X yaratmaq q




Yüklə 1.64 Mb.
səhifə8/10
tarix22.02.2016
ölçüsü1.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Emin Həsənov Sumqayıt şəhər Polis İdarəsinin şöbə rəisi vəzifəsindən Bakı şəhəri Binəqədi rayonu Polis İdarəsinin rəis müavini vəzifəsinə;

Nizami Qocayev Sumqayıt şəhər Polis İdarəsinin şöbə rəisi vəzifəsindən İsmayıllı rayon Polis İdarəsinin rəisi vəzifəsinə;

Nizami Əlirzayev Sumqayıt şəhər Polis İdarəsinin şöbə rəisi vəzifəsindən Xaşmaz rayon Polis İdarəsinin rəisi vəzifəsinə;

Sumqayıt “Neftqazavtomat” EİB-nin şöbə müdiri Tofiq Əhmədov Bakı Zərgərlik zavodunun direktoru vəzifəsinə;

“Kommunist Sumqaita” qəzetinin əməkdaşı Famil İsmayılov Londonda “Bi-Bi-Si” radiosunun “Qafqaz və orta Asiya” redaksiyasının Baş prodüseri, sonra “Rus­skaya slujba” redaksiyasının məsul əməkdaşı vəzifəsinə;

Sumqayit şəhərində orta məktəb müəllimi Rəna Əhədova Böyük Britaniyada “London İqtisadiyyat Məktəbi (London Universiteti)”-nin Elmi kitabxanasında şöbə müdiri vəzifəsinə;

Sumqayıtda orta məktəb müəllimi, sonra Sumqa-yıt Dövlət Universitetinin professoru, filologiya elmləri doktoru şair Rafiq Yusifoğlu “Göyərçin” jurnalının baş redaktoru vəzifəsinə;

Sumqayıtda Azərbaycan Boruyayma zavodunun çoxtirajli “Metallurq” qəzetinin əməkdaşı Rəhman Məmmədov “Bakınets” qəzetinin baş redaktoru vəzifə-sinə;

və s., və s. irəli çəkilmişlər.
Сумгайыт Дювлят Университетинин алимляри
Sumqayıt şəhərində yüzlərlə adam elmi-tədqiqat işləri aparmış, namizədlik və doktorluq elmi dərəcələrinə, dosent və professor, elmi işçi və baş elmi işçi elmi rütbələrinə layiq görülmüşlər. Onlar şəhərin orta ümumtəhsil, orta ixtisas, ali təhsil müəssisələrində, AMEA-nın müvafiq institutlarında, tibb müəssisələrində, sənaye müəssisələrində işləyirlər. Bu alimlər ordusunun ən böyük hissəsi bugün Sumqayıt Dövlət Universitetində çalışır, yaxud da əvvəllər müxtəlif illərdə burada işləmişlər. Həmin alimlərin elmi istiqamətlər üzrə tərtib olunmuş siyahısını oxucularımıza təqdim edirik.
Elmlər doktoru, профессор
Физика-рийазиййат елмлярi üzrə

1. Гящряманов Надир Фяррух оьлу – rektor

2. Щцсейнов Йадиэар Йусиф оьлу – prorektor

3. Фейзийев Фикрят Эцляли оьлу – kafedra müdiri

4. Зярбялийев Мящяммядяли Мязащир оьлу – kafedra müdiri

Кимйа елмляри üzrə

1. Аьайев Якбяр Яли оьлу –prorektor

2. Ашуров Дурсун Ящмяд оьлу

3. Бабайев Фикрят Рзагулу оьлу – kafedra müdiri


Тарих елмляри üzrə

1. Бахшялийев Адил Бахшяли оьлу – fakültə dekanı

2. Сялимов Ширхан Дадаш оьлу – kafedra müdiri
Техника елмляри üzrə

1. Ящмядов Мящяммяд Aydın oğlu – kafedra müdiri

2. Ялякбярли Фазил Щязин оьлу – kafedra müdiri

3. Исмайылов Расим Ширин оьлу – kafedra müdiri

4. Казымов Надир Мяммядяли оьлу – kafedra müdiri

5. Мяммядов Фирудин Ибращим оьлу – kafedra müdiri,

AMEA-nın müxbir üzvü, ямякдар елм хадими

6. Наьыйев Яли Щясян оьлу



Филолоэийа елмляри üzrə

1. Əliyev Rafiq Yusif oğlu

2. Мяммядов Рамазан Салам оьлу – kafedra müdiri
Фялсяфя елмляри üzrə

1. Садыгов Щясян Ширяли оьлу – kafedra müdiri,

ямякдар мцяллим

Elmlər namizədi, досент
Физика-рийазиййaт елмляри üzrə

1. Алыйев Хялил Щаcы оьлу

2. Байрамов Cошгун Жцмшцд оьлу

3. Исмайылов Рамиз Мязащир оьлу

4. Щцсейнов Зяфяр Гафар оьлу – fakültə dekanı

5. Гящряманов Полад Фяррух оьлу – kafedra müdiri

6. Гоcайев Мургуз Муьан оьлу

7. Гурбанов Мещди Мящяммяд оьлу

8. Гурбанов Няби Тапдыг оьлу – kafedra müdiri

9. Мансуров Гадир Мяммяд оьлу

10. Мяммядов Елдар Щямзя оьлу

11. Мяммядов Якбяр Cомярд оьлу

12. Мяммядов Сямяндяр Жяфяр оьлу

13. Мящяррямов Якбяр Байрам оьлу

14. Наьыйев Яли Бящрам оьлу

15. Сайылов Нущбала Сяфяр оьлу

16. Сяфярли Илгар Сейфяддин оьлу

17. Сярдарова Наиля Сющраб гызы

18. Йусифов Бакир Мящяммяд оьлу

19. Зейналова Раймонда Заур гызы


Техника елмляри üzrə
1. Абдуллайев Гурбан Садиг оьлу

2. Аьайев Улдуз Хейрулла оьлу

3. Балайев Вагиф Аьарза оьлу

4. Дадашова Ряна Бящрам гызы

5. Ямирялийев Асяф Байрам оьлу

6. Ящмядов Аслан Дийар оьлу

7. Ящмядова Тамила Ящмяд гызы – кафедра мцдири

8. Фярщадов Закир Щцсамяддин оьлу

9. Щяшимова Ашура Рза гызы

10. Щцсейнов Агил Щямид оьлу

11. Щейдяров Хосров Мями оьлу

12. Щцсейнов Рамиз Аьаяли оьлу – dekan müavini

13. Щцсейнов Тургай Клим оьлу – TEC sədri

14. Хялилов Сабир Аьакиши оьлу – fakültə dekanı

15. Хялилов Садиг Хосров оьлу – şöbə müdiri

16. Исмайылов Балаями Гасым оьлу

17. Исэяндяров Ялясэяр Ялякбяр оьлу

18. Гарамяммядов Щцсейн Ялякбяр оьлу

19. Гулийев Щцсейнгулу Байрам оьлу

20. Гулийев Защиг Аьагулу оьлу – кафедра мцдири

21. Мяммядов Cаваншир Фирудин оьлу

22. Мяммядов Нцсрят Сямяд оьлу – elmi katib

23. Мяммядов Валещ Эцлмяммяд оьлу

24. Мяммядзадя Ругиййя Казым гызы

25. Мирзялийев Эянcяли Аббасяли оьлу

26. Мурадов Мащал Майыл оьлу

27. Мустафайев Валещ Азад оьлу – kafedra müdiri

28. Намазов Анар Мцсейиб оьлу

29. Оруcов Самир Камал оьлу

30. Рящимов Шяфаят Рящим оьлу

31. Садыгов Елшян Вялийяддин оьлу

32. Сямядов Мухтар Мяммяд оьлу

33. Сяттаров Вагиф Гафар оьлу – fakültə dekanı

34. Талыбов Натиг Щясян оьлу – dekan müavini

35. Йусифов Яли Аллащверян оьлу
Кимйа елмляри üzrə

1. Байрамов Горхмаз Кярим оьлу

2. Cялилов Рясул Аллащверди оьлу

3. Дцнйамалыйев Ящмяд Дцнйамалы оьлу

4. Еминов Щцмбят Оруc оьлу – kafedra müdiri

5. Ясэяров Аьаиса Байрамяли оьлу – kafedra müdiri

6. Ящмядов Рцфят Йунис оьлу

7. Ялийева Аидя Гязянфяр гызы

8. Ящмядова Рящиля Рза гызы

9. Щясянов Hясян Мящяммяд оьлу

10. Щцмбятов Мящяммяд Оруc оьлу

11. Идрисова Сяадят Шяриф гызы

12. Исмайылзадя Афаг Фяхри гызы

13. Исрафилов Йагуб Мяммяд оьлу

14. Гящряманов Ряшид Фяррух оьлу – kafedra müdiri

15. Гулийев Телман Дадаш оьлу – həmkarlar

təşkilatının sədri

16. Гулийева Эцлзар Низам гызы

17. Гарайева Ирадя Ейваз гызы

18. Манафов Мцбариз Арзуман оьлу

19. Мяммядов Фикрят Ялисащиб оьлу

20. Мяммядов Зийяддин Фярман оьлу

21. Мяммядова Бясиря Щумай гызы

22. Мяммядова Рящиля Исмайыл гызы

23. Мустафайев Муса Муса оьлу – kafedra müdiri

24. Мцтяллимова Кифайят Мянсум гызы

25. Оруcов Камал Cанящмяд оьлу – şöbə müdiri

26. Рамазанов Гафар Ябдцляли оьлу – fakültə dekanı

27. Рцстямов Камал Муртуза оьлу

28. Шащтахтинскайа Пяри Турабхан гызы

29. Сарыйев Щясян Язим оьлу

30. Ширинова Дцрданя Бякир гызы – kafedra müdiri

31. Танрывердийев Шямсяддин Ябил оьлу

Биолоэийа елмляри üzrə

1. Щясянова Сцдабя Гязянфяр гызы

2. Щцсейнов Таьы Щясян оьлу

3. Гядимов Яляддин Щясян оьлу – кафедра мцдири

4. Шяфийева Мəрйям Рзабала гызы
Cоьрафийа елмляри üzrə

1. Аллащвердийева Сащиля Язиз гызы


Кянд тясяррцфаты елмляри üzrə

1. Гарайева Амалйа Гядир гызы


Педагоjи елмляр üzrə

1. Адыэюзялов Яли Мящяррям оьлу



Тарих елмляри üzrə

1. Алыйев Щямид Алщцсейн оьлу – dekan müavini

2. Cяфяров Нуряддин Янвяр оьлу

3. Ящмядов Рцстям Вяли оьлу

4. Исайев Ямирхан Исмайыл оьлу – kafedra müdiri

5. Мяммядли Бящрам Идрис оьлу


Фялсяфя елмляри üzrə

1. Cялалова Хураман Камал гызы

2. Щясянова Яминя Аьамоьлан гызы

3. Хошмятов Расим Хошмят оьлу

4. Мядядзадя Кюнцл Мащир гызы

5. Мяммядов Cейщун Щясян оьлу

6. Рзагулийева Сявваря Дювлят гызы – kafedra müdiri
Сосиолоэийа елмляри üzrə

1. Мямийев Cавид Мящяррям оьлу


Игтисадиййат елмляри üzrə

1. Абдуллайев Камил Халиг оьлу – fakültə dekanı

2. Абдуллайев Лоьман Имран оьлу

3. Ялийев Шяфа Тифлис оьлу

4. Щцсейнов Галиб Сыраc оьлу

5. Ибращимов Шащрар Мцзяффəр оьлу

6. Гоcайев Вцгар Елдар оьлу

7. Микайылова Севда Мяммяд гызы – prorektor

8. Мащмудова Лаля Фягайил гызы

9. Мяммядов Илгар Сямяндяр оьлу

10. Оруcялийева Бясти Яли гызы – kafedra müdiri

11. Пянащялийева Мялащят Юмяр гызы – кафедра мцдири

12. Таьыев Алберт Щямид оьлу
Филолоэийа елмляри üzrə

1. Байрамов Аслан Ящмядхан оьлу – fakültə dekanı

2. Щцсейнова Арзу Щцсейн гызы

3. Исэяндярова Ниэар Вяли гызы – kafedra müdiri

4. Кяримов Рагуб Шащмар оьлу

5. Мяммядов Афтандил Исрафил оьлу – kafedra müdiri

6. Мяммядов Тарыйел Мяммяд оьлу – kafedra

müdiri


7. Мяммядов Хуршуд Щаcы оьлу

8. Мяммядова Айтян Cейщун гызы

9. Няcяфова Шяфигя Йусиф гызы

10. Рцстямов Язямят Муртуза оьлу – kafedra müdiri

11. Йунусова Шюля Ясяд гызы – kafedra müdiri

Müxtəlif illərdə SDU-da işləmiş alimlər
Elmlər dокторu, профессор
Физика-рийазиййат елмляри üzrə

1.Qocayev Eldar Mehralı oğlu - əməkdar elm xadimi

1. Ялийева Мащиря Хасай гызы
Техника елмляри üzrə

1. Ялийев Рафиг Язиз оьлу – AMEA-nın müxbir üzvü

2. Кяримов Cащид Яли оьлу

3. Фярщадзадя Елмар Мещди оьлу

4. Мащмудов Мурад Няби оьлу

5. Мяликов Аьасы Зярбяли оьлу

6. Няриманбяйов Олег Айаз оьлу – Az.EA-nın

müxbir üzvü

7. Рзайев Тофиг Щейдяр оьлу

Elmlər nамизядi, dosent
Техника елмляри üzrə

1. Аббасов Ислам Гара оьлу

2. Щясянгулийев Физули Танрыверди оьлу

3. Севдималыйев Йусиф Мяммядяли оьлу


Тарих елмляри üzrə

1.Щцсейнова Олга Андрейевна


Фəlsəfə елмляри üzrə

  1. Ясядова Рязийя Hilal qızı


Müxtəlif illərdə SDU-da işləmiş vəfat etmiş alimlər
Elmlər dокторu, professor
Kимйа елмляри üzrə

1. Султанов Рамиз Абас оьлу

2. Йцзбяйов Йусиф Ящяд оьлу
Tарих елмляри üzrə

1. Асланов Щягигят Cябрайыл оьлу



Tехника елмляри üzrə

1. Абдуллайев Рамиз Хялил оьлу



Elmlər намизяди, досент
Техника елмляри üzrə
1. Абузаров Рясул Мащмуд оьлу

2. Аьаcанов Халиг Сащибcан оьлу

3. Бабайев Огтай Нуру оьлу

4. Ялийев Гяляндяр Яли оьлу

5. Ящмядов Шакир Бящлул оьлу

6. Щязяров Тейлор Шыхбала оьлу

7. Фярщадов Исамяддин Cомярд оьлу

8. Ибращимли Шцкцр Дямир оьлу

9. Иманов Фамил Аллащвеrди оьлу

10. Мяcидов Исфяндийар Аллащвеrди оьлу

11. Нязиров Нязир Яшряф оьлу

12. Оруcов Сяфяряли Сялим оьлу



Кимйа елмляри üzrə

1. Аьамирова Щюкумя Мирcялал гызы

2. Щагвердийев Ислам Рясул оьлу

3. Щясянов Фамил Щямид оьлу

4. Мяммядов Мящяммяд Эцлмяммяд оьлу

5. Новрузов Шямсяддин Мяммяд оьлу

6. Рящимов Гцдрят Аббас оьлу
Кянд тясяррцфаты елмляри üzrə

1. Будагов Аслан Абдулла оьлу

2. Бяширов Ряшадят Исмайыл оьлу

Игтисадиййат елмляри üzrə

1. Бабайев Акиф Исмайыл оьлу

2. Cавадов Тофиг Тейбулла оьлу

3. Ялийев Мещди Яли оьлу



Физика-рийазиййат елмляяри üzrə

1. Мещдийев Аьададаш Щаcыаьа оьлу

2. Мирзяйев Имран Мирзямяммяд оьлу
Тарих елмляри üzrə

1. Бещбудов Яли Сящяталы оьлу



Sumqatıt şəhərində

müvəqqəti məskunlaşmış

qaçqınlar və məcburi köçkünlər
Dünyanın yarısı dərdlidir hələ,

Dünyanın çoxusu dərdlidir hələ.

Az qala dünyanın yarısı qaçqın,

Yarısı didərgin, yarısı qaçqın.


Məmməd Araz

(“Kimdi deyən, kimdi yeyən”

12 oktyabr 2001-ci il )
Qaçqın...Məcburi köçkün...

Adam heç inana bilmir ki, vur-tut on-on beş il bundan əvvəl istər şifahi nitqimizdə, istərsə də dövri mətbuatda bu sözlərə, demək olar ki, rast gəlmirdik və bu anlayışlar üçün təfəkkürümüzdə elə bil, heç yer də yox idi.

Lakin təəssüflə qeyd etməliyik ki, XX əsrin sonuncu onilliyində və bugün də “qaçqın” sözü, “məcburi köçkün” söz birləşməsi dilimizin ən işlək leksik vahidləri qru­punda özlərinə əsaslı yer tutmuşlar ki, bu da təsadüfi deyildir. Hesablamalara görə “keçmiş sovet respublika-larında 9 milyona yaxın adam etnik münaqişələr, hərbi təcavüz, təzyiqlər, iqtisadi çətinliklər və siyasi dəyişik-liklər nəticəsində yaşayış yerlərini dəyişmişdir. Qaçqınlar və məcburi köçkünlər kateqoriyasına aid olan əhalinin beşdə bir hissəsi Azərbaycan Respublikasının payına düşür”.1

Qaçqın, qaçqınlıq, köçkün, məcburi köçkün anla-yışları beynəlxalq aləmdə çoxdan bəllidir.

Qaçqın anlayışı beynəlxalq hüquq təcrübəsində ilk dəfə Birinci Dünya Müharibəsindən (1914-1918) sonra meydana gəlmişdir. Bu anlayış düşmən tərəfindən zəbt olunmuş və ya zəbt olunmaq qorxusu olan əraziləri tərk etmiş, yaxud da həmin ərazilərdən qovulmuş adamlara şamil edilirdi.

İkinci Dünya Müharibəsi (1939-1945) dövründə faşist Almaniyası tərəfindən işğal olunmuş ərazilərdən milyon­larla adamların məcburi surətdə işləmək üçün zorakılıqla başqa ölkələrə aparılması nəticəsində “məcburi köçürül­müş şəxslər” kateqoriyası da yarandı.

İkinci Dünya Müharibəsindən sonra qaçqınların və məcburi köçürülmüş adamların öz vətənlərinə qayta-rılmaları məsələsi son dərəcə kəskin bir problem olmuş-dur. Bu insanların gələcək taleləri barədə hələ müharibə qurtarmamış antihitler koalisiyasına daxil olan dövlətlər tərəfindən Saziş imzalanmışdır (11 fevral 1945-ci il-SSRİ, ABŞ və İngiltərə arasında, 29 iyun 1945-ci il SSRİ və Fransa arasında). Sazişə görə bütün məcburi köçürülmüş şəxslər, istər azad olunmuş hərbi əsirlər, istərsə də düşmən əsarətindən xilas olmuş mülki şəxslər hərbi əsir­lər kimi yox, müttəfiq dövlətlərin azad vətəndaşları kimi nəzərdə tutulmalı və saxlanılmalı idilər.

Müharibədən sonrakı dövrdə “qaçqınlar və məcburi köçkünlər” problemi ilə BMT (Birləşmiş Millətlər Təş­kilatı) məşğul olur. Bu məqsədlə BMT-nin nəzdində Qaçqınların işləri üzrə Beynəlxalq Təşkilat yaradılır. 1951-ci ildə bu Təşkilat BMT-nin Qaçqınların işləri üzrə Ali komissarının İdarəsi ilə əvəz olunur.

Qaçqınların problemlərini tənzimləmək məqsədilə bir sıra beynəlxalq hüquqi sənədlər qəbul edilmişdir. 5 iyul 1922-ci il, 31 may 1924-cü il, 12 may 1926-cı il, 30 iyun 1928-ci il və 30 iyul 1935-ci il Aktları; 29 oktyabr 1933-cü il və 10 fevral 1938-ci il Konvensiyaları; 14 sentyabr 1939-cu il Protokolu və 15 oktyabr 1946-cı il Sazişi.

Bütün bu sənədlərin qəbul olunmasına baxmayaraq qaçqınlar problemi tam həll olunmurdu. Odur ki, İkinci Dünya Müharibəsindən sonra qaçqınların hüquqi tərəfini verən yeni beynəlxalq sənədin qəbul edilməsi zərürəti yarandı. Qaçqınların xüsusi kateqoriyalarına aid bir neçə sənədin əvəzinə qaçqın hesab olunmalı şəxslərin ümumi tərifini verən vahid sənəd hazırlamaq qərara alındı. 1951-ci il iyulun 28-də BMT-nin səlahiyyətli nümayəndələrinin konfransında Qaçqınların statusu haqqında Konvensiya qəbul olundu və 1954-cü il aprelin 21-də qüvvəyə mindi.

1951-ci il Konvensiyasına əsasən “qaçqın statusu 1951-ci il yanvarın 1-də baş vermiş hadisələr nəticəsində və irqi, dini əlamət, vətəndaşlıq, müəyyən sosial qrupa mənsubiyyət və ya siyasi əqidə üzündən təqib qurbanı olmaq barəsində tam əsaslı ehtiyatlara görə vətəndaş olduğu ölkədən kənarda qalan və həmin ölkənin himayəsindən istifadə edə bilməyən və ya bu cür ehtiyatlar üzündən istifadə etmək istəməyən; və ya müəyyən vətəndaşlığı olmadan və həmin hadisələr nəticəsində əvvəl adətən yaşadığı ölkədən kənarda qalaraq, bu cür ehtiyatlar üzündən oraya qayıda bilməyən və ya qayıtmaq istəməyən hər hansı şəxsə şamil olunur.” 1

Zaman keçdikcə və qaçqınlarla bağlı yeni vəziy-yətlər yarandıqca 1951-ci il Konvensiyasının müddəaları-nın tətbiqini yeni qaçqınlara şamil etmək zərurəti meydana gəldi. Nəticədə qaçqınların statusuna dair Protokol işlənib hazırlandı. BMT-nin Baş Məclisində baxıldıqdan sonra Protokol 1967-ci il yanvarın 31-də ona qoşulmaq istəyən-lər üçün açıq elan olundu və 1967-ci il oktyabrın 4-də qüvvəyə mindi.1

1951-ci il Konvensiyasına və 1967-ci il Protokoluna o zaman 110 dövlət qoşulmuşdu. Onlardan 47 dövlət Afrika, 23 dövlət Amerika, 6 dövlət Asiya, 29 dövlət Avropa qitələrində və 5 dövlət Okeaniyada yerləşmişdir. 2

Qeyd etmək lazımdır ki, SSRİ 1951-ci il Konven-siyasına və 1967-ci il Protokoluna qoşulmamış dövlətlər-dən biri olmuşdur. Bu, əlbəttə, səbəbsiz deyildi.

Sovet rəhbərləri belə hesab edirdilər ki, qaçqınların siyasi və hüquqi statusu haqqında 1951-ci il Konvensiyası və 1967-ci il Protokolu bir sıra kapitalist dövlətlərinin, o cümlədən İngiltərə, Fransa, Almaniya Fedrativ Respub­likası, İsveçrə, Danimarka və başqalarının demaqoq, riyakar siyasətlərinə xidmət edir.

1993-cü ildə Azərbaycan Respublikası 1951-ci il Konvensiyasına və 1967-ci il Protokoluna qoşulmuş və 1996-cı ildə onları ratifikasiya etmişdir.

1992-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Milli Məclisi insan hüquqlarına dair beynəlxalq normalara əsaslanaraq, “Qaçqınların və məcburi köçkünlərin statusu haqqında” qanun qəbul etmişdir. Bu qanunun 1-ci Maddəsinə əsasən “Milliyətinə, irqi və vətəndaşlıq əlamətinə, dini etiqadına, dilinə, habelə siyasi əqidəsinə, müəyyən sosial qrupa mənsubiyyətinə görə təqibə məruz qalması, həyatına, ailəsinə, əmlakına real təhlükə yaranması ilə əlaqədar daimi yaşadığı dövlətin onu müda­fiə etməsindən istifadə edə bilməməsi, yaxud təhlü­kəyə görə bu müdafiədən istifadə etmək istəməməsi üzündən yaşadığı ölkənin hüdudlarından kənarda olan Azərbaycan Respublikası ərazisində “qaçqın”, Azərbay­can Respubli­kası ərazisində yaşayış yerini tərk etməyə məcbur olub başqa yerə köçən şəxslər və ya başqa ölkədə daimi yaşayış yerini tərk etməyə məcbur olub Azərbaycan Respub­likasına gəlmiş Azərbaycan Respublikasının vətən­daşları “məcburi köçkün sayılır”.

Beləliklə, qaçqınməcburi köçkün anlayışları bir-birindən fərqlənən kateqoriyalardır. Lakin, hələ bu gün də Respublika əhalisinin əksəriyyəti tərəfindən praktiki olaraq bu anlayışlar fərqləndirilmir, sinonim kimi işlədilir. Daha doğrusu, ictimai şüurda və nitqdə məcburi köçkün-lər qaçqınlarla eyniləşdirilir, hər iki kateqoriyadan olan şəxslərə qaçqın deyilir. Hətta, Dağlıq Qarabağdan və ermənilərin müvəqqəti işğal etdikləri digər rayonlarımız-dan respublikanın şəhər və kəndlərinə səpələnmiş məc­buri köçkünlərin özləri də özlərini qaçqın adlandırırlar.

Fikrimizcə, məcburi köçkünqaçqın kateqoriya­larının geniş kütlələr tərəfindən eyniləşdirilməsi heç də səbəbsiz deyildir.

Əvvəla, qaçqın statusuna malik olan şəxslər özlərini məcburi köçkün adlandırmırlar. Qaçqın termini qaçmaq feli ilə eyni kökdəndir. Bu halda qaçqınların hüquqi statusu ilə onların faktiki vəziyyətinin ictimai şüurda əks olunması üst-üstə düşür. Məlumdur ki, Ermənistan Respublikasının vətəndaşları olan azərbaycanlılar öz ata-baba yurdlarından qaçmaqla canlarını xilas etmiş, Azər­bay­can Respublikasına üz tutaraq, öz soydaşlarına pənah gətirmişlər.



Məcburi köçkün statusuna malik olan şəxslər isə ək­sər hallarda özlərini öz statuslarına müvafiq olaraq məc­bu­ri köçkün yox, elə qaçqın hesab edirlər. Belə olduqda, məcburi köçkünlərin hüquqi statusu ilə onların faktiki və­ziy­yətinin ictimai şüurda əks olunması üst-üstə düşmür.

Ölüm təhlükəsi ilə üzləşərək canlarını qaçmaqla qurtaran adamların özlərini qaçmaq feli ilə eyni kökdən olan qaçqın ismi ilə adlandırmaları təbii, yəni başa düşülən bir haldır. Məcburi köçkün statusuna malik olan adamlar da faktiki olaraq ölüm təhlükəsi ilə üzləşmiş və canlarını qaçmaqla xilas etmişlər. Doğrudur, onlar öz ata-baba yurdlarını tərk etdikdən sonra da vətəndaşı olduğu ölkənin ərazisində - digər rayon və şəhərlərində müvəqqəti məskunlaşmış və əslində yalnız elə bu səbəbdən də hüquqi cəhətdən məhz qaçqın yox, məcburi köçkün hesab olu­nurlar. Ancaq öz yürd-yuvasından “qaçaraq” ölümdən yaxasını qurtarmış adamlara əslində qaçqın adı məcburi köçkün adından daha çox uyğun gəlmirmi?!



Məcburi köçkün kateqoriyasının ictimai şüurda qaç­qın kateqoriyası ilə eyniləşdirilməsinin ikinci səbəbi ondan ibarətdir ki, hər iki kateqoriyadan olan adamların ürəklərinin vətən hissləri ilə, vətən həsrəti, niskili ilə döyüntüləri eynidir. Axı, vətən məfhumu geniş anlayışdır: vətən sözünün məna tutumu təkcə həmin sözlə ifadə olunan hüquqi anlayışla bitmir. Vətən hər bir adam üçün təkcə vətəndaşı olduğu ölkə, dövlət yox, həm də (bəlkə də ilk növbədə) onun dünyaya göz açdığı koma, yatdığı beşik, ana laylası, iməklədiyi, ilk addımını atdığı ev, həyət-baca, tərbiyə olunduğu körpələr evi, uşaq bağçası, təhsil aldığı məktəb, doğma kəndi, rayonu, böyüyüb ərsəyə çatdığı coğrafi mühit – dağlar, düzlər, çəmənlər, tarlalar, çaylar, bulaqlar, meşələr və s. və s-dən ibarətdir.

Nəhayət, ictimai şüurda məcburi köçkün kate-qoriyasının qaçqın kateqoriyası ilə eyniləşdirilməsinin üçüncü səbəbi əhalinin bu sahədə kifayət qədər maarif-lənməməsi ilə bağlıdır.


* * * * * *

1988-ci ildə ermənilər özləri törətdikləri bütün cinayətlərdən, təxribatlardan və Azərbay­cana qarşı təcavüzkar hərəkətlərindən istifadə edərək, Ermənistanda yaşayan azərbaycanlıların zorla çıxarılmasına, onların qaçqın vəziyyətinə düşməsinə nail oldular”.



Heydər Əliyev

Azərbaycan Respublikasının Prezidenti
1988-ci il...Milli fəlakət ilimiz... “Türksüz Ermə-nistan”, “Böyük Ermənistan” xülyasını reallaşdırmaq yolunda daha bir addım atılır.

Yanvar ayının 25-dən fevralın 23-dək Ermənistandan qovulub Azərbaycana gələn qaçqınların sayı artıq 4 min nəfərə çatmışdır. Ermənilərin Sumqayıtda özləri bila­vasitə törətdikləri antierməni iğtişaşlarından sonra Ermənistandan azərbaycanlıların təşkilli surətdə, zorla, silah gücünə qovulması həyata keçirilməyə başlandı. 1988-ci il noyabr ayının 28-dən dekabrın 7-dək erməni separatçıları və millətçiləri basqın edib azərbaycanlılar yaşayan 22 rayonun 185 yaşayış məntəqəsinin sakinlərini kütləvi surətdə ata-baba yurdalarından çıxartdılar. Həmin günlərdə 217 nəfər azərbaycanlı öldürülmüşdür ki, onlardan 57-i qadın, 5-i körpə uşaq, 18-i isə yeniyetmə olub. Qırğın Ermənistanın 19 rayonunda və 11 şəhərində törədilmişdir. Kənd rayonları arasında Quqark və Vardenis (Basarkeçər), şəhərlər arasında isə Masis (Zən­gi­basar) bölgəsində daha çox azərbaycanlı öldürülmüş­dür.1

Qaçqınlar hara üz tutdular?

1989-cu il mart ayının ortalarında SSRİ Nazirlər Soveti “Azərbaycan və Ermənistan respublikalarını məcburən tərk etmiş vətəndaşlara kömək tədbirləri haqqında” məsələyə baxmışdır. Bu barədə “Nedelya” qəzetinə verdiyi geniş müsahibəsində SSRİ Əmək və Sosial məsələlər üzrə Dövlət Komitəsi Əhalinin Miqrasiyası və Köçürülməsi İdarəsinin rəis müavini V.A.Volox qeyd edir ki, iki Qafqaz respublikasını 600 mindən artıq adam tərk etmişdir. Onlardan 60 min nəfəri Moskvaya gəlmişdir. Müsahibədən aydın olur ki, Moskvaya gələn qaçqınların arasında Ermənistandan qo­vul­muş azərbaycanlılar yox idi.

Bu vəziyyətin təsadüfi olduğunu güman etmək, ən azı, sadəlövhlük olardı. “Exo Sumqaita” qəzetinin 7.11.1991-ci il tarixli buraxılışının yarısı “Ermənistansan qaçqınlar: insanlar və talelər” mövzusuna həsr olunmuş yazısında oxuyuruq: “Qaçqın azərbaycanlılar, başqaların-dan fərqli olaraq Kremlin qapılarını döymədilər, onlar Qızıl Meydandakı çadırlar şəhərciyində də yox idilər. Lakin bu o demək deyil ki, onların bütün problemləri həll olunmuşdur. Böyük müsibətə düçar olaraq, ağır dərd-qəm çəkə-çəkə onlar problemlərinin həllini səbrlə gözləməyə öyrəşmişlər...”.

Qəzet haqlı olaraq qeyd edir ki, Ermənistandan qo­vul­muş azərbaycanlıların pənah gətirdikləri yeganə sığı­nacaq yeri Azərbaycan Respublikası olmuşdur. Ermə-nilərdən fərqli olaraq azərbaycanlılar nəinki Moskvaya, SSRİ-nin digər bölgələrinə və hətta xarici ölkələrə də getməyin mümkün olduğunu heç xəyallarına belə gətirə bilməzdilər. Ancaq bunun səbəbini azərbaycanlıların təkcə səbrli olmaları ilə izah etməklə kifayətlənmək də düz olmaz. Səbəb daha dərində axtarılmalıdır.

Bugün aydın olur ki, 70-illik Sovet hakimiyyəti dövründə Ermənistan və Azərbaycan Sovet Sosialist Res­publikalarında iki qonşu xalq – ermənilər və azərbay-canlılar – milli, etnik və bəşəri dəyərlər baxımından tam əks istiqamətlərdə tərbiyə olunmuşlar. Xəmiri binadan humanist, insanpərvər dəyərlərdən yoğrulmuş azərbay-canlılar Sovet ideologiyasının beynəlmiləlçilik və xalqlar dostluğu təbliğatına aludə olaraq, öz ərazi və etnik bütövlüyünü, faciələrlə dolu keçmişini az qala tamam unutmuş, gələcək taleyinə bir növ laqeyd münasibət bəsləmiş, bütün problemlərinin həllini birdəfəlik olaraq Moskvaya etibar etmiş, ona təhvil vermişdi.

Baxmayaraq ki, ermənilər də azərbaycanlılar kimi 70 il sosializm şəraitində - eyni ictimai-siyasi quruluşda, vahid Sovet dövləti məkanında yaşayırdılar, azərbay-canlılardan fərqli olaraq onlar sovetləşmədən əvvəlki millətçilik və separatçılıq ənənələrinə sadiq qalmış, azər-baycanlılarla müqayisədə tam əks mövqedən fəaliyyət göstərməkdə davam etmişlər.

Qonşu dövlətlərin – Türkiyə, Azərbaycan, Gürcüstan

və Rusiyanın torpaqlarını ələ keçirmək hesabına “Böyük Ermənistan” dövləti yaratmaq xülyasını həyata keçirməyi qarşılarına məqsəd qoymuş millətçi və separa-tçı erməni “ziyalıları” müxtəlif cəbhələrdə - Ermənistan SSR ərazi­sində, Azərbaycan SSR ərazisində, SSRİ-nin digər bölgələrində, dövlətin paytaxtı Moskva şəhərində, ələlxüsus partiya və dövlət aparatlarında və 60-a qədər xarici ölkədə yorulmaq bilmədən çalışmışlar.

Məlum olduğu kimi, Azərbaycandan gedən ermə-nilərin yalnız cüzi bir hissəsi Ermənistana, böyük əksə-riyyəti isə SSRİ-nin müxtəlif bölgələrinə - Moskvaya, Leninqrada, Kiyevə, Rostova, Stavropol və Krasnodar diyarlarına, Urala, Sibirə, Pribaltika Respublikalarına və bir çox xarici ölkələrə üz tutmuşlar. Ermənilərin Azər-baycandan Ermənistana, öz həmvətənlərinin, doğma qardaş-bacılarının yanına yox, etnik və dil qohumluqları olmayan müxtəlif millətlərin kölgəsinə toplaşmaları kortəbii hal deyil, vahid mərkəzdən idarə olunan bir proses idi. Burada onların əsas məqsədi isə geniş dünya ictimayyətinə antiazərbaycan təbliğatını yaymaq, onun təsəvvüründə bir tərəfdən “yazıq, kimsəsiz, fağır, günüqara” erməni obrazını, digər tərəfdən isə “siviliza-siya görməmiş, vəhşi, qaniçən, barbar” azərbaycanlı obrazını yaratmaq olmuşdur. Bu çirkin üsulla ermənilər guya azərbaycanlılarla birgə yaşayışın mümkün olmadı-ğını əldə bəhanə tutaraq Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin Azərbaycandan ayrılıb Ermənistanın tərkibinə birləşdirilməsi siyasətini həyata keçirməkdə özlərinə çoxlu havadarlar tapmaq istəyirdilər. Etiraf etməliyik ki, onlar öz məqsədlərinə - antiazərbaycan təbliğat maşınını işə salmağa və bundan uzun müddət faydalanmağa nail ola bildilər.

Bir məsələni də xüsusi olaraq qeyd etmək lazımdır ki, azərbaycanlı və erməni qaçqınların SSRİ-nin müxtəlif bölgələrinə və xarici ölkələrə getmək, orada sığınacaq tap­maq, yerləşmək baxımından imkanları da eyni deyildir. Ermənilərin SSRİ-dəki və xarici ölkələrdəki nüfuzlu və imkanlı havadarları qaçqınların beynəlxalq səviyyədə hi­mayə olunmaları haqqında 1951-ci il Konvensiyası, 1967-ci il Protokolu və digər Sənədlərdən bəhrələnməyin mümkünlüyünü çox gözəl bilirdilər və qabaqcadan bu istiqamətdə erməniləri maarifləndirmək üçün məqsəd­yönlü geniş təbliğat, təşviqat və təşkilat işi aparmışdılar.

Azərbaycanlıların isə nə xaricdə başbilən imkanlı havadarları, nə də qaçqınlar haqqında, onların hüquqlarını tənzimləyən beynəlxaq sənədlər barədə xəbərləri var idi. Odur ki, Ermənistandan, öz dədə-baba torpaqlarından qo­vulan azərbaycanlılar yalnız və yalnız Azərbaycana, dil bir, din bir qardaş-bacılarının yanına pənah gətirdilər.

Beləliklə, 1988-ci ildən başlayaraq Ermənistan Respublikasının ərazisindən – öz ata-baba torpaqlarından qovulan 200 mindən artıq azərbaycanlı, 50 mindən çox Axısqa türkü, Qarabağın ərazisindən – doğma yurdların -dan qovulmuş azərbaycanlılar və nəhayət, Dağlıq Qaraba­ğın ətrafındakı yeddi rayondan - Laçın, Ağdam, Cəbrayıl, Qubadlı, Zəngilan, Kəlbəcər, Fizuli rayonlarından zora­kılıqla çıxarılmış azərbaycanlı qaçqın və məc­buri köçkün­lərin birlikdə sayı 1 milyona çatmışdır.1 Həmin bu qaçqın və məcbur köçkünlərin böyük bir hissəsi Sumqayıt şəhə­rində özünə sığınacaq tapmışdır.

1988-ci ildə Ermənistan Respublikası ərazisindən qoyulan azərbaycanlıların 18330 nəfəri Sumqayıta pənah gətirmişdir. Ermənistan SSR-nin 20 rayonundan Sum­qa­yıta 3030 ailə gəlmişdir, o cümlədən:
1. Sisyan rayonundan-606 ailə

2. Qafan rayonundan-598 ailə

3. Krasnoselo rayonundan -530 ailə

4. Amasiya rayonundan-466 ailə

5. Masis rayonundan -140 ailə

6.Yeğeqnadzor rayonundan-190 ailə

7.İcevan rayonundan-190 ailə

8.Əzizbəyov rayonundan-97 ailə

9. Gorus rayonundan-74 ailə

10.Quqark və Kirovakan qayonlarından-59 ailə

11. Vardenis rayonundan-33 ailə

12. Stepanavan rayonundan-30 ailə

13. Kalinin rayonundan-22 ailə

14. Mehri rayonundan-18 ailə

15. Spitak rayonundan-17 ailə

16.Ararat rayonundan-14 ailə

17. Noyemberyan rayonundan-9 ailə

18. Razdan rayonundan-4 ailə

19. Tumanyan rayonundan-4 ailə
Ermənistandan qovulub Sumqayıta gələn ailələrin arasında 4 rus ailəsi də vardır.
Beləliklə, artıq 1988-ci ilin sonundan etibarən Er- mənistan Respublikasının ərazisində bir nəfər də olsun azərbaycanlı qalmamışdır. Başqa sözlə desək, “azərbay-canlılarsız Ermənistan” ideyasını reallaşdırmaq uğrunda XX əsrin əvvəllərindən fasıləsiz olaraq çalışan, vuruşan erməni millətçiləri və separatçıları əsrin sonlarında öz mənfur məqsədlərinə nail ola bildilər.

Sumqayıtlılar təkcə Ermənistandan qovulmuş azər­bay­canlıları yox, həm də Dağlıq Qarabağdan və onun ətrafındakı yeddi rayondan qovulmuş məcburi köçkün-lərin də böyük bir dəstəsini qəbul etdi, onlara sığınacaq verdi. Azərbaycan Qaçqınlar Komitəsi Sumqayıt şöbə-sinin verdiyi məlumata görə 1994-cü il yanvar ayının əvvəlinə Sumqayıta 62838 nəfər məcburi köçkün gəlmişdir. Onların rayonlar üzrə sayı Cədvəl 8-də verilmişdir.



Cədvəl 8. Sumqayıtda müvəqqəti məskunlaşmış

qaçqın vя məcburi köçkünlərin rayonlar üzrə sayi

(1994-cü ilin yanvarına olan məlumat)





Rayonlar

Qaçqın ailələrinin sayı

Qaçqınların sayı

1

2

3

4

1.

Xankəndi (Stepanakert)

15

85

2.

Əsgəran

2

9

3.

Xocavənd (Martuni)

41

226

4.

Ağdərə (Mardakert)

20

78

5.

Qadrut

36

138

6.

Xocalı

58

263

7.

Şuşa

160

696

8.

Laçın

1710

7030

9.

Ağdam

864

3497

10.

Fizuli

2108

3991

11.

Qubadlı

6381

27339

12.

Zəngilan

1537

6882

13.

Kəlbəcər

177

729

14.

Cəbrayıl

2605

6875

Cəmi

15714 ailə

62838 nəfər
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə