nə deməkdir?



İdeya və onun maddi həyata qatılması

(maddiləşməsi)
İdeya – iradə - fəaliyyət
Adətən ideya maddiləşərkən (“материальное воплощение идеи”, “küt­lələrə yiyələnmək” də maddiləşməyin bir formasıdır) hadisələr dünya­sı­na real güc kimi daxil olur. Əvvəlcə ideya iradə ilə birləşir, onun ictimai və ya texniki güc kimi maddi prosesləri istiqamətləndirməsi baş verir. Lakin bu ira­də bir qayda olaraq ideyanı gözəl mənimsəmiş, özününküləşdirmiş şəx­siy­yətin olmasını tələb edir. İdeyanı şəxsiyyət verir. İradə də şəxsiyyətə məx­­susdur. Bu ikisi bir adamda da ola bilir. Əvvəlcədən sintez halında. İkincidə də birləşə bilər (iradə sahibi ideyanı mənimsədikdə). (Dində ideya ilahidən gəlir. Peyğəmbər ideyanı mənimsəyən və iradə göstərən şəxsdir).

Lakin böyük miqyaslı maddiləşmə prosesi, xüsusən onun çoxpilləli ic­ti­mailəşmə (və ya texnika və texnologiyaların istehsalata tətbiqi) mər­hə­lə­sin­dən keçməsi daha böyük müddət (ideya-iradə sahibinin potensialına fi­zi­ki imkanlarına nəzərən) tələb etdiyindən sonra gələn nəsillərin bu ideyanı ne­cə davam etdirməsi probleminə çevrilir.

Dinlər də bax, beləcə, ilk dövrdə həmin din olaraq yayılır, kütlələr yi­yə­lənır...sonra çoxlu kiçik ideya mərkəzləri – təriqətlər yaranır və yayılır və pa­ralel surətdə mollaların şüur səviyyəsinə uyğunlaşmış, cırlaşmış surroqat­lar. Yenə kiməsə lazımdır ki, ideya onda təzahür etsin və canlansın.
Böyük filosoflar, ixtiraçılar və s. zaman keçdikcə heykəlləşir, onların ide­yaları kitablarda qalır, maddi müstəvidə, ictimai müstəvidən artıq çı­xa­rıl­mış olur və ya qatışıq şəkildə istifadə edildiyindən müəllif itir, qatışıb yox olur.

Nə vaxtsa, kimsə onu canlandırır. İdeya yeni bir iradə ilə birləşir. Heykəl canlanır və yeni ideyalarla birgə fəaliyyətə başlayır.


İdeya vakuumları və qeyri-adekvat “ideya-iradə” mərkəzləri

İdeya-iradə subyekti cəmiyyəti müəyyən bir istiqamətə yönəldə bilib­sə, artıq cəmiyyət təşkilatlanıbsa, struktur formalaşıbsa, (hüquqi dövlət, kons­titusiya, qanunlar sistemi, hüquqa çevrilmiş ideologiya) – ideya – ideo­lo­giya, o da ictimai şüurlara (ictimai ideologiya – ictimai psixologiya) ke­çib­sə, hüquqi müstəvidə və adekvat dövlət quruculuğu sistemində qərar­la­şıb­sa – daha ilkin səbəbə, ideyaya, hətta hərəkətverici qüvvəyə-ideya – iradə sub­yektinə ehtiyac “götürülübsə”... onda tədricən sistemin başlı-başına bu­ra­xılması, azadlığa daha çox meydana verilməsi, zərurətin tədricən yaddan çı­xarılması, və, nəhayət, cəmiyyət ideyasızlaşır (ideya ilə yüklənmiş cəmiy­yət yükünü itirir.

Bu, cəmiyyətin təhlükəli dövrüdür. Çünki ideya boşluğu öz işini gö­rür. Yaşayan ideyalar, daha doğrusu, çox vaxt ideyaçılar ortaya çıxar və asan­lıqla yayılır. İnsanlar ideyaya olan tələbatını, iradəyə olan tələbatını ide­yaçılar və kiçik ideya – iradə mərkəzləri hesabına ödəyirlər.

Bəzən çox güclü ideya – iradələr ortaya çıxır, lakin bəşəriyyətin in­ki­şa­fına yabançı istiqamətlərdə, xeyli fərqli istiqamətlərə (Kommunizm, Le­nin, Hitler, Stalin, Səddam, Ben-Laden) – Amerika prezidentləri əslində bö­yük güc olan, lakin adekvat ideya ilə istiqamətləndirilməyən sistemlər.

Dində çox vaxt missioner təşkilatlarının fəaliyyətindən narahat olurlar. Çox vaxt mollalar dini ideyadan çox uzaq, aşağı olan adamlar boşluğu doldururlar.
İnam və idrak
I yaxınlaşma – fərqi dərk etməkdən başlanır. Onları heç cür qa­rış­dır­maq olmaz. İnam – hissdir, ali duyğudur. İdrak – ağıldır, məntiq üzərində qu­rulur. İnamda hissin, duyğunun koqnitiv səviyyəsinə, primitiv səviyyəsinə (gör­mə, eşitmə, toxunma və s.) yer yoxdur. İnam hissin yüksək səviyyəsidir, intuitiv səviyyəsidir, idrakdan yüksək qatda olan səviyyədir.

İnam səviyyəsində təhlilə, idraka yer yoxdur – çünki idrak şübhədən bəhrələnir, inam hissi isə şübhənin antitezisidir, təhlilsiz, anlamaq, məntiqə salmaq cəhdi olmadan nəyi isə qəbul etməkdir.

Lakin real həyatda heç nə mütləq halda olmur: qarışıqlar, müxtəlif nisbətlər var...
II yaxınlaşma – əlaqəni, ümumiliyi də görməyə cəhd ...

Əvvəla, idrakın özündə şübhə ilə inamın vəhdəti var.... İnam həmişə məqsədə doğru aparır, tədqiqata işıq salır.

İkincisi, inam - böyük bir ahəngin fəhmlə, intuisiya ilə duyulması və təh­lilsiz qəbul olunmasıdırsa, idrak ahəngləri hissə-hissə, addım-addım öy­rən­mək, dünyanın ahəngini, onun ayrı-ayrı hissələrinin ahəngi ilə təsdiq­lən­mək­lə inama xidmət etməkdir.

Düzdür, elm, idrak hissələri öyrəndiyi üçün və həmişə şübhələr yarat­dı­ğı üçün, eyni dərəcədə inamsızlığa da xidmət edə bilir.



Ziddiyyətlər
“Tamın mürəkkəbliyi və müxtəlifliyin vahidliyi...”

Dünyada həqiqətən çox müxtəlif hadisələr baş verir. Müxtəlif sahələr var, onlar özü də çox vaxt müxtəlif sahələrdən və çox müxtəlif hadisələrdən ibarətdirlər.

Eyni zamanda – yanaşı müxtəliflik. Bu müxtəlifliklər, nə qədər ki, kon­takta girmirlər, ziddiyyət də yoxdur. (yəni ziddiyyət hər birinin ancaq da­xilindədir...) Amma kontakt yarananda, vahid sistem və ya heç olmasa nis­bi bütöv sistem yaranma ehtimalı olanda, ziddiyyətlər ortaya çıxır.

Uzaqda olan fərqlənir, vəhdət iddiasında olmayan əlaqələnməyən fərqlər arasında həmin aktiv ziddiyyət yoxdur...



Tarix
Tarix – hadisələr salnaməsidir. Daha doğrusu, tarix yazılarkən istər-istəməz müəyyən dərəcədə ümumiləşdirilmiş olur.

Lakin əhəmiyyətli olan hadisələrdimi?

Min plandan keçib gələn Azərbaycan?! İndi o kimdir, nədir?

Biz kimik?

Bu kimliyimizi dərk etmədən müasir dövrdə nə ilə səciyyələndiyimizi və nə ilə özümləndiyimizi bilmədən – Azərbaycan ideyasını dərk etmədən, azər­baycanlı ideyasını dərk etmədən, ümummilli ideologiyamız olmadan keçmişdən nələrin bizə aid olduğunu, nələrin bizə yad olduğunu necə dərk edəcəyik?

“Azərbaycan” hansı yolu keçib, onun genezisi və təkamül yolu necə olub? Hadisələr fondur, kontekstdir, yoxsa bu ideyanın dərinləşməsinə, inkişafına istiqamət verən amillərdir?

İndi “biz kimik?” sualından başlanmalıdır. (Tarix keçmişdən yox, bu gündən başlanır). Lakin bizim bugünkü kimliyimiz iki səviyyədə dərk olunmalıdır. Birincisi, görünən tərəf – maddi-real mövcudluğumuz pisi ilə, yaxşısı ilə. (sosioloji-psixoloji tədqiqat).

İkincisi-görünməyən tərəf: genlər – fərdi və sosial, sosial-mənəvi genlər (yaşayan, itməkdə olan və itmiş).

Məhz ikinci tərəfin öyrənilməsi, bir tərəfdən müasir, digər tərəfdən ta­­­rixi tədqiqat tələb edir. Lakin tarixi tədqiqatlarda da çıxış nöqtəsi (yəni keç­mişin qarmaqarışğında məhz özümüzü, məhz bizə aid olanı tanımaq, tap­maq üçün) müasir varlığımız, reallığımız, genlərin bugünkü durumu olmalıdır.

Zaman
Keçmiş doğrudanmı keçmişdə qaldı? Doğrudanmı zamanı geri dön­dər­mək olmaz? Keçmişi dəyişmək olmaz?

Gələcək və keçmişin fərqlərindən birini də bunda görürlər ki, “gələcək hələ öz əlimizdədir, ona təsir etmək olar”, “keçmiş isə daha keçib qurtarıb, onu düzəltmək, onu dəyişmək olmaz”. “Olan olub, keçən keçib”atalar da belə deyib, Eynşteyn də.

Dünya bütöv ahəngdar bir sistemdir. Açıq sistemdir. Bugünün ahəngi dünənə təsir etməyə bilərmi?

Fəlsəfi fikrin elmi fikirdən fərqi, dinin, müqəddəslik duyğusunun, rasional qadağalardan... yüksəkdə durduğu bəzən unudulur.

Keçmişdəki hadisələrin bu və ya digər ahəng istiqamətində qruplaş­dı­rıl­ması və bugünkü hadisənin hansı səbəbiyyət zəncirinin davamının olması.

Başqa cür desək, tarixi yaradan da ayrı-ayrı şəxsiyyətlər olduğundan şəxsiyyətlərin tərcümeyi-halı elə tarixi verir.



Bir daha Elm və Fəlsəfənin

münasibətləri haqqında
Elm dünyadan ayrılmış İnsan (tədqiqatçı, Mən) tərəfindən dünyanın (yer­də qalan dünyanın) öyrənilməsidir. Yalnız bu zaman idrakın əsas (insa­na yaxın olan birinci) vasitəsi kimi inikasdan danışmaq mümkündür.

Bütün sonrakı idrak metodları – eksperiment, modelləşdirmə və s. – (dün­­­­yada aparılan əməliyyatlar, obyektin (insansız) inikasa uyğunlaş­dırıl­ma­­­sı...), idealizasiya, abstraktlaşdırma, induksiya, deduksiya..., fikri model­ləş­­­dirmə və s. (insan biliklərinin obyektə adekvat şəkildə qruplaşdırılması, bi­­liklər üzərində əməliyyatlar) bu iki tərəf arasında anlaşma yaradılmasına xid­mət edir. İnsan bir tərəf olaraq “ağ lövhə” kimi deyil, dünyanın müəyyən mo­­delini, obrazını (bəlkə də, insan-dünya kompleksini də vahid sistemi – fəl­­səfənin özündə daşıyır. Ona görə də idrak daha artıq sadəcə inikas və ya daha doğrusu, təsirlənmə kimi de­yil, obyekt (maddi dünya) ilə onun obrazı, mo­deli, biliklərdən yapılmış maddi dünya arasında münasibət, daha doğ­ru­su, yenə də ikincinin birinciyə təsiri və əks-təsiri formasında üzə çıxır.



S.X.


Fəlsəfi esselər
Yük
Biz əmanəti göylərə, yerə və dağ­la­­ra verdik, onlar onu daşımaq istə­m­ə­di­lər, ondan qorxdular. İnsan onu götürdü (yükləndi), o, zalım və cahil idi.

Quran 33/72.
Yük daşınmalıdır. Bu aksiomdur. Sənin yükünü sən daşımalısan. Bu da aksiomdur. Yükünü rahat daşımaq üçün özün-özünə yük olmamalısan. Bunu da aksiom hesab eləmək olar.

Yük var müvəqqətidir. Bu gün var, sabah yox. Bu gün ağırdı, sabah kim­sə bir qulpundan tutur, sənin də işin yüngülləyir. Bir gün, lap bir il çə­kir­sən bu yükü, sonra dincəlirsən. Yükün yeməli idisə, ləzzətlə yeyirsən, ge­yin­məli idisə, sevə-sevə geyinirsən, yorğunluğun da çıxır. Daşıdığın yü­kün əvə­zi bir qara qəpik olanda da, zəhmətinin əvəzi kimi gözündə qızıla bəra­bər olur, xəyalında onu hər şeyə çatdırırsan… və beləcə arzularla, xəyallarla yüklənirsən.

Vəzifə də müvəqqəti yükdür. Zəhmət çəkib, qan-tər töküb, min-bir əziy­yətə qatlaşıb, neçə-neçə yüklərin altına girib vəzifə tutursan: müdir, işçi, vali­deyn, övlad, ər, arvad, dost daha nələr. Bir yükü daşıyırsan o birinə ye­tiş­mək üçün. Hərdən bu yükdən bezib ondan silkinənlər olur və ona elə gəlir ki, quş kimi azaddır. Vəzifəsini icra etməyən müdirlər, tapşırılan işlərin mə­su­liyyətini dərk etməyən əhli-kef işçilər, övladını taleyin hökmünə buraxan valideynlər və beləcə yükünü öz çiyinlərindən ondan aşağıda dayananların ba­şına salanlar. Aşağıdakı bu yük üçün yetişmədiyi, üstəlik öz yükü olduğu üçün ya əzilib məhv olur, yaxud o da özündən əvvəlkindən dərs götürüb yü­kü­nü atır kiminsə boynuna. Beləcə yüklərini ata-ata vicdan əzabları ilə yüklənirsən.

Bəzən ad da yükə çevrilir. Nəsillərin verdiyi əzəmətlə, böyüklüklə yük­lənmiş bir ad verilir bir uşağa. Öz “halal” yükünü çəkə-çəkə illərin, nə­sil­lərin, tarixin də yükünü çəkməli olur.

Ya da qazanmadığı, əziyyətini çəkmədiyi və deməli bu yük üçün çiyin­ləri hələ bərkiməmiş birinə təmtəraqlı bir ad – fəxri ad – verilir və o, bu yükün altında itib-batır. Özündən on dəfə böyük yükü daşıyan qarışqa kimi: yük-ad görünür, sahibi isə yox.

Yük də var səninlə doğulur, səninlə ölür.

Doğulanda Allah sənin ruhunu maddi bədənə şərəfli bir yük kimi verir və sən çiyinlərini insanlıq adında möhtəşəm bir yükün altına verirsən. Bu yü­kün içində iman da var, əqidə də, ağıl da, şüur da, müqəddəslik duyğusu da, ilahi aləmə bağlılıq da. Yaman ağır yükdü! Yük yükdür və qeyri-şüuri on­dan xilas olmaq istəyənlər tapılır. İmanını unudur, müqəddəslik duy­ğu­su­nu tapdalayır, ağlını dumanlandırır, şüurunu korşaldır, ilahi aləmlə haqq-sa­la­mı kəsir və olur quş kimi, ya da qurd kimi. Şir kimi olan da var, çaqqal ki­mi olan da. Bir sözlə, olur sadəcə canlı. Amma o biri yüklərdən fərqli olaraq bu yük nə atılır, nə satılır. Quş olub göyə çıxsan, anidən özünü xatırladır və sən daş kimi gəlirsən yerə.

İnsanlıq yükünü atmağa çalışanda insan olur yarımçıq: nə insandan in­san­dı, nə heyvandan heyvan. Belə olanda onun hər şeyi ayrı-ayrılıqda bir yü­kə çevrilir. Birinə sərsəmləyən dili yük olur, birinə lazım olandan artıq şey dinləyən qulağı, birinin əli “əyilir”, digərinin ayağı “sürüşür”, birinin isə üm­umiyyətlə başı bədəninə artıqlıq edir. Beləcə yüklərini yığıb-yığışdıra bilməyənin yükləri civə kimi dağılır ətrafa, düşdüyü yerə zərər verir.

O biri yüklərin sahibi ya özün olursan, ya bir başqa bəni-adəm. Ona görə rahat-rahat atıb-tutursan. Amma sonuncu yükün – insanlığın sahibi Al­lah­dır və hər kəsə çəkdiyi qədər verir: nə bir damcı artıq, nə də əskik. Bu sonuncu yükünü daşıya bilsən, o biri yüklərin ağırlığını heç duymazsan.

Nöqtə
Nöqtə qoymalısan ki, yeni cümlə başlaya biləsən. Nə qədər gözəl cüm­lə olursa olsun, nə qədər gözəl mətləb anladırsa anlatsın, cümlə çox uzananda oxucunu bezdirir, məna itir, ağırlaşır. Oxucu həsrətlə nöqtənin nə vaxt qoyulacağını gözləyir. Gözləri cümlənin bəlkə də ən maraqlı yerlərinin üstündən atlayaraq nöqtəni axtarır.

Var üç nöqtə – bu, müəmmadır…

Var iki nöqtə – bu, tələbdir: de, söylə, danış.

Var bir nöqtə – bu, sondur. Amma hər son həm də bir başlanğıcdır. Bunu biləndə nöqtə qoymaq asan olur.

Həyatda da belədir. Həyatının bir səhifəsini tamamlamaqdan qorxur­san. Bu həm yaxşı bir şeyin bitməsini istəməməkdən, həm də yeni səhifənin hələ qaranlıq olmasından irəli gəlir. Amma nöqtə labüddür. Qoyulmalıdır. Son olmalıdır ki, yeni bir “cümlə” başlasın.




Fəl.e.d. Könül BÜNYADZADƏ


Tərcümələr

Dhammapada1



  1. NURLANMIŞ BARƏDƏ FƏSIL

179


Bu cığırsızı, nurlanmışı, sonsuz sferaların sahibini, qələbəsi məğlu­biy­yətə çevrilməyəni və təslim olmuş ehtirası bir daha bu dünyada davam elə­mə­yəcək birisini siz hansı cığırla aparacaqsınız?

180


Bu cığırsızı, nurlanmışı, sərhədsiz sferalar sahibini, onu tələyə salacaq bağlılığı, yoldan çıxaracaq arzusu olmayan birisini siz hansı cığırla apara­caq­sınız?

181


Dərin fikirlərlə dolu olan nurlanmışlara hətta tanrılar belə həsəd apa­rır­lar, azadlığın sakitliyindən həzz alanlara, zikrə qapılanlara, müdriklərə.

182


İnsan olmaq çətindir; ölümlülərin həyatı çətindir; həqiqi dhammanı dinləmək çətindir; nurlanmışın doğulması çətindir.

183


Zülm etməmək, xeyirə nail olmaq, ağlını təmizləmək – nurlanmışların elmi bundan ibarətdir.

184


Dözüm, səbr – ali zahidlik, ali Nirvanadır, – deyirlər nurlanmışlar, – zi­ra başqalarına zərər verən – tərki-dünya deyil, başqasını incidən – zahid deyil.

185


Praktimokşaya1 müvafiq olaraq təhqir etməmək, zərər verməmək və nəfsin pəhrizi, qidada mötədillik, tənha yaşamaq, ali zikrlərə sadiqlik – nur­lan­mış­ların təlimi bundan ibarətdir.

186


Hətta qızıl pul yağmuru belə ehtiraslara məmnunluq gətirməyəcək. Müd­rik olan bilir: ehtiraslar xəstədirlər və onlarda elə bir sevinc də yoxdur.

187


O hətta səmavi həzzlərdə belə məmnunluq tapmır. Tam nurlanmış şa­gird yalnız arzunun olmamasına sevinir.

188


Qorxudan əzab çəkən insanlar hər bir sığınacağa müraciət edərlər: dağ­lara, meşələrə, meşədəki ağaclara, qəbirlərə.

189


Lakin axı belə bir sığınacaq da təhlükəsiz deyil, belə bir sığınacaq da ən yaxşısı deyil. Belə bir sığınacağa sığınan bütün bəlalardan qurtulmur.

190


O kəs ki, Buddada, Dhammada və Sanqhada sığınacaq tapmışdır, əsl biliyə sahib olan o kəs, Dörd nəcib həqiqəti görür.

191


Zülm, zülmün mənşəyi və zülmün aradan qaldırılması və Nəcib sək­kizli yol, zülmün durdurulmasına aparan2.

192


Bax belə bir sığınacaq təhlükəsizdir, belə sığınacaq ən yaxşısıdır. Belə sığınacağa yetişən bütün bəlalardan qurtulur.

193


Nəcib insanı tapmaq çətindir: o hər yerdə doğulmur. Lakin belə müd­ri­kin doğulduğu yerdə xoşbəxt nəsil çiçəklənir.

194


İlahi rəhmət var nurlanmışların doğuluşunda, ilahi rəhmət var həqiqi dhamma təlimində, ilahi rəhmət var sanqhanın sülhündə, ilahi rəhmət var sülh içində yaşayanların zahidliyində.

195-196


Hörmətə layiq olanlara (istər nurlanmışlar olsun, istər şagirdlər) hör­mət edən, maneəni aşmışlara, qəm və şikayətdən qurtulmuşlara, azadlığa çatmışlara və qorxubilməzlərə hörmət edən kəsin məziyyətlərini heç kim sayıb qurtara bilməz.


  1. SƏADƏT BARƏDƏ FƏSİL

197


O! Biz çox xoşbəxt yaşayırıq, düşmənçilik edənlər içində düşmənçilik et­məyənlər; düşmənçilik edən insanlar içində yaşayırıq biz, düşmənçilik etməyənlər.

198


O! Biz çox xoşbəxt yaşayırıq, xəstələr içində xəstə olmayanlar; xəstə insanlar içində yaşayırıq biz, xəstə olmayanlar.

199


O! Biz çox xoşbəxt yaşayırıq, üzülənlər içində üzüntü bilməyənlər; üzülən insanlar içində yaşayırıq biz, üzüntü bilməyənlər.

200


O! Biz çox xoşbəxt yaşayırıq, baxmayaraq ki, heç nəyimiz yoxdur. Biz sevinclə qidalanacağıq, işıq saçan tanrılar kimi.

201


Qələbə nifrət yaradır; məğlub olmuş qüssədə yaşayır. Səadətdə yaşayır sakit olan, qələbədən və məğlubiyyətdən imtina edərək.

202


Ehtirasdan böyük alov yoxdur; nifrətdən böyük bəla yoxdur; bədəndən böyük fəlakət yoxdur; sakitliyə bərabər səadət yoxdur.

203


Aclıq1 - ən böyük xəstəlikdir; sankharalar2 - ən böyük zülmdür; bu ba­rədə həqiqi biliyə malik olan üçün Nirvana - ən böyük xeyirdir.
204

Sağlamlıq - ən böyük qələbədir; məmnunluq – ən böyük xəzinədir; eti­bar – ən yaxşı qohumdur; Nirvana – ən böyük xeyirdir.

205

Tənhalığın şirinliyini və sakitləşmənin şirinliyini dadaraq, qorxu və gü­nahdan o kəs qurtulur ki, o, dhammanın müqəddəsliyini duyur.



206

Nəciblərə baxmaq xoşdur; onların cəmiyyətində olmaq – xeyirdir. Sə­feh­ləri görməyən kəs qoy həmişə xoşbəxt olsun.

207

Zira səfehlərin cəmiyyətində dolaşan, uzun müddət əzab çəkir. Səfeh­lərlə olmaq, düşmənlə olmaq kimidir, həmişə bədbəxtlik gətirir, müdriklərlə olmaq isə səadətdir – qohumlarla görüş kimi.



208

Ona görə də: Ay ulduz yolu ilə getdiyi kimi, müdrikin, bilənin və çox elmlinin, çox şeyi yaşamışın, möminin, nəcibin, – bax belə bir yaxşı və ağıl­lı insanın dalınca getmək lazımdır.




  1. XOŞ OLAN HAQQINDA FƏSİL

209


Özünü vurnuxmaya həsr edən və özünü düşüncələrə həsr etməyən, məq­sədi unutmuş, həzzlərdən yapışan özünə dalmışa həsəd aparır.

210


Xoş olana bağlanma, xoş olmayana isə heç bağlanma. Xoş olanı gör­mə­mək və xoş olmayanı isə görmək – zülmdür.

211


Odur ki, heç nəyi sevməyin, zira sevimli olandan ayrılmaq – ağrılıdır. Heç nəyi sevməyən və heç nəyə nifrət etməyən üçün bağlar yoxdur.

212


Xoş olandan qəm doğulur, xoş olandan qorxu yaranır; xoş olandan qur­tulmuş qəm nədir bilməz, qorxu hardan olsun?

213


Meyldən qəm doğulur, meyldən qorxu yaranır; meyldən qurtulmuş qəm nədir bilməz, qorxu hardan olsun?

214


Bağlılıqdan qəm doğulur, bağlılıqdan qorxu yaranır; bağlılıqdan qur­tul­muş qəm nədir bilməz, qorxu hardan olsun?

215


Ehtirasdan qəm doğulur, ehtirasdan qorxu yaranır; ehtirasdan qurtul­muş qəm nədir bilməz, qorxu hardan olsun?

216


Arzudan qəm doğulur, arzudan qorxu yaranır; arzudan qurtulmuş qəm nə­dir bilməz, qorxu hardan olsun?

217


Yaxşılıq və bəsirətlə dolu, dhammada dəyanətli olan və doğru danı­şan, borcunu yerinə yetirən – beləsini xalq xoş olan sayır.

218


Fikri həzzlərə bağlanmamış, daxilində deyiləbilməyənin arzusu do­ğul­muş (və qoy o həm də idrakla dolu olsun) uddhamsota1 çağırılır.

219


Qohumlar, dostlar və tanışlar uzun müddət olmayan və çox uzaqlardan sağ-salamat qayıtmış birisini salamlayarkən sevinərlər.

220


Xeyir əməllər bu dünyadan digərinə köçmüş xeyirxah insanı qohumlar öz yaxınlarını qarşıladıqları kimi qarşılayarlar.


  1. QƏZƏB HAQQINDA FƏSIL

221


Qoy o qəzəbdən imtina etsin, qoy o, təkəbbüründən əl çəksin, qoy o bütün bağlılıqlarına qalib gəlsin. Ad və formaya bağlı olmayana heç bir bəd­bədx­tlik üz vermir.

222


Oyanmış qəzəbini yoldan çıxmış arabanı saxlayan kimi saxlayanı mən arabaçı adlandırıram; qalanlar isə - sadəcə yüyən tuturlar.

223


Qoy o qəzəbə qəzəbin yoxluğu ilə, xeyirli olmayana xeyirli olanla qalib gəlsin, qoy o simicliyi səxavətlə, yalanı həqiqətlə üstələsin.

224


Həqiqəti söylə, qəzəbə uyma; səndən istəyirlərsə, – az bir şey olsa be­lə, – ver. Bu üç şərtlərin köməyi ilə tanrılara yaxınlaşmaq olar.

225


Heç kimi incitməyən, həmişə ölümlü bədənə malik olan müdriklər də­yiş­məz yerə gedirlər vəora gələndə onlar əzab çəkmirlər.

226


Daima oyaq olan, gecə və gündüz öyrənən və Nirvanaya can atanın ar­zuları tədricən yox olur.

227


Ey Atula1, bu birköhnə məsəldir və təkcə bizim zaman üçün deyilmə­yib: “Onlar sakit oturanı qınayarlar, çoxdanışanı da, qədərində danışanı da qı­nayarlar onlar”. Dünyada elə bir şey yoxdur ki, onlar onu qınamasınlar.

228


Yalnız qınanmağa yaxud yalnız təriflənməyə layiq insan olmayıb, yox­dur, heç zaman da olmayacaq.

229


O kəs ki, davranışında qüsursuzdur, müdrikdir, bilik və məziyyətlərlə doludur, beləsini günbəgün müşahidə etdikcə, müdriklər tərifləyərlər.

230


Cambu çayının qızılından hazırlanmış sikkə kimi olanı kim qınaya bi­lər? Onu hətta tanrılar belə tərifləyərlər: Brahmanın özü onu tərifləmişdir.

231


Bədənin günahlarından çəkin, bədənlə bağlı hər şeydə pəhrizkar ol, bə­dənin günahlarından qurtulduqdan sonra bədənin günahsızlığını qoru.

232


Sözün günahlarından çəkin, sözlə bağlı hər şeydə pəhrizkar ol, sözün günahlarından qurtulduqdan sonra sözün günahsızlığını qoru.

233


Ağlın günahlarından çəkin, ağılla bağlı hər şeydə pəhrizkar ol, ağlın günahlarından qurtulduqdan sonra ağlın günahsızlığını qoru.
234

Müdriklər bədəndə pəhrizkardırlar; onlar həmçinin sözdə də pəhriz­kar­dır­lar; müdriklər ağılda pəhrizkardırlar; onlar, həqiqətən, hər şeydə pəh­riz­kardırlar.




  1. ÇİRKAB BARƏDƏ FƏSİL

235


Solmuş yarpaq kimisən sən indi və Yamanın elçiləri dalınca gəlmişlər. Və sən ölümün astanasında dayanmısan. Və sənin yola heç bir ehtiyatın yox­dur.

236


Özünə ada yarat, səylə mübarizə apar, müdrik ol. Çirkabdan təmizlə­nə­rək, qüsursuz halda, sən nəciblərin göy səltənətinə yetişəcəksən.

237


Budur həyatın sona çatmışdır. Yamaya yaxınlaşmısan, lakin sənin hət­ta evin belə yoxdur. Və yola ehtiyatın belə yoxdur.

238


Özünə ada yarat, səylə mübarizə apar, müdrik ol! Çirkabdan təmizlə­nə­rək, qüsursuz halda, sən bir daha doğulma və qocalıqla üzləşməyəcəksən.

239


Tədricən, az-az, vaxtaşırı müdrik öz üzərindən çirki çırpmalıdır, zər­gər üstündəki zərləri çırpan kimi.

240


Dəmirdə yaranan pas onu yediyi kimi (hərçənd, onun özündən yaran­mış­dır), beləcə şəxsi əməllər də dhonanı1 aşan insanı bədbəxtliyə gətirib çıxarır.

241


Yazı çirklənir, onu təkrarlamayanda: evlər çirklənirlər, onlara baxma­yanda, gözəllik tənbəlliklə çirklənir; yüngüllük ayıq insanın çirkidir.

242


Qadının pis hərəkəti – çirkdir; verənin cimicliyi – çirkdir; həm bu dün­yada, həm də o dünyada şər dhammalar – çirklidirlər.
243

Lakin hər şeydən çirkli olan isə cəhalət çirkidir, çirklərin ən pisi; bu çirkdən azad olduqda, siz, ey bhikşular, çirkdən qurtulmuş olacaqsınız!

244

Həyasız olana yaşamaq asandır, qarğa kimi, həddini bilməyən, sırtıq, düşüncəsiz, pozğun olana.



245

Lakin təvazökar olana yaşamaq çətindir, daima təmiz olanı axtarana, tərəfkeşsizə, soyuqqanlıya, bəsirətliyə, həyatı təmiz olana.

246-247

Həyatı məhv edən və yalan danışan, bu dünyada ona verilməyəndən ya­pışan və başqasının arvadının yanına gedən, əyyaşlıq edən, – bu dünyada öz kökünü qazıyandır.



248

Bunu bil, ey insan! Şər dhammalar sərhəd tanımır. Və qoy simiclik və dhammanın yoxluğu səni uzun müddətə şərə bağlamasın.

249

Insanlar imanlarına müvafiq verirlər, nə qədər lazım bilirlərsə, o qə­dər. Başqalarına nəsib olan yeməyə və içməyə həsəd aparan kəs isə nə gün­düz, nə də gecə zikrə nail ola bilmir.



250

Həsədi məhv olmuş, kökündən qoparılmış, ləğv edilmiş kimsə isə gündüz də, gecə də zikrə nail ola bilər.

251

Ehtirasa bərabər atəş yoxdur, qəzəbə bərabər tutma1 yoxdur, aldanışa bərabər tor yoxdur, arzuya bərabər çay yoxdur.



252

Başqalarının günahlarını görmək asandır, özününkülərini isə, əksinə, çətindir. Zira özgə günahlarını kəpək kimi aləmə səpərlər; özünküləri isə, ək­sinə, gizlədərlər, mahir fırıldaqçı bəd düşmüş zəri gizlədən kimi.

253

Özgə günahlarını güdən və daima qıcıqlanmış olanın arzuları artır; arzuların məhvindən uzaqdır o.



254

Göydə yol yoxdur; bizdən kənarda zahid yoxdur. Insanlar illüziyalar­da sevinc axtarırlar, Tathaqatlar2 illüziyalardan azaddırlar.

255

Göydə yol yoxdur; bizdən kənarda zahid yoxdur. Əbədi sankhara yoxdur; nurlanmışlarda daimilik yoxdur.




  1. DHAMMAYA RIAYƏT EDƏN BARƏDƏ FƏSIL

256


Tez-tələsik məqsədə atılan dhammaya riayət edən deyil. Müdrik isə həm bunu, həm də o birini tərəziyə qoyur: doğrunu və doğru olmayanı.

257


O, başqalarını zor tətbiq etmədən aparır, dhammaya müvafiq olaraq, eh­tirassız. Dhammanı qoruyanı, müdrik olanı “dhammaya riayət edən” adlandırırlar.

258


Çox danışdığına görə deyil ki, o müdrikdir. Sakit olanı, nifrətdən azad olanı, qorxu bilməzi “müdrik” adlandırırlar.

259


Çox danışdığına görə deyil ki, o dhammaya bələddir. O kəs ki, dham­ma­ya qarşı sayğısız deyil, o kəs ki, az savadlı olsa belə, onu bütün bədəni ilə hiss edir, o, həqiqətən, dhammaya bələddir.

260


Başı ağardığına görə deyil ki, o böyükdür. O qoca yaşlarındadır, lakin onu “əbəs yerə qocalmış” adlandırırlar.

261


O kəsdə ki, həqiqət və dhamma, özününü məhdudlaşdırma, təslimiy­yət var, o kəs ki, qüsursuz və müdrikdir, onu “böyük” adlandırırlar.

262


Paxıl, xəsis, sürüşkən insan təkcə bəlağət yaxud gözəl sifət hesabına cəlbedici olmur.

263


O kəsdə ki, bu məhv edilmişdir, kökündən qoparılmışdır, ləğv edil­miş­dir,o kəs ki, müdrikdir və nifrətdən imtina etmişdir, onu “cəlbedici” ad­lan­dırırlar.

264


Sözəbaxmaz və yalançı təkcə qırxılmış başa görə zahid olmur. Bu nə zahiddir, əgər o simicdirsə və arzularla doludursa?

265


Lakin o kəs ki, şəri tamamilə tabe etdirir, – balacasını, ya böyüyünü, – o kəsi “zahid” adlandırırlar, zira o şəri sakitləşdirmişdir.

266


O ona görə bhikşu deyildir ki, başqalarından sədəqə istəyir. Bütün dham­manı öyrənmədən bhikşu olmurlar.

267


O kəs ki, bu dünyada xeyir və şərdən yüksəkdə durur, yaxud saleh hə­yat tərzi sürür, kim ki, burada bilikli yaşayır, məhz beləsini “bhikşu” adlan­dı­rırlar.

268-269


Axmaq, cahil hətta susmağa riayət edirsə belə muni olmur. O müdrik ki, tərəziyə malik kimi yaxşını seçir və pisdən yayınır, muni odur; məhz ona görə də o munidir. Bu dünyada həm bunu, həm də onu tərəziyə qoyan, elə məhz o “muni” çağırılır1.

270


O nəcib deyil, əgər canlı məxluqlar üzərində zorakılıq edirsə. Onu on­da nəcib adlandırırlar ki, o heç bir canlı məxluq üzərində zorakılıq etmir.

271-272


Yalnız itaətlə və rituallarla və ya həmçinin çox elmliliklə yaxud özü­nədalma ilə yaxud tənha gecələmə ilə - mən adi dünyəvilər üçün əlçatmaz olan arhatlığa yetişə bilməyəcəm! Ey bhikşu! Məgər siz arzularınızın məh­vinə nail olmadan məmnun ola bilərdinizmi?


  1. YOL HAQQINDA FƏSIL

273


Yolların ən yaxşısı – səkkizlidir; həqiqətlərdən ən yaxşısı – dörd söz­dür; dhammalardan ən yaxşısı – ehtirasların məhvidir; ikiayaqlılardan ən yax­şısı – bəsirətli olandır.

274


Yol budur və görməni təmizləmək üçün başqası yoxdur. Onunla ge­din. Başqa hər şey – Maranın vəsvəsəsidir.

275


Onunla gedərək əzablara son qoyacaqsınız. Bu yolu mən bəyan etdim, tikanları aradan qaldırmağı öyrənincə.

276


Özünüz cəhd göstərməlisiniz. Tathaqatlar – yeganə müəllimlərdir. Bu yolla gedənlər və özünə dalanlar Maranın buxovlarından qurtulacaqlar.

277


“Bütün sankharalar keçicidirlər”. Buna müdrikcəsinə baxanda, şərə qar­şı ikrah hiss edərlər. Təmizlənməyə aparan yol budur.

278


“Bütün sankharalar dərdgətiricidirlər”. Buna müdrikcəsinə baxanda, şərə qarşı ikrah hiss edərlər. Təmizlənməyə aparan yol budur.

279


“Bütün dhammalar cansızdırlar”. Buna müdrikcəsinə baxanda, şərə qarşı ikrah hiss edərlər. Təmizlənməyə aparan yol budur.

280


Durmaq zamanı yetişəndə durmayan; cavanlığa və qüvvətə rəğmən tən­bəl olan; qətiyyəti və fikri cılız olan, - belə qafil və tənbəl müdrikliyin yolunu tapmayacaqdır.

281


Sözə diqqətli olan, öz ağlını tam sakitləşdirmiş insan, qoy o, bədəni ilə pis heç nə eləməsin, qoy o bu üç əməl yolunu təmizləsin, qoy o, müdriklərin göstərdiyi cığıra çatsın.

282


Həqiqətən: düşüncədən müdriklik doğulur; düşüncəsizlikdən – müd­rik­liyin məhvi. Həyata və həyatın məhvinə aparan bu ikili yolu bilərək qoy o elə eləsin ki, müdriklik artmaqda olsun.

283


Meşəni qırın, təkcə bir ağacı yox. Qorxu meşədən yaranır. Meşəni də, kolluğu da qırandan sonra, ey bhikşular, siz azad olacaqsınız1.

284


Kişinin qadınlara qarşı arzusu ləğv olmayıbsa, lap az miqdarda belə qalıbsa, onun ağlı bağlıdır, anasının südünü əmən dana kimi.

285


Arzunu qopart, payız şanagülləsini əllə qopardan kimi. Sakitlik yolu ilə Suqatanın2 göstərdiyi Nirvanaya doğru get.

286


“Burda yağışlar zamanı yaşayacağam, burda isə yayda və qışda”, – ax­maq belə düşünür. O, təhlükə barədə düşünmür.

287


Uşaqlarda və mal-qarada başını itirmiş belə insanı ölüm oğurlayır, yat­mış kəndi sel aparan təki.

288


Nə uşaqlar, nə atası və nə də qohumları ölümün yaxaladığı kəsi müda­fiə edə bilməzlər. Doğmalarda müdafiə tapmaq mümkün deyil.

289


Bu həqiqəti bilərək, qoy, daxilən təmkinli müdrik tez özü üçün Nirvanaya aparan yolu təmizləsin.


  1. MÜXTƏLIF BARƏDƏ FƏSIL

290


Əgər balaca xoşbəxlikdən imtina, böyük səadəti görməyə imkan ve­rir­sə, qoy, müdrik balaca xoşbəxtlikdən imtina etsin, böyük səadəti düşünərək.

291


Başqalarına əzab verərək özünə səadət axtaran, nifrət torlarında dolaşaraq nifrətdən azad olmur.

292


Axı, görülməli iş təxirə salınır; görülməsi gərəkməyən isə, əksinə, görülür. Belə qafil və təkəbbürlülərin arzuları artır.

293


Lakin o kəslərin ki, tam toparlanmış ağlı daima bədənə yönəlmişdir, onlar görülməsi gərəkməyən şeylərin ardınca düşmürlər, görülməsi gərək olan şeyləri səylə görürlər. Belə müdrik və diqqətlilərin arzuları yoxa çıxır.

294


Ana və atanı və kşatri kastasından olan iki padşahı öldürərək, şahlığı təəbələri ilə birlikdə məhv edərək brahmana təmkinlə gedir1.

295


Ana və atanı və brahmana kastasından olan iki padşahı öldürərək, üstəlik beşinci olaraq pələng-insanı2 da öldürüb brahmana təmkinlə gedir.

296


Böyük ayıqlığa malik olanlar, Qautamanın şagirdləri, həmişə oyaq olurlar. Gecə də, gündüz də onların fikirləri daima Buddaya yönəlmişdir.

297


Böyük ayıqlığa malik olanlar, Qautamanın şagirdləri, həmişə oyaq olurlar. Gecə də, gündüz də onların fikirləri daima Dhammaya yönəlmişdir.

298


Böyük ayıqlığa malik olanlar, Qautamanın şagirdləri, həmişə oyaq olurlar. Gecə də, gündüz də onların fikirləri daima Sanqhaya yönəlmişdir.

299


Böyük ayıqlığa malik olanlar, Qautamanın şagirdləri, həmişə oyaq olurlar. Gecə də, gündüz də onların fikirləri daima bədənə yönəlmişdir.

300


Böyük ayıqlığa malik olanlar, Qautamanın şagirdləri, həmişə oyaq olurlar. Gecə də, gündüz də onların ağılları daima zorakılıqsızlığa sevinir.

301


Böyük ayıqlığa malik olanlar, Qautamanın şagirdləri, həmişə oyaq olurlar. Gecə də, gündüz də onların ağılları daima düşünməyə sevinir.

302


Dünyanın tərzini buraxmaq çətindir, sevinmək çətindir; evdə həyat bədbəxt və çətindir, səndən fərqlilərlə yaşamaq çətindir. Qəribi bədbəxtlik təqib edir. Bu səbəbdən də, qərib olma və qoy bədbəxtlik səni təqib etməsin.

303


Iman və salehliklə dolmuş olana, şöhrət və dövlət sahibinə, harda olsa, hər yerdə hörmət bəsləyərlər.

304


Salehlər uzaqdan bərq vurarlar, Himalay dağları tək. Zalımları isə heç yaxından da görmək olmur, gecə atılan oxları görmək mümkün olmadığı kimi.

305


Tənhalıqda oturan, tənhalıqda yatan, tənhalıqda gəzişən, fəaliyyətli olan və özü özünün qabağını alan kəs qoy meşədə sevinsin.


  1. CƏHƏNNƏM BARƏDƏ FƏSIL

306


Yalan danışan və həmçinin eləyəndən sonra “Mən eləmədim”, – de­yən kəs cəhənnəmə düşür. Axı, o da, digəri də ölümdən sonra bərabərdirlər; alçaq əməllər sahibləri o dünyada bərabərdirlər.

307


Boyunları sarıya bürünənlərin bir çoxları dhammaya pis riayət edirlər və həddlərini qoruyan deyillər. Alçaqlar öz alçaq əməlləri ucundan cəhən­nəm­də doğulurlar.

308


Alov kimi qızğın dəmir kürəni udmaq daha yaxşıdır kafir və həddi aşana, nəinki ölkənin zəkatından istifadə etmək.

309


Başqasının arvadını istəyən qafil insan dörd şeyə sahib olacaq: şərəf­siz­lik, yuxusuzluq, üçüncüsü, cəza, dördüncüsü, cəhənnəm.

310


Şərəfsizlik və pis yol; qorxmuşun (kişinin) qorxmuşla (qadınla) qısa ləzzəti və padşahın ağır cəzası. Odur ki, qoy insan başqasının arvadına yol axtarmasın.

311


Ehtiyatsız tutulduqda kus otu əli kəsdiyi kimi, düzgün sürülmədikdə zahid həyatı da cəhənnəmə aparır.

312


Qafil görülmüş əməl, yerinə yetirilməyən əhd, tərəddüdlü mərifət – bütün bunlar böyük mükafat gətirmir.

313


Nəsə görülməlidirsə, - onu qətiyyətlə gör. Zira qafil yolçu daha çox toz1 qaldırır.

314


Pis görülmüş əməldən görülməmiş əməl yaxşıdır; zira pis əməl yada düşdükcə əzab verir. Xeyirli əməl yaxşı görülmüş əməldir, zira onu gördükdən sonra peşman olmursan.

315


Daxildən və xaricdən qorunan sərhəd şəhəri kimi qoru özünü. Vaxt itirmə, zira vaxtı itirmişlər cəhənnəmdə kədərə düşürlər.

316


Yanlış baxışlara riayət edənlər, utanması gərəkməyən şeylərdən uta­nanlar və utanılası şeylərdən utanmayanlar pis yola düşürlər.

317


Yanlış baxışlara riayət edənlər, qorxmaq lazım gəlməyəndə, təhlükə görənlər və qorxmaq lazım gələndə, təhlükəni görməyənlər pis yola düşüşürlər.

318


Yanlış baxışlara riayət edənlər, qadağanın olmadığı yerdə qadağa gö­rənlər və qadağanın olduğu yerdə qadağanı görməyənlər pis yola düşürlər.

319


Doğru baxışlara riayət edənlər, qadağa olunmuşu qadağa olunmuş, qadağa olunmamışı qadağa olunmamış kimi bilənlər doğru yola düşürlər.


  1. FIL BARƏDƏ FƏSIL

320


Insanların çoxu xəstə təbiətlidir və mən təhqirlərə səbr edəcəm, döyüşdə fil yaydan atılmış oxa dözdüyü kimi.

321


Ram edilmişi döyüşə aparırlar; şah ram edilmişin üzərinə yüksəlir. Təhqirlərə səbr edən ram edilmiş, insanların ən yaxşısıdır.

322


Ram edilmiş qatırlar və nəcib sindh atları və iri fillər – yaxşıdır. Lakin özünü ram etmiş daha yaxşıdır.

323


Zira özünü həddlər və çalışmalarla ram etmişin gəlib çıxacağı əlçatmaz ölkəyə1 bu heyvanlarla yetişə bilməzsən.

324


Dhanapalaka adlı fili saxlaya bilməzsən, onun gicgahlarından zəhərli maye axdığı zaman. Bağlı halda o bir tikə də yemir: fil fil meşəsinin həsrətini çəkir.

325


Tənbəl, acgöz və yatağan olan, yerində axta donuz kimi qurcalanan axmaq təkrar-təkrar doğulur.

326


Bu ağıl əvvəllər kefi istədiyi kimi, xoşuna gəldiyi kimi, bildiyi kimi avaralanmışdır. İndi isə mən onu möhkəm saxlayacam çarvadar qızmış fili saxlayan təki.

327


Yelbeyin olmayın, fikirlərinizə göz qoyun! Pis yoldan çıxardın özünüzü, palçığa batmış fil özünü çıxaran kimi.

328


Birlikdə getməyə hazır olan ağıllı, saleh həyat yaşayan, müdrik, çətinliklərə sinə gərən dost tapsan, - onunla get, xoşbəxt və diqqətli.

329


Birlikdə getməyə hazır ağıllı, saleh həyat yaşayan, müdrik dost tap­ma­san, – tək get, fəth elədiyi şahlığından imtina etmiş şah kimi və ya fil meşə­sindəki fil kimi.

330


Tək yaşamaq yaxşıdır. Axmaqla dostluq olmaz. Az arzusu olan kəs, tək get və zülm törətmə, fil meşəsindəki fil kimi.

331


Dostlar xoşdur, onlara tələbat yarananda. Həzz xoşdur, səbəb olanda. Ölüm saatında yaxşı əməl xoşdur. Bütün dərdlərdən imtina – xoşdur.

332


Bu dünyada analıq xoşdur; atalıq da həmçinin xoşdur; bu dünyada zahidlik xoşdur; brahmanalıq da həmçinin xoşdur.

333


Yaxşılıq ta qocalığa qədər xoşdur; dəyanətli iman xoşdur; müdrikliyə çatma xoşdur; şərdən sakınma xoşdur.


  1. ARZU BARƏDƏ FƏSIL

334


Qafil yaşayan insanın arzuları maluva kimi böyüyür. O, mövcudluq­dan mövcudluğa daşınır, meşədə meyvə axtaran meymun kimi.

335


Dünyaya bağlılıq adlı bu bədbəxt arzu kimə qalib gələrsə, onun dərdləri məhsuldar birana1 otu kimi boy verir.

336


Kim ki, bu dünyada bu bədbəxt, çətin məğlub edilən arzuya qalib gə­lir, o kəsin dərdləri şanagüllə yarpağından su damcıları sürüşən təki yox olur.

337


Sizə dediklərim budur: “Salam olsun sizə, burda nə qədəriniz yığılıb­sa! Arzunun kökünü qopardın, xoş ətirli usira2 kökünün axtarışlarında bira­nanı qopardığınız təki! Qopardın ki, Mara təkrar-təkrar sizə qalib gəlməsin, sel qamışlığı basan kimi”.

338


Kökü zədələnməmiş və sağlamdırsa, qopardılmış ağac belə böyümək­də davam etdiyi kimi, əzab da təkrar-təkrar doğulur, əgər arzuya meyl ləğv olunmayıbsa.
339

O kəsin ki, həzzlərə yönəlmiş otuz altı axını güclüdür, fikirləri də ehtirasa istiqamətlənmişdir, düzgün baxışlardan yayınmış belə insanı axınlar aparır.

340

Axınlar hər yerdə axırlar. Lata3 gur boy verir. Bu çiçəklənmiş latanı görüncə, kəsin onun kökünü müdrikliyin köməyi ilə.



341

Olur ki, insan şəhvət mühasirəsinə düşür. Həzzlərə bağlı olan və səa­dət axtaran bu insanlar həqiqətən də doğulmaya və qocalmaya məruz qalırlar.

342

Arzunun qovaladığı insanlar hürküdülmüş dovşan kimi ətrafda qaçı­şırlar. Kəndir və buxovlarla bağlanmış bu insanlar təkrar-təkrar hələ uzun zaman əzaba qayıdırlar.



343

Arzunun qovaladığı insanlar hürküdülmüş dovşan kimi ətrafda qaçı­şır­lar. Odur ki, əgər bhikşu ehtirası məhv etmək istəyirsə, qoy o, arzunu qovub çıxartsın.

344

O, arzulardan azaddır, ehtiraslardan azaddır, meşə həyatına sadiqdir – am­ma yenə də arzular ormanına qaçır. Baxın bu insana: azad ola-ola boyun­duruğa yüyürür.



345

Müdriklər demirlər: bu dəmirdən, ağacdan və ya babba otundan düzəl­dilmiş buxovlar möhkəmdirlər. Axı qadınlara, övladlara yaxud qiymətli daş­lar­dan olan sırğalara ehtiraslı bağlılıq daha möhkəmdir.

346

Müdriklər deyirlər: bu, aşağı dartan, məkrli, qurtulması çətin olan bu­xovlar möhkəmdirlər. Onları qıraraq müdriklər səyahət edirlər, ehtiras və həzzlərdən imtina edərək, arzusuz.



347

Ehtirasla qızışmışlar axına düşürlər, hörümçək öz toruna düşən kimi. Müdriklər isə axını məhv edərək, bütün zülmlərdən imtina edərək, arzusuz halda səyahət edərlər.

348

Mövcudluq selini keçərkən keçmişdən imtina et, gələcəkdən imtina et, onların arasında olanlardan imtina et. Əgər ağıl azadlığa çıxıbsa, nə olur-olsun, sən bir daha doğuluşa və ölümə məruz qalmayacaqsan.



349

Şaşqın fikirli, güclü ehtiraslı, yalnız ləzzətləri görən insanda arzular daima artır: həqiqətən, o, buxovlarını daha da möhkəmləndirir.

350

Sakit fikirdə məmnunluq tapan, daima düşünən, xoşagəlməyəni xatır­la­yan, – məhz o, arzulara son qoyacaq, məhz o, Maranın buxovlarını qıracaqdır.



351

O, kamilliyə çatmışdır, o, qorxusuzdur və onun arzuları da yoxdur; bu qusursuz, mövcudluğun tikanlarını qopartmışdır; onun bu bədəni – sonuncudur.

352

Onun arzuları yoxdur, o, bağlılıqlardan azaddır, sözlərdə və onların izahında mahirdir; o, hərflərin ardıcıllığını bilir (hansıların əvvəl, hansıların sonra gəlməsini); ona böyük müdrik və böyük insan adlandırırlar. Onun bu bədəni – sonuncudur.



353

Mən hər şeyə qalib gəldim, mən hər şeyi blirəm; istənilən dhammada mən ləkəsizəm. Mən hər şeydən imtina etdim, arzuların məhvi ilə isə azad­lığa çıxdım. Özümdən öyrəndiyim halda, kimi müəllimim saya bilərəm ki?

354

Dhammanın neməti bütün nemətlərdən üstündür; dhammanın şirinliyi hər şirinlikdən üstündür; dhammanın sevinci hər sevincdən üstündür; arzuların məhvi bütün dərdlərə qalib gəlir.



355

Var-dövlət axmaqları məhv edir, o biri sahili axtaranları yox. Var-dövlət arzusunda axmaq özünü başqarını öldürən kimi öldürür.

356

Alaq tarlaları korlayır, ehtiras bu adamları korlayır. Odur ki, ehtiras­dan qurtulmuşlara verilən böyük meyvə gətirir.



357

Alaq tarlaları korlayır, nifrət bu adamları korlayır. Odur ki, nifrətdən qurtulmuşlara verilən böyük meyvə gətirir.

358

Alaq tarlaları korlayır, axmaqlıq bu adamları korlayır. Odur ki, axmaqlıqdan qurtulmuşlara verilən böyük meyvə gətirir.



359

Alaq tarlaları korlayır, arzu bu adamları korlayır. Odur ki, arzudan qurtulmuşlara verilən böyük meyvə gətirir.




  1. BHIKŞU BARƏDƏ FƏSIL

360


Gözün pəhrizi – yaxşıdır, qulağın pəhrizi – yaxşıdır, burnun pəhrizi – yaxşıdır, dilin pəhrizi – yaxşıdır.

361


Bədənin pəhrizi – yaxşıdır, nitqin pəhrizi – yaxşıdır, fikrin pəhrizi – yaxşıdır, hər şeydə pəhriz - yaxşıdır. Hər şeydə pəhrizkar olan bhikşu bütün dərdlərdən qurtulur.

362


Əlini idarə edən, ayağını idarə edən, nitqini idarə edən, kamil idarə olunandır, daxilən sevinclidir, toparlanmışdır, tənhadır və məmnundur, - bax beləsini bhikşu adlandırırlar.

363


Ağzını nəzarətdə saxlayan, müdrikcəsinə düşünən, təkəbbürlü olma­yan, mənanı və dhammanı izah edən bhikşunun nitqi şirindir.

364


Dhammada yaşayan,dhammaya heyrət edən, dhammanı zikr edən, dhammanı xatırlayan bhikşu həqiqi dhammadan ayrı düşməz.

365


Qoy o, nəsibinə ikrahla yanaşmasın; başqalarınkına həsəd aparmasın. Zira başqalarına həsəd aparan bhikşu fikrin toparlanmasına nail ola bilmir.

366


Özündəki az olsa belə, ona ikrahla yanaşmayan, təmiz həyat tərzi sürən və tənbəl olmayan bhikşunu tanrılar tərifləyərlər.

367


Özünü ad və forma ilə eyniləşdirməyən, heç nəyi olmaya-olmaya qüssələnməyəni, məhz beləsini bhikşu adlandırırlar.

368


Xeyirsevərlikdə yaşayan, Buddanın təliminə inanan bhikşu sakit yerə, səadətə, sankharaların kəsilməsinə yetişəcək.

369


Ey bhikşu! Bu gəmini boşalt; səndən azad olunca, o asan hərəkət edəcək. Ehtiras və nifrəti məhv edərək sən Nirvanaya yetişəcəksən.

370


Beşi kəs1, beşdən imtina et, beşin üzərinə yüksəl! Beş bağlılığı dəf etmiş bhikşu “seli keçmiş” sayılır.

371


Zikr elə, ey bhikşu, yelbeyin olma; fikirlərinə hissi axınlarda dola­mağa imkan vermə ki, sən qafilə sonra dəmir kürə udmaq və odda yanaraq: “Nə yaman əzabdır!” – deyə çığırmaq nəsib olmasın.

372


Bilməyənin zikri olmur; zikr etməyənin biliyi olmur. Kimin ki, həm zikri, həm biliyi var, o, həqiqətən, Nirvanaya yaxındır.

373


Sakitləşmiş ağılla tənhalığa çəkilən bhikşu fövqəlinsani həzz alır: o, dhammanı aydın görür.

374


Hər dəfə o, elementlərin yaranmasını və dağılmasını bütün tamlığı ilə dərk edəndə, o, bu ölümsüzlüyü bilən, sevinc və səadətə qovuşur.

375


Müdrik bhikşu üçün başlanğıc burdadır: hisslərin müşahidəsi, Prakti­mok­şaya uyğun şəkildə məmnunluq və pəhrizkarlıq. Təmiz həyat sürən və tənbəl olmayan, nəcib dostun arxasınca get.

376


Qoy o, həyatda xeyirxah və davranışda doğru olsun. Onda sevinclə dolaraq o, əzaba son qoyacaqdır.

377


Vassika solmuş ləçəklərini tökən kimi siz də, ey bhikşular, ehtiras və nifrətdən eləcə azad olmalısınız.

378


O bhikunu sakit adlandırırlar ki, onun bədəni sakitdir, nitqi sakitdir, ağlı sakitdir, özü zikrdədir və dünya nemətlərindən imtina etmişdir.

379


Özün özünü mahmızla, özün özünü yoxla. Özünü nəzarətdə saxlayan, toparlanmış belə bhikşu xoşbəxt yaayacaq.

380


Zira özün özünün ağası, özün özünə pənahsan1. Bu səbəbdən də özünü ram et, tacır yaxşı atı ram edən təki.

381


Qoy, sevinclə dolu, Buddanın təliminə əmin olan bhikşu sakit yerə, səadətə, sankharaların kəsilməsinə qovuşsun.

382


Gənc olmağına baxmayaraq, bhikşu Buddanın təliminə üz tutur, bu dünyanı buluddan qurtulmuş ay kimi işıqlandırır.


  1. BRAHMANLAR (ARHATLAR) HAQQINDA FƏSIL

383


Axını durdur, irəli get, arzuları qov, ey brahmana! Sankharaların məhvini dərk etdikcə, yaradılmamışı tanıyacaqsan, ey brahmana!

384


Brahmana iki dhammada2 qarşı sahilə çatırsa, ondan, bu “bilən”dən, bütün buxovlar açılır.

385


Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, onunçün nə bu sahil var, nə o sahil, nə də ikisi birlikdə, o kəs ki, qorxusuzdur və bağlılıqlardan azaddır.

386


Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o düşünür, ehtiraslardan azaddır, sakitdir, öz işini görür, arzuları dəf edir, o kəs ki, ali xeyirə qovuşmuşdur.

387


Günəş gündüz parlayır, ay gecə işıqlanır. Döyüşçü zirehdə işıq saçır, brahmana zikrdə. Lakin gecə də, gündüz də parlaq işıq saçır nurlanmış.

388


Zülmün daşını atan brahmana adlanır; sakitlikdə yaşayan – zahid; öz çirkini atmış “təmizlənmiş” sayılır.

389


Brahmananı vurmaq olmaz, lakin brahmana da qoy öz qəzəbini zülmkarın üzərinə tökməsin. Brahmananı vurana ayıb olsun, lakin qəzəbini zülmkarının üzərinə tökmüşə daha böyük ayıb olsun.

390


Brahmana üçün ağlını xoşagələn şeylərdən çəkindirməkdən daha yüksək heç nə yoxdur. İncitmək arzusu yoxa çıxan yerdə əzab da qurtarır.

391


Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o nə bədəni ilə, nə sözü ilə, nə də fikri ilə zülm etməmişdir – özünü bu üç şeydə nəzarətdə saxlayanı.

392


Kamil nurlanmış birisindən dhammanı öyrəndiyimiz zaman, o kəsə gərəkən sayğılar göstərmək lazımdır, brahmana qurbangahın oduna sayğı ilə yanaşdığı kimi.

393


Dolaşıq saçlara, əsil-nəcabətə yaxud doğuluşuna görə brahmana ol­mur­lar. Həqiqət və dhamma kimdədirsə, o kəs xoşbəxtdir və o – brahmanadır.

394


Dolaşıq saçlardan sənə nə fayda var, ay axmaq! Dəridən paltarda sənə nə fayda var! Axı daxilində cəngəllik var, sənsə yalnız xarici görkəmin barədə düşünürsən.

395


Tozlu paltarlar geyən, arıqlığından damarları üzə çıxmış, meşədə zikr edən tənha insanı mən brahmana adlandırıram.
396

Lakin mən insanı yalnız doğuluşuna görə və ya anasına görə brahma­na adlandırmıram. Bağlılıqları olanın adı “bho deyən”dir1. Mənsə o kəsi brah­mana adlandırıram ki, bağlılıqlardan azaddır və fəqirdir.

397

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o, buxovları qırmış və o həqi­qətən də qorxudan əsmir, bağlılıqları aşmış və tərki-dünya olmuşdur.



398

Mən o nurlanmışı brahmana adlandırıram ki, o, maneələri aradan qaldırmış və kəməri, qamçını və zəncirli yüyəni qırmışdır1.

399

O kəsi mən brahmana adlandırıram ki, o, günahkar olmaya-olmaya irad­lara, cəzalara, həbslərə səbr edir, o kəsin ki, səbri – gücdür, güc isə – qoşundur.



400

O kəsi mən brahmana adlandırıram ki, o, qəzəbdən azaddır, əhdinə sadiqdir, xeyirxahdır və şəhvətsizdir, o kəs ki, çəkingəndir və onun üçün bu bədən axırıncıdır.

401

O kəsi mən brahmana adlandırıram ki, o, hissi həzlərə yapışmır, su şanagüllə yarpağına yaxud xardal toxumu bizin ucuna yapışmayan kimi.



402

O kəsi mən brahmana adlandırıram ki, o, yükü yerə qoymuş və sarsıl­mazdır, o kəs ki, hətta bu dünyada öz əzablarının sonunu bilir.

403

O kəs ki, müdrikdir, bilikləri dərindir, doğru yolu və yanlış yolu bilir və ali xeyirə qovuşmuşdur,- məhz onu mən brahmana adlandırıram.



404

O kəs ki, arzusuzdur, evi yoxdur, nə ev sahibləri, nə evsizlərlə bağlı deyil, – onu mən brahmana adlandırıram.

405

O kəs ki, öldürmür və öldürməyə də vadar etmir, o kəs ki, qorxaq və ya güclü olmasından asılı olmayaraq canlı məxluqlara ağac qaldırmır, - onu mən brahmana adlandırıram.



406

O kəs ki, həyəcanlılar içərisində həyəcansız, ağac qaldıranlar içərisində sakit qalır, dünyaya bağlılar içərisində bağlılıqlardan azaddır, - onu mən brahmana adlandırıram.

407

O kəsdən ki, ehtiras da, nifrət də, təkəbbür də, riyakarlıq da xardal dənəsi bizin ucundan asanlıqla düşən kimi düşür, - onu mən brahmana adlandırıram.



408

Doğru, ibrətamiz, yumşaq sözlər deyən, nitqi ilə heç kəsi yaralamayan insanı mən brahmana adlandırıram.

409

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o bu dünyada verilməmişi almır, uzun ya qısa, balaca ya böyük, xeyirli ya ziyanlı.



410

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, onun nə bu dünya ilə, nə də o birisi ilə bağlı arzusu yoxdur, o arzusuz və azaddır.

411

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, onun arzusu yoxdur, biliyin köməyi ilə şübhələrdən qurtulmuş və ölümsüzlükdə bərqərar olmuşdur.



412

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o burada həm yaxşıya, həm də pisə olan bağlılığı aşmış, qüssəsiz, ehtirassız və təmizdir.

413

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o, ay kimi ləkəsiz, təmiz, həyəcansızdır, onun yaşamaq sevinci sönmüşdür.



414

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o, bu palçıqlı, çətin yolu, san­sa­ra­nı, aldanışı aşmış, üzərək o biri sahilə yetişmişdir, o, düşüncəlidir, arzulardan azaddır və şübhələrdən xalidir, bağlılıqları yoxdur və sakitdir.

415

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o, evsiz, burada ehtirasdan imtina edərək ətrafda gəzişir, onun yaşamaq sevinci sönmüşdür.



416

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o, o, evsiz, burada arzudan imtina edərək ətrafda gəzişir, onun yaşamaq sevinci sönmüşdür.

417

Mən o kəsi brahmana adlandırıram ki, o, insanı bağları tərk edərək, göy bağlılıqlarını da dəf etmişdir, o, bütün bağlılıqlardan arınmışdır.



418

Bütün aləmlərə qalib gəlmiş, xoş və naxoş olandan imtina etmiş, soyuqqanlı olan və özünün yeni doğuluşa olan yolunu kəsən kəsi mən brahmana adlandırıram.

419

Canlı məxluqların ölümü və doğuluşu barədə hər şeyi bilən, bağlılıqlardan azad və nurlanmış olanı, Suqata olanı mən brahmana adlandırıram.



420

O kəsin ki, nəsibini nə tanrılar, nə qandharvlar, nə də insanlar bilir, arzuları yox olmuş Arhatı mən brahmana adlandırıram.

421

Bağlılıqlardan azad və heç nəyi olmayanı, nə keçmişində, nə gələcəyində, nə də indidə bağlanacağı bir şeyi olmayanı mən brahmana adlandırıram.



422

Öküz kimi güclü, nəcib, cəsarətli, qəhhar olanı, böyük müdrikliyə malik olanı, arzusuz, kamil və nurlanmış olanı mən brahmana adlandırıram.

423

Əvvəlki mövcudluğunu biləni, cənnəti və cəhənnəmi görəni, kamil bi­lik sahibi olan müdrik kimi doğulmaların sonunu kəsmişi, etmək mümkün ola­nın hamısını edəni mən brahmana adlandırıram.



Rus və ingilis dillərindən müqayisəli tərcümə edən

Dr. Müşfiq Şükürov

Dhammapada

(summary)
Dhammapada is a work which consists of Budda Sakyamuni`s sayings about various events. This article is a translation of some chapters of Dhammapada like “about inspiration”, “about happiness”, “about wrath”, “about nastiness”, “about obey to dhamma”, “about the way”, “about the hell”, “about the wishs”,
Key words: dhamma, brahman, arhat, nirvana, inspiration
Дхаммапада

(резюме)
Дхаммапада — одно из произведений, которые, как говорит традиция, составлены из изречений Будды Сакьямуни, произносившихся им по поводу того или иного случая. В приведенной работе дается перевод, в частности, глав об озаренном, о счастье, о приятном, гневе, о нечистотах, о том, кто следует Дхамме, о пути, об аде, о слоне, желаниях, о брахманах (архатах).
Ключевые слова: Дхамма, брахман, архат, нирвана, озарение
Dhammapada

(özet)


Dhammapada Budda Sakayamuni’nin çeşitli konularda söylediği vecize­ler­den oluşan bir eserdir. Bu makale Dhammapada’daki bazı bölümlerin tercümesidir. Söz konusu bölümler şunlardır: “ilham üzerine”, “mutluluk üzerine”, “öfke üze­rine”, “kötülük üzerine”, “dhamma üzerine”, “yol üzerine”, “cehennem üzerine”, “dilekler üzerine”.
Anahtar kelimeler: dhamma, brahman, arhat, nirvana, ilham

Cəmaləddin ƏFQANİ

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   11


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə