Ze studiów nad wczesnomuzułmańską doktryną państwa




Yüklə 216.29 Kb.
səhifə1/5
tarix24.04.2016
ölçüsü216.29 Kb.
  1   2   3   4   5



Cytowanie:

Ze studiów nad wczesnomuzułmańską doktryną państwa, w: Politeja, Pismo Wydziału Studiów Międzynarodowych i Politycznych Uniwersytetu Jagiellońskiego, nr 2, Kraków 2004, ss. 243-278.

Mirosław Sadowski /Wrocław/


Ze studiów nad wczesnomuzułmańską doktryną państwa


  1. Powstanie, rozwój i ekspansja państwa muzułmańskiego




  1. Organizacja społeczeństwa arabskiego przed narodzinami islamu

Choć od swojego zarania islam związany był ściśle z Arabami, to jego doktryna ma charakter uniwersalny, a jej zakres przestrzenny przekroczył w ciągu wieków granice etniczne i kulturowe. Samir Khalil Samir, Egipcjanin, jezuita, wykładowca Uniwersytetu św. Józefa w Bejrucie nie zawahał się nawet stwierdzić, że islam określił w decydujący sposób najpierw historię Arabii, a następnie Bliskiego Wschodu i całego świata1. Religia zapoczątkowana wystąpieniem proroka Mahometa spowodowała wielkie zmiany w organizacji rodowo-plemiennej Arabów-Beduinów. Wydaje się tedy uprawniony pogląd, że klasyczna doktryna islamu stworzyła nawet wyraźną linię demarkacyjną dzielącą czasy przed Mahometem od okresu późniejszego. Czasy przed wystąpieniem Proroka określała ona jako dżahilija2, okres niewiedzy i pogaństwa. Wychodząc z tego założenia przyjmowano, że Mahomet stworzył od podstaw nowy porządek3. Leszek Winowski kwestionował taki pogląd dowodząc, że brak jest wyraźnej cezury między stosunkami przed wystąpieniem Mahometa, a okresem późniejszym, jakkolwiek trudno przeczyć, że jego działalność miała kolosalne znaczenie dla przyszłych losów nie tylko Arabów, ale obszarów od gór Atlasu do Indusu. Należy jednak mieć na uwadze fakt kontynuacji w nowym państwie islamu pewnych tradycyjnych dla Arabów form organizacji rodowoplemiennej4.

Organizacja plemienia arabskiego w ocenie Józefa Bielawskiego nie przedstawia się jasno na tle dostępnych źródeł. Struktura społeczna Arabii przed pojawieniem się islamu oparta była na więzach krwi, na rzeczywistym, czy legendarnym pochodzeniu członków dawnego rodu lub plemienia od wspólnego przodka. Większą jednostką społeczną było plemię, które stanowiło jednocześnie pewną organizację polityczną5. Nieco bardziej szczegółową klasyfikację zaproponował P. Hitti, zdaniem którego organizacja klanowa była podstawą społeczeństwa beduińskiego. W każdym namiocie mieszkała jedna rodzina; zbiorowisko namiotów tworzyło hajj; członkowie hajj stanowili jeden klan (qawn). Członkowie tego samego klanu uważali się za jedną rodzinę, uznawali władzę jednego tylko zwierzchnika i używali wspólnego hasła wojennego. Banu (dzieci) to tytuł, który umieszczali przed swym rodowym nazwiskiem6. Na czele klanu stał jego tytularny zwierzchnik (sajh - starzec) szejk, według Winowskiego stanowisko naczelnika nie zawsze zajmowali ludzie w sędziwym wieku7. Z kolei w opinii Hitti szejk to najstarszy członek szczepu, a o jego wyborze decydowało starszeństwo wieku i kwalifikacje osobiste 8. Kwalifikacje naczelnika nie były wyraźnie określone. Wymagano od niego “hojnej ręki i prowadzenia otwartego stołu”, musiał nadto okazać zdolności wodza i rozjemcy. Wyboru naczelnika dokonywano w różny sposób. Istniały np. przypadki wyznaczania przez naczelnika swego następcy aktem ostatniej woli. Ta decyzja musiała być sankcjonowana przez plemię. Naczelnik plemienia mógł być odsunięty od władzy w wypadku, gdy nie spełniał należycie ciążących na nim obowiązków, lub utracił szacunek elektorów.

Władza naczelnika nie była rozległa. Nie posiadał on prawa stosowania przymusu dla realizacji swojej decyzji9, jednakże w przypadku sporów wewnątrz plemienia powoływano go z reguły na rozjemcę. W roli arbitra mógł jednak wystąpić i inny członek plemienia. Rzeczywistą władzę, tak twierdził Winowski, posiadał naczelnik w chwili walki10. Miał wtedy prawo do większego udziału w wojennej zdobyczy i pierwszeństwo w określeniu swojego udziału. Obok tytułu szejk, na określenie naczelnika plemienia, często występował też tytuł sajjid. W przekonaniu Bielawskiego taki sajjid był “primus inter pares”11.

Już w tym okresie występowały też godności, które w przyszłości odegrają tak dużą rolę w islamie, były to terminy: imam12 i kalif13.

Obok naczelnika istniało też zgromadzenie plemienia - nadi. W jego skład wchodzili z reguły możniejsi członkowie plemienia. Zgromadzenie zajmowało się sprawami ogólnymi oraz indywidualnymi, dotyczącymi poszczególnych osób. W ocenie Winowskiego “i ono jednak nie posiadało ani prawa stosowania przymusu, ani stanowienia wiążących reguł postępowania. Plemię arabskie kierowało się wyłącznie prawem zwyczajowym - sunną” 14.





  1. Mahomet twórcą wspólnoty - umma

Analizując życie i losy Mahometa skoncentrujemy się w tym miejscu głównie na ukazaniu Proroka jako polityka i organizatora społeczności muzułmańskiej w organizm państwowy. Już w Mekce Mahomet stał na czele grupy wyznawców, która nie odpowiadała tradycyjnym formom rodu czy klanu. Dla tej grupy, jak pisał Winowski, spoiwem łączącym był nie związek krwi, ale wspólna wiara, zaś jej rzeczywistym centrum, i ostatecznym autorytetem był człowiek, w którego słowa wierzyli i w którym widzieli posłańca wyższej siły, „spoistość tej grupy gwarantowała swoboda z jaką można było ją opuścić”15.

Działalność Mahometa jako organizatora nowej gminy muzułmańskiej, stanowiącej zalążek nowego państwa arabsko-muzułmańskiego, zaczęła się od chwili jego przybycia do miasta Jathrib (Medyny) w pierwszym roku hidżry, tj. 622 roku n.e. Pobyt Mahometa w Jathrib otworzył nowy okres w dziejach islamu, bezpośrednio zaś dał mu nowe możliwości działania, już nie tylko jako nauczyciela i proroka, ale organizatora i wodza16.

Od początku swojego pobytu w Jathrib Mahomet przedsięwziął działania organizacyjne i polityczne, które formalnie legły u podstaw panujących w islamie porządków. Podjął także działania mające nadać kształt organizacyjny wspólnocie miejskiej, która go przyjęła. Przekazy głoszą, że już w pierwszym roku swojego pobytu w Jathrib Mahomet stworzył wspólnotę obejmującą zamieszkałe tam plemiona żydowskie i arabskie. Koran nie zawiera na ten temat żadnej wzmianki. W świetle późniejszych wydarzeń niezręcznie byłoby przypominać, że krąg pierwszej wspólnoty obejmował nie tylko wyznawców, ale i Żydów, a co gorsza nawet pogan17.

Po przybyciu do Jathrib (Medyny) Prorok miał okazję wystąpić w roli rozjemcy. Dzięki dobrej znajomości psychiki swoich współrodaków oraz zdolnościom dyplomaty i polityka zdołał zakończyć ciągnące się latami spory międzyplemienne i zyskał sobie duży autorytet. Następnie pokonał kolejną przeszkodę, ułożył bowiem stosunki wzajemne między jego medyńskimi zwolennikami, tzw. ansarami (pomocnikami), którzy go do siebie zaprosili, a towarzyszącymi mu uchodźcami z Mekki. Było to wyjątkowo trudne zadanie, należało bowiem przezwyciężyć podziały plemienne głęboko zakorzenione wśród Arabów i stworzyć zwartą gminę współwyznawców. W taki sposób powstała autonomiczna społeczność, która zajęła miejsce dawnego plemienia. W najbardziej widoczny sposób zostało to wyartykułowane w dokumencie przekazanym przez tradycję i nazwanym „Konstytucją Medyneńską”18. W enuncjacji tej stwierdzono, ze „wierzący i muzułmanie, Kurajszyci oraz ci pochodzący z Jathribu, a także ich poplecznicy, którzy się do nich przyłączą”, stanowią „jedną społeczność –ummę- z wyłączeniem wszystkich innych ludzi”19. Na jej czele stanął Prorok Mahomet, jak dawniej na czele plemienia stał sajjid czy szejk. W ten sposób powstawały podstawy nowej organizacji państwowej, ponadplemiennej, z nową ideologią - islamem. Mahomet zaczął odgrywać coraz większą rolę polityczną, jako przywódca całej społeczności Medyny. Stanął na czele ugrupowania, które będąc w swoich korzeniach totalitarne, zdobyło własną armię i własny skarb. Pięć lat po hidżrze stało się państwem, uznawanym przez sąsiadów. Absolutnym i jedynym przywódcą tego państwa był sam Bóg, przemawiający za pośrednictwem swego posłańca, Mahometa20

Umocnienie i skonsolidowanie gminy religijnej w Medynie dało Prorokowi podstawę do dalszej, skutecznej działalności politycznej i rozszerzenia jego nauki na inne regiony Arabii, pozyskania sobie nowych zwolenników, a szczególnie do opanowania, po długich zmaganiach Mekki21.

Pracowite i burzliwe życie Proroka dobiegło końca 8 czerwca 632 roku, po powrocie do Medyny z tzw. pożegnalnej pielgrzymki.

W chwili swego zgonu stał Mahomet na czele wspólnoty, której trzon stanowili mieszkańcy Mekki i Medyny22, a granice której obejmowały już szereg plemion beduińskich23. Jak stwierdził Winowski “nie była to jeszcze grupa w pełni homogeniczna, jak dowiódł tego bunt konwertytów beduińskich po śmierci Proroka. W każdym jednak razie istniał tu już zarys struktury politycznej różnej pod wieloma względami od organizacji wczesnofeudalnych państw Europy”24. Śmierć Mahometa kończy pierwszy etap tworzenia wspólnoty muzułmańskiej i daje początek islamskiemu państwu: kalifatowi pojmowanemu jako dziedzictwo i następstwo po proroku25.

Wspólnota wyznawców - umma była owocem szeregu improwizacji dyktowanych potrzebami chwili. Twórca islamu od początku swej działalności napotykał na opory, które dzięki swoim zdolnościom pokonywał, a uzyskane przy tej okazji doświadczenia wykorzystywał dla umocnienia swojego autorytetu, oraz dla stworzenia nowych form organizacyjnych i nowych zasad religii. W tej perspektywie nie można odłączyć sacrum od profanum, działalności proroka od działalności organizatora i wodza. W środowisku arabskim przed Mahometem nie istniało państwo ani kościół, stąd organizacja jaką stworzył łączyła w sposób nierozdzielny elementy jednej i drugiej struktury. Jak stwierdził Winowski “rygorystycznemu monoteizmowi islamu odpowiadał przynajmniej bezwzględny monizm organizacyjny. Już w umma Mahometa istniała tylko jedna władza i norma określająca ludzkie postępowanie. Nie można tu więc szukać różnicy między prawem kanonicznym, a świeckim, czy zalążków zróżnicowania wiernych świeckich od kleru”26. Jak słusznie zauważył Bernard Lewis państwo muzułmańskie, utworzone jako instrument islamu przez twórcę religii, nie potrzebowało oddzielnej instytucji religijnej. Państwo było kościołem, a kościół był państwem, Bóg zaś kierował nimi przy pomocy Proroka, który był jego ziemskim wysłannikiem27.

W ramach swojej wspólnoty Mahomet zajmował stanowisko wyjątkowe i w tym leżała zasadnicza trudność, jaka pojawiła się z chwilą śmierci Proroka. Był bowiem twórca islamu wysłannikiem Boga - rasul - spełniającym powierzoną mu misję. W tytułach Mahometa ten właśnie (rasul) miał największy ciężar gatunkowy. Przed nim bowiem istnieli liczni prorocy, nabi i jemu również przysługuje ten tytuł. Rasul - wysłannik, miał jednak władzę znaczniejszą i większe znaczenie w dziejach ludzkości niż nabi - prorok. Połączenie obu tych funkcji w osobie Mahometa miało też w dziejach islamu znaczenie najważniejsze, a w dziejach ludzkości jedyne. Te tytuły wysłannika-proroka uzasadniały decydującą rolę Mahometa w każdym zakresie życia zbiorowego. Obok tych tytułów przysługiwało też Prorokowi miano imama28.

Władza Mahometa miała charakter teokratyczny. Otrzymał on objawienie i misję bezpośrednio od Boga, stąd każde jego słowo i czyn były pod wpływami boskiej inspiracji. Już w Mekce słowa Proroka, wypowiadane w chwilach świętego natchnienia były pilnie słuchane przez świadków, a przypuszczalnie nawet notowane. W Medynie istnieli już specjalni sekretarze czuwający nad tym, by żadne objawione słowo nie zostało zaprzepaszczone.

Wysłannik-prorok nie dzielił swojej władzy z nikim, brak też w źródłach wzmianki o jakimkolwiek organie doradczym, czy o tym by rozstrzygało decyzje Proroka zebranie ogółu wiernych29. Stosunek wiernych do Proroka jak i do tego co było przed islamem w Arabii najpełniej oddadzą słowa Gafar ibn abi Taliba, rzecznika muzułmańskich Emigrantów w Abisynii. Powiedział on do Negusa: “Byliśmy dżahilija, czcząc bożków, czyniąc niemoralność i łamiąc okresy przymierza. Taki był nasz stan do czasu, kiedy Allah zesłał posłańca. On był tym, który wezwał nas do Allaha, aby wyznawać tylko Jego jedynego i czcić go samego odrzucając wszelkie kamienie i bałwany”30.

Nie ulegało wątpliwości, że Mahomet był nie tylko twórcą nowej wiary, ale sam kierował wspólnotą wyznawców i podejmował najważniejsze decyzje. On określał formy kultu i zasady postępowania tak wewnątrz wspólnoty, jak i w stosunku do obcego otoczenia. Jak podsumował Sayyed H. Nasr dla muzułmanów Prorok jest symbolem doskonałości zarówno istoty ludzkiej, jak i społeczeństwa, jest archetypem jednostki ludzkiej jak i kolektywu ludzi31.


  1. Panowanie kalifów prawowiernych (632 - 661)

Wraz ze śmiercią Mahometa społeczność islamu stanęła wobec wielkich problemów. Tak długo jak żył Prorok, spełniał on jednocześnie funkcje prawodawcy, przywódcy religijnego, najważniejszego sędziego i cywilnej głowy państwa. Kto miał zostać jego następcą - halifa (kalifem) - we wszystkim oprócz funkcji religijnej? W roli ostatniego i największego proroka Mahomet nie mógł mieć następcy. Wybór następcy był palącym problemem, ponieważ panowało powszechne przekonanie, że wspólnota nie może istnieć, bez swojego imama, który nada jej kształt i sens istnienia jako jednorodnej gminy wyznawców islamu32.

Prorok nie pozostawił żadnego potomka męskiego, nie pomyślał też o wyborze następcy, ani nie wydał żadnej decyzji w tej sprawie. Godzi się w tym miejscu zauważyć, że ani prorok, ani jego współwyznawcy nie brali pod uwagę śmierci Mahometa. Ta okoliczność pogłębiła zaskoczenie i zamęt. Sytuacja w Arabii nie była bowiem jeszcze w pełni ustabilizowana i gdy zabrakło powszechnie szanowanego autorytetu na nowo odżyły dawne waśnie i spory. W tej trudnej sytuacji, grożącej rozpadem młodego państwa arabsko-muzułmańskiego, wybitny polityk owego czasu, bliski “towarzysz” Proroka, Umar ibn al Chattab, późniejszy drugi kalif opanował sytuację. Po stłumieniu buntów złożył przysięgę na wierność jednemu z pierwszych wyznawców Proroka, Abu Bakrowi, który został w ten sposób pierwszym po Mahomecie przywódcą wspólnoty muzułmańskiej33.

Abu Bakr miał szereg tytułów do tego, aby być “zastępcą Proroka” - halifat na nabi - i przewodzić młodej społeczności muzułmańskiej. Dowiódł on bezwzględnej wierności Mahometowi w trudnych sytuacjach, gdy wielu go opuściło. Był towarzyszem hidżry z Mekki do Medyny, wypełniał ważne misje u boku Proroka, a nawet przewodniczył modlitwie w zastępstwie Proroka, kiedy ten był chory. O tym, że władzę po Mahomecie objął Abu Bakr zadecydowało stanowisko Umara, który pociągnął za sobą zdecydowaną większość przedstawicieli Mekki i Medyny, którzy także złożyli przysięgę na wierność Abu Bakrowi.

Abu Bakr otworzył listę czterech prawowiernych (rasidun) kalifów, przed Umarem, Usmanem i Alim. Był to okres w którym, według słów P. Hitti “blask życia Proroka nie przestał jeszcze rozsiewać swego światła i wpływu na myśl i postępowanie kalifów. Wszyscy czterej byli ze sobą ściśle powiązani, a także byli krewnymi Proroka. Stanowili władzę w Medynie (za wyjątkiem Alego), miejscu jego ostatniej działalności”34.

Kalifat Abu Bakra, który trwał tylko dwa lata (632-634), był w opinii Bielawskiego rodzajem triumwiratu: Abu Bakr, Umar ibn al Chattab i Abu Ubajda (późniejszy dzielny wódz arabski)35. Podczas panowania Abu Bakra islam umocnił swoją pozycję na Półwyspie Arabskim, a ponadto wojska muzułmańskie ruszyły na podbój ziem Bizancjum, gdzie panował cesarz Herakliusz, zajęły znaczną część Syrii i przygotowywały się do podbicia Persji.

Abu Bakr na swojego następcę wyznaczył Umara ibn al Chattaba, co zostało przychylnie przyjęte przez społeczność muzułmańską i w jej imieniu dostojnicy złożyli mu przysięgę na wierność. Umar dla muzułmanów pozostał wzorem Kalifa: wybitny mąż stanu, dzielny wódz, znakomity organizator państwa i prawy człowiek. Kalif ten panował przez 10 lat (634-644), a okres ten był okresem wielkiej ekspansji islamu i wzorowej organizacji państwowej opartej na nowej religii i prawie. W chwili jego śmierci (zginął z ręki niewolnika perskiego w 644 roku), cała Syria, Persja, Egipt i Cyrenajka znalazły się pod panowaniem arabskim i wszystkie te kraje były dobrze administrowane36.

Umar wprowadził dosyć oryginalne rozwiązania w administrowaniu podbitymi ziemiami. Zgodnie z jego koncepcją Beduini wyruszający z Arabii dla podboju nowych terytoriów mieli być zachowani jako trzon armii, który umacnia i rozszerza wpływy islamu. Dlatego też w myśl jego zarządzenia, nie wolno im było osiedlać się na bogatych i urodzajnych terenach, które zdobywali, by nie stali się posiadaczami ziemskimi czy kupcami, bo w ten sposób utraciliby swoją bitność i waleczność, i rozpłynęliby się wśród ludów podbitych. Po to Umar zarządził, że żadne nowo zdobyte ziemie nie mogą przechodzić na własność muzułmanina. Mogły tylko przechodzić na własność gminy muzułmańskiej jako łup. Kiedy jakiś kraj został opanowany, ziemię pozostawiano poprzednim posiadaczom, pod warunkiem, że uznali oni nowe rządy37. Musieli oni jednak płacić wysoką daninę państwu muzułmańskiemu, a ponadto dostarczać paszę i żywność, oraz wszystkie inne produkty potrzebne wojskom muzułmańskim.

Pieniądze wpłacane do skarbu państwa muzułmańskiego pochodziły z łupów wojennych, danin ściąganych z podbitych krajów (haradż), lub pogłównego (dżizja) ciążącego na wszystkich nie-muzułmanach. Jeśli jakiś nie-muzułmanin przyjął islam, to nie płacił już pogłównego, ale posiadany przez niego majątek ziemski zostawał rozdzielony pomiędzy jego poprzednich współwyznawców, którzy byli odpowiedzialni finansowo wobec państwa. Nowo nawrócony natomiast otrzymywał swój udział pieniężny od państwa, który od tej pory był mu regularnie wypłacany. Poza tym w samej Arabii nie wolno było mieszkać nie-muzułmaninowi. “Kraj ten pozostawał - jak pisał J. Bielawski - jakby “wylęgarnią” nowych obrońców wiary i świętą ziemią, która nie powinna zostać splamiona stopą niewiernego”38. Skutkiem takiego ułożenia stosunków między panującymi a podbitymi było to, że cała społeczność muzułmańska została zorganizowana jako walcząca machina, a podbite ludy stanowiły bazę zaopatrzeniową. Mieszkańcy podbitych terytoriów nie wytrzymywali nadmiernych podatków i innych obciążeń, które prowadziły ich do ruiny. Sytuację pogarszał fakt, że mieszkańcy podbitych ziem nie mogli sprzedać swych majątków i opuścić kraju, ponieważ nie znajdowali nabywców. Taka sytuacja doprowadziła do wielu perturbacji społecznych, politycznych, a w szczególności gospodarczych, które bardzo wyraźnie ujawnią się w przyszłości.

Po podboju Syrii kalif Umar mianował gubernatorem tej prowincji mekkańczyka Muawiję, z rodu Umajja, syna bardzo wpływowego Abu Sufjana, który przez długi czas opierał się Prorokowi. Ta nominacja miała doniosłe znaczenie dla dalszych losów społeczności muzułmańskiej i historii państwa arabskiego, miał bowiem w przyszłości Muawija zostać założycielem arabskiej dynastii Omajjadów, która przejęła władzę po kalifach prawowiernych.

Kalif Umar ibn al Chattab nie wyznaczył swojego następcy, ale powołał przed śmiercią sześciu elektorów, którzy mieli wybrać jego następcę. Wybór padł na sędziwego już, ale słynącego z wielkiej pobożności Usmana z rodu Omajjadów, który wreszcie zdobył władzę dla swego rodu39.

Godzi się w tym miejscu zwrócić uwagę, ze przez wiele pokoleń trwała w Mekce ustawiczna walka o pierwszeństwo między rodami Umajja i Haszim. Abu Bakr i Usman pochodzili z rodu Haszymitów, starali się jednak w czasie swoich rządów usunąć różnice i niesnaski rodowe i plemienne, by zgodnie z nakazami islamu wprowadzić w społeczności muzułmańskiej ducha braterstwa. Doskonale pamiętano jeszcze słowa Proroka z jego wspaniałego kazania w czasie pożegnalnej pielgrzymki: “O ludzie! Słuchajcie mych słów i weźcie je sobie do serca! Wiedzcie, że każdy muzułmanin jest bratem dla drugiego muzułmanina i że wy teraz jesteście braćmi. Dlatego jest niesłuszne, aby ktokolwiek z was przywłaszczył sobie to, co należy do waszego brata, o ile brat ten nie dał mu tego z własnej woli”40.

Niestety, po wyborze kalifa z rodu Umajja, człowieka słabego, będącego narzędziem w rękach ambitnego rodu, zmieniły się zapatrywania religijno-polityczne kół rządzących. Na czoło wysunęły się interesy rodu Omajjadów, pod którego naciskami, Usman usunął ze stanowisk gubernatorów prowincji, dawnych współpracowników Proroka, a na ich miejsce mianował swoich własnych krewnych, którzy przyjęli islam znacznie później i niezbyt przychylnie odnosili się do Proroka. Następnie porozdzielał wielkie obszary dóbr państwowych pomiędzy swoich zwolenników. Dlatego też, dla dawnych, wiernych wyznawców Proroka, Omajjadzi byli bezbożnymi poganami. Rosło niezadowolenie z polityki kalifa, które skończyło się wielkimi zaburzeniami. Usman został zamordowany przez spiskowców (656 r.), dowodzonych przez Mahometa, syna Abu Bakra. Zaczął się okres wojny domowej, która doprowadziła do wielkiego rozłamu w islamie i powstania licznych sekt religijno-politycznych. W wielkim zamieszaniu, jakie nastąpiło bezpośrednio po śmierci kalifa Usmana, kalifem został “legitymista” Ali, syn Abu Taliba i mąż córki Proroka Fatimy41.

W przekonaniu J. i D. Sourdel najpoważniejszą przyczyną niesnasek w islamie w czasach kalifatu prawowiernego, było pominięcie Alego w jego pretensjach do kalifatu. Ta odsunięta na drugi plan postać, wierny sprzymierzeniec Mahometa, według niektórych obdarzona odwagą, ale nie odznaczająca się nadmiarem intelektu, stała się, w mniemaniu własnych zwolenników, ofiarą intryg. “Prawa Alego, których on sam nie odważył się bronić, pozostały początkowo nie uznane; to samo dotyczyło jego małżonki Fatimy, córki Proroka, której Abu Bakr odmówił prawa dziedziczenia po ojcu”42.

Ali jako kalif nie znalazł powszechnego uznania. Jego panowanie to okres nieustannych walk i zamieszek, jakie wybuchły wśród pretendentów do tronu kalifa, których popierała Aisza (wdowa po Mahomecie). Szczególnie groźna dla Alego była odmowa uznania go za kalifa przez gubernatora Syrii, Muawiję z rodu Omajjadów. Muawija tylko czekał na sposobność, żeby zemścić się na Alim za śmierć Usmana. Kiedy doszło do poważnego sporu między nim a Alim, zdołał podstępnie skłonić Alego do poddania jego prawa do kalifatu pod arbitraż. Tą decyzją, która nie najlepiej świadczy o jego inteligencji, Ali spowodował wielkie zamieszanie w szeregach swoich zwolenników, poddał bowiem w wątpliwość swe prawa do kalifatu. W tej krytycznej dla Alego sytuacji część jego stronników odstąpiła od niego na znak protestu, że on prawowicie wybrany kalif, poddał swoje prawo w wątpliwość. Z drugiej strony nie chcieli uznać Muawiji, ponieważ uważali, że będzie on wybrany bezprawnie. Wycofali się z szeregów armii Alego i zostali nazwani w historii islamu charydżytami, tzn. tymi, którzy wyszli.

Przeciwieństwem charydżytów w sprawach politycznych była “partia Alego” - sziat Ali, czyli szyici, która gloryfikowała swojego przywódcę i głosiła, że tylko jemu należy się tytuł kalifa. Ostatecznie jednak Ali, na skutek nieudolności i braku zdecydowania tracił wpływy, a Muawija konsekwentnie umacniał swoją pozycję. Został on w końcu ogłoszony kalifem przez Syryjczyków, pokonał Alego i stał się założycielem nowej dynastii - Omajjadów43. Jak zauważył B. Lewis Muawija postanowił przekształcić „teoretyczną teokrację islamu w arabskie królestwo oparte na dominacji plemion arabskich”44.

I tak dokonały się dwa ważne wydarzenia dla islamu i historii Arabów. Po pierwsze skończył się kalifat wybieralny, a powstała dynastia arabska stanowiąca zasadniczy trzon społeczności muzułmańskiej, czyli sunnickiej. Po drugie dokonał się pierwszy wielki rozłam w islamie. W zwartej dotąd społeczności muzułmańskiej pojawiły się dwa nowe odłamy (sekty): charydżyci, głoszący hasło państwa demokratycznego, oraz szyici, zwolennicy Alego, reprezentanci legitymizmu, czyli ci, którzy uważali, że godność kalifa powinna być zachowana dla rodziny proroka, a więc Alego, jego synów Al-Hasana i Al-Husajna oraz ich potomków45.

  1   2   3   4   5


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə