X yaratmaq q




Yüklə 1.64 Mb.
səhifə5/10
tarix22.02.2016
ölçüsü1.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Миллятлярарасы гарышыг аиляляр

Сумгайыт тикилмяйя башланан илк эцндян етибарян бурада аилялярин мцяййян щиссяси мцхтялиф миллятлярдян олан адамлар арасында гурулан аилялярдир. Миллятлярарасы гарышыг аилялярин шящяр аиляляринин тяркибиндя хцсуси чякиси айры-айры иллярдя мцхтялиф олмушдур. Мясялян, Сумгайы-та республика табелийиндя шящяр статусу вериляндян сонракы он ил ярзиндя (1949-1959) шящяр аиляляринин 30-37 фаизини, 1969-1979-ъу иллярдя 21,5-22 фаизини миллятляр-арасы гарышыг аиляляляр тяшкил едирди.

1980-1985-ъи илляр ярзиндя Сумгайытда ъями 5942 ниэащ баьланмышдыр. Онлардан 1100 аиля миллятлярарасы гарышыг аилялялярин пайына дцшцр ки, бу да бцтцн аилялярин 18,5 % - ни тяшкил едирди.

Миллятлярарасы гарышыг аиляляр шящярдя йашайан бцтцн миллятлярдян олан адамлар арасында гурулурду. Бу сащядя щеч бир мящдудиййят олмамышдыр.

Сумгайыт шящяриндя йашайан ящалинин яксяриййяти бцтцн дюврлярдя азярбайъанлылар олмушлар. Одур ки, миллятлярарасы гарышыг аилялярин яксяриййятиндя дя ниэащ баьлайан тяряфлярдян биринин (яксяр щалларда - яр) азярбайъанлы олмасы тябиидир. Мясялян, 1980-1985 – ъи иллярдя азярбайъанлы оьланлар 50-дян артыг – рус, украйналы, ермяни, белорус, лязэи, йящуди, молдаван, эцръц, кабардин, ногай, гагауз, удин, гарачы, хакас, осетин, мордвин, башгырд, чуваш, латыш, коми, газах, абхаз, кумык, авар вя диэяр миллят вя етник груплардан олан гызларла аиля гурмушлар.

Азярбайъанлы оьланлар хариъи юлкя нцмайяндяляри олан гызларла да (корейалы, маъар, полйак, йунан, испан, италйан, тцрк, фарс вя. с) аilя гурмушлар.

Азярбайъанлы оьланларла аиля – ниэащ мцнасибятляри гуран мцхтялиф миллятлярдян олан гызлар Сумгайытда юзляри цчцн икинъи Вятян тапмагла кифайятлянмямиш, щям дя аиля сяадяти ялдя етмишляр.

Демяк лазымдыр ки, Сумгайытда азярбайъанлы гызларын гейри миллятдян олан оьланлара яря эетмяси щаллары олса да, чох аз йайылмышдыр. Беля ки, эюстярилян дюврдя ъями 50 азярбайъанлы гыз диэяр миллятлярдян олан оьланларла аиля гурмушдур.

Миллятлярарасы аиля-ниэащ мцнасибятляри Сумга-йытда йашайан диэяр миллятлярдян олан адамлар арасында да эениш йайылмышдыр. Мясялян, юзбяк-чуваш, лязэи-естон, белорус-полйак, полйак-мордвaн, йунан-татар, газах-алман, таъик-белорус, кумык-гагауз, лак-молдаван, эцръц-татар, осетин-корейалы вя с. аиляляр гурулмушдур.

Сумгайыт шящяриндя миллятлярарасы аилялярин икинъи эенерасийасы да мцшащидя едилир. Беля ки, миллятлярарасы гарышыг аилядя доьулмуш ушаглар бюйцйцб аиля гураркян юз ата вя аналарынын мянсуб олдуглары миллятлярин гызлары иля дейил, цчцнъц бир миллятдян олан гызла евлянир, йахуд да оьлана яря эедир. Мясялян, азярбайъанлы рус гызы иля аиля гурмуш, онларын гызы ися украйналы оьлана яря эетмишдир. Бу гябилдян олан аиляляр аз дейилдир.

Миллятлярарасы гарышыг аилялярин гурулмасы Сум-гайытда 1988-ъи ил мялум феврал щадисяляриндян сонра бир гядяр сянэися дя йеня давам едир. Фактлара нязяр салаг.

1988-ъи ил. Ъями 1879 ниэащ гейдя алынмышдыр. Онлардан 364-ц вя йа 19,3 %-и миллятлярарасы ниэащлар олмушдур ки, бунларын да 148-и азярбайъанлыларла гейри азярбайъанлылар, 216-сы ися диэяр миллятлярдян олан эянъляр арасында баьланмышдыр.

1989-ъу ил. Ъями 2008 ниэащ гейдя алынмышдыр. Онлар­дан миллятлярарасы ниэащлар - 223 вя йа 17,3 % азярбайъан-лыларла гейри азярбайъанлылар арасында олан ниэащлар– 177, диэяр миллятлярдян оланлар арасында – 171.

1990-ъи ил. Ъями 1784 ниэащ гейдя алынмышдыр. Онлар­дан 223-ц вя йа 12,5 %-и миллятлярарасы гарышыг ниэащлар: 104-ц азярбайъанлыларла диэяр миллятлярдян оланлар арасында, 119-у ися диэяр миллятлярдян олан адамлар арасындакы ниэащлар олмушдур.

1991-ъи ил. Гейдя алынмыш ниэащлар: Ъями-1977. Онлардан миллятлярарасы гарышыг ниэащлар - 159, вя йа 8,3 %: азярбайъанлыларла диэяр миллятлярдян оланлар ара­сын­да - 84 ниэащ; башга миллятлярдян оланлар арасында - 77 ниэащ.

Беляликля, Сумгайыт шящяриндя 1988-1991-ъи иллярдя гурулмуш аилялярин тяркибиндя миллятлярарасы аилялярин сайъа азалмасы мейлляри эюз габаьындадыр вя юлкядя баш вермиш иътимаи-сийаси, милли-етник, демографик просес­лярля, ящалинин миграсийасынын артмасы вя с. иля изащ олуна биляр.

Гейд едяк ки, шящярдя миллятлярарасы гарышыг аиля­лярин гурулмасы mейлляри зяифляся дя давам едир. Диггяти хцсусиля ъялб едян бир мясяляйя дя тохунаг.

1987-ъи ил нойабр айынын 17-дян етибарян (о заман М.С.Горбачовун игтисади мясяляляр цзря кюмякчиси олмуш академик А.Аьанбекйанын Парисдя Ермяни Франса Институтунун вя Ермяни Ветеранлары Ассосиа­сийасынын онун шяряфиня тяшкил етдикляри гябулда чыхыш едяряк Даьлыг Гарабаьын Ермянистана бирляшдирилмяси иля баьлы М.С.Горбачова тяклифля мцраъият етдийи барядя вердийи бяйанатдан сонра) Даьлыг Гарабаь уьрунда цмуммилли ермяни иьтишашларынын баш вердийи, йяни Ермянистан-Азярбайъан Даьлыг Гарабаь гаршыдуруму­нун гачылмазлыьы иътимаи шцурда таm дярк едилдийи бир дюврдя беля Сумгайытда азярбайъанлы – ермяни миллят­лярарасы гарышыг аилялярин сайы 1988-ъи илдя – 12, 1990-ъы илдя – 1 (Акт № 389, 12 апрел), 1991-ъи илдя – 1 (Акт № 602, 27 апрел) олмушдур.

Азярбайъанлыларла дiэяр миллятлярдян олан адамлар арасында вя башга миллятлярдян олан адамларын бир-бириля миллятлярарасы гарышыг аилялярин гурулмасы бу эцн дя Сумгайыт цчцн ади щалдыр.

Азярбайъанлылыарын башга миллятлярдян олан адам­ларла щеч бир манея олмадан асанлыгла аиля гура билмяси онунла баьлыдыр ки, бизим юлкямиздя, Азярбайъан Республикасынын яразисиндя тарихян, тябии, обйектив просесляр нятиъясиндя чохмиллятлилик вязиййяти йаранмыш, бейнялмилялчилик яняняляри инкишаф етмиш, адамларын сцмцйцняилийиня ишлямиш, ъанына-ганына щопмушдур. Чохмиллятли Азярбайъан халгынын бейнялмилялчилик яняняляриня йцксяк гиймят верян Азярбайъан Респуб-ликасынын президенти Щейдяр Ялийев беля демишдир:

«Бизим Азярбайъанын мцсбят хцсусиййятляриндян бири дя одур ки, ресупбликамыз чохмиллятли, бейнялмилял дювлятдир. Мян юз рясми бяйанатларымда, нитгляримдя дяфялярля гейд етмишям ки, бу, республикамызын цстцн­лцйцдцр, милли сярвятидир. Биз bununla фяхр едирик вя bu тяркиби горуйуб сахламалыйыг».1

Достлуг шящяри

Мцхтялиф миллятлярдян олан яли габарлы зящ­яткеш адамларын эеъя-эцндцз фасилясиз фядакар ямяйи, мисилсиз щцняри, сюзцн там мянасында гящряманлыьы сайясиндя гыса заман кяси­йиндя ХХ ясрин 2-ъи йарысында аь сачлы гоъаман Хязярин сащилиндя уъалдылмыш йени шящярин - Бакынын кичик гардашы Сумгайытын рясми ады иля йанашы эениш йайылмыш гейри-рясми адлары да олмушдур. Шящяр Азярбайъандан чох-чох узагларда, дцнйанын мцхтялиф юлкяляриндя дя «Комсомольск-на-Каспии» (Хязяр сащилиндя Комсо­молск), «Город юности» (Эянълик шящяри), «Город Солнца» (Эцняш шящяри), «Город-сад» (Шящяр-баь), «Город дружбы народов» (Халглар достлуьу шящяри) вя с. kими адлары иля эениш танынмышдыр.

Эюрцндцйц кими, садя зящмят адамлары тяряфиндян шящяря гейри-рясми адлар вериляркян онун характерик хцсусиййятляри – шящяри гуруб йараданларын йаш сявиййяси, яксяриййятинин комсомолчу олдуьу, шящярин йашыллыьа, эцл-чичяйя бцрцндцйц, илин бцтцн фясилляриндя яксяр эцнлярин эцняшли олдуьу, ящалинин бейнялмилял-чилийи, достлуьу вя вяс. əсас эютцрцлмцшдцр.


Сумгайытда инсанларын бейнялмилялчилийини, достлу­ьу­ну, мещрибанлыьыны юз бядии йарадыъылыьында юn плана чякян халг шаири Няби Хязр щеч дя ябяс йеря демя­мишдир:
Зящмятдир, зяфярдир ешги, мурады,

Он илдя адламыш йцз-йцз илляри.

Яэяр олмасайды Сумгайыт ады,

Мян она дейярдим Достлуг шящяри.


Достлуг шящяриндя 1981-ъи илдя «Халглар Достлуьу Сарайы» тикилиб истифайя веримиш, 1983-ъц илдя «ССРИ Халглар Достлуьу» мейданы тикилмишдир. Шящярин мяркязи кцчяляриндян бири «Сцлщ проспекти», диэяри «Достлуг кцчяси» адланырdı.

О вахтлар шящярин кцчя вя проспектляриня верилян адлар да бир гайда олараг дюврцн, иътимаи-сийаси гурулушун идеолоэийасына мцвафиг иди, цмумбяшяри вя бейнялмилял характер дайышырды: К.Маркс, В.И.Ленин, Н.Н.Няриманов, С.Шаумйан, 26 Бакы Kомиссары, Коммунист, Октйабр, 1 Май, Низами Эянъяви, Sямяд Вурьун, А.С.Пушкин, Т.Г.Шевченкo, Шота Руставели, А.М.Горки, Совет Иттифагы Гящряманы Й.М.Sинйов, В.П.Чкалов, И.Д.Папанин, Космонавтлар кцчяси вя с.

Идаря, мцяссися вя тяшкилатларын адлары вя ясасян бейнялмилял бахымдан верилирди: Халглар достлуьу музейи, «Достлуг» клубу, «Октйабр» мядяниййят еви, «Космос» кинотеатры, «Ветеран» клубу, В.И.Ленин адына Боруйайма заводу вя с.

Ушаг баьчаларына вя кюрпяляр евляриня дя бу гя­би­л­дян олан адлар верилирди. Мясялян, азяrбайъанъа олан адлар: «Эцняш», «Севинъ»; русъа олан адлар: «Снегу­рочка»; «Краснайа шапочка», «Алйонушка», «Золотой клйучик», бцтцн халгларын ушаглары цчцн ейни дяряъядя айдын олан бейнялмилял адлар: «Пионер», «Буратино», «Октйабрйонок» вя с. Бу адлар ушагларда кюрпя йашларындан бейнялмилялчилик щисслярини, башга халгларын поетик образларына севэи-мящяббят дуйьуларыны ойат­маг мягсяди эцдцрдц.

Достлуг шящяри олан Сумгайытда беля бир яняня дя вар иди. Шящяр, республика вя юлкя мигйасында хцсуси хидмятляри олан адамлара шящярин Фяхри вятяндашы ады верилирди. Бейнялмилялчилик вя достлуг рямзи олан бу шя- ряфли ад инсанлара онларын милли мянсубиййятиндян асылы олмайараг верилирди.

Сумгайытын Фяхри Вятяндашы адына ашаьыда эюс-тярилян адамлар лайиг эюрцлмцшляр:



  1. Абдуллайев Мязащир Аьа оьлу -1 №-ли Тикинти tрестинин мцдири, Сосиалист Ямяйи Гящряманы, азярбай­ъанлы;

2.Османов Аслан Абдулла оьлу – иншаатчы, Сосиа­лист Ямяйи Гящряманы, азярбайъанлы;

3.Щясянова Зяминя Щясян гызы – металлург, Сосиа­лист Ямяйи Гящряманы, азярбайъанлы;

4. Арутйунйан Отанес Ваъканович – иншаатчы, ермяни;

5. Подгорны Пйотр Пахомович – поладяридян, Азяр-байъан Республикасынын Фяхри металлургу, украйналы;

6. Онышко Qригори Фйодорович – чилинэяр, украй­налы;

7. Костандов Леонид Аркадйевич – ССРИ Кимйа Сянайеси назири, ермяни;

8.Таьызадя Нийази Зцлфцгар оьлу – дирижор, ССРИ Халг артисти, азярбайъанлы:

9.Мяммядова Мющтярям Мяммяд гызы- Сумга­йыт шящяр Советинин катиби, азярбайъанлы;

10.Мустафайев Яли Щцсейн оьлу – 1 №-ли ИЕС-ин директору, азярбайъанлы;

11.Бабайев Няби Ялякбяр оьлу (Няби Хязри) – Азярбайъан Республикасынын Халг шаири, азярбайъанлы;

12.Добкина Йевдокийа Александровна – Азярбайъан Республикасынын Ямякдаr мцяллими, йящуди;

13.Компанетс Йури Викторович – Азярбайъан Республикасынын Ямякдар мцяллими, йящуди;

14.Каспаров Гарри Кимович – Шащмат цзря Дцнйа чемпиону, ермяни;

15. Qurinova Anastasiya Petrovna – Azərbaycan Respublikasının Əməkdar ticarət işçisi, rus;

16. Şatalov Vladimir Aleksandroviç – SSRİ təyya-rə­çi-kosmonavtı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, rus;

17.Yeliseev Aleksey Stanislavoviç – SSRİ təyya-rəçi-kosmonavtı, Sovet İttifaqı Qəhrəmanı, rus;

18. Lebedev Vladimir Nazaroviç – Azərbaycan SSR DTK Sumqayıt şöbəsinin rəisi, rus.
Beləliklə, Sumqayıtın Fəxri Vətəndaşı adına layiq görülmüş adamların əksəriyyəti – 11 nəfəri milliyyətcə qeyri-azərbaycanlıdır. Onların arasında 3 nəfər erməni də olmuşdur.

Sual olunur: Ermənistanın yeni şəhəri, Sumqa-yıtla qardaşlaşmış Kirovakanda milliyyətcə azərbay-canlı olan neçə nəfər bu şəhərin Fəxri Vətəndaşı adına layiq görülmüşdür? Cavab: Hec bir nəfər.



Qardaşlaşan şəhərlər
Sumqayıt (Azərbaycan), Rustavi (Gürcüstan), Kirovakan (Ermənistan), Çerkassı (Ukrayna), Piteşti (Rumıniya), Lüdviqshafen (Almaniya) şəhərlərinin metallurgiya və kimya müəssisələri arasında texniki-iqtisadi əlaqələrin yaradılması və inkişaf etdirilməsi bütövlükdə bu şəhərlər arasında istehsalat və mədə-niyyət sahələrində geniş əlaqələrin yaranmasına gətirib çıxarmışdır. Bu dostluq və mehribançılıq əlaqələrinin get-gedə inkişaf edərək daha geniş miqyas alması, şəhər həyatının bütün sahələrini əhatə etməsi nəticəsində Sumqayıtla Rustavi, Kirovakan, Çerkassı və Piteşti şəhərləri arasında yaranmış əlaqələr keyfiyyətcə yeni səviyyəyə çatmış və bu şəhərlər “qardaşlaşan şəhərlər” kimi yüksək fəxri ad daşımağa başlamışlar.

Qardaşlaşan şəhərlər arasında “sosializm yarışı” adlanan yarışlar keçirilirdi. Yarışların keçirilməsində əsas məqsəd əmək məhsuldarlığının artırılması, əhali-nin maddi və mənəvi səviyyələrinin yüksəldilməsindən ibarət olmuşdur.

Yarışlar qardaşlaşan şəhərlər arasında gediş-gəliş əlaqələri yaradır, müxtəlif millətlərdən olan adi zəhmət adamları səviyyəsində ünsiyyəti genişləndirməyə şərait yaradırdı.

Yarışan şəhərlər – Sumqayıt, Rustavi, Kirovakan əmək kollektivlərinin öz öhdəliklərini yerinə yetirmələri haqqında hər ay bir-birinə məlumatlar göndərirdi. Yarış-lara vaxtaşırı yekun vurulurdu. Qaliblər müəyyən edilir, onlara keçici bayraqlar təqdim olunur, mükafatlar verilirdi. Sumqayıtlılar dəfələrlə yarışların qalibi olmuşlar. Məsələn, Sumqayıt Boruyayma zavodunun kollektivi Rustavi və Kirovakan metallurqları ilə yarışlarda bir neçə dəfə qalib çıxmış, Rustavi və Kirovakan şəhər partiya komitələri və şəhər sovetlərinin Qırmızı Bayraqları ilə təltif olunmuşlar. Sumqayıt, Rustavi və Kirovakan şəhər­lərində yarışlara yekun vurulan günlər qardaşlaşmış şəhərlərin əhalisi üçün əsl dostluq və qardaşlıq bayra­mına çevrilirdi. Şəhərlər bir-birinə nümayəndə heyəti göndərir, şəhər qəzetlərində yarışların nəticələri dərc edilir, “Bilik” cəmiyyətinin üzvləri mühazirələr oxuyur, söhbətlər aparır, bədii özfəaliyyət kollektivləri konsertlər verir, poladəridənlər isə birgə “dostluq ərintisi”, “dostluq növbəsi” və s. təşkil edirdilər.

Sumqayıt, Rustavi və Kirovakan şəhərləri arasında dostluq və qardaşlıq əlaqələri ənənəvi xarakter daşıyırdı. Metallurqlar, kimyaçılar, inşaatçılar, müharibə və əmək veteranları, həkimlər, müəllimlər, tələbələr, şagirdlər, partiya, komsomol və həmkarlar təşkilatı işçiləri və s. aralarında qarşılıqlı dostluq əlaqələri ilbəil genişlənirdi.

Rustavidə çıxan “Sosialistiçeskiy Rustavi” qəzetinin əməkdaşı R.Davıdov yazırdı: “Mən Sumqayıtı və onun sakinlərini çox sevirəm. Mənim Bakıda və Sumqayıtda çoxlu dostum vardır. Mən onlara qonaq gedirəm, onlar da tez-tez bizə gəlirlər. Biz bir-birimizlə zəngləşir, həm də məktublaşırıq. Sumqayıt həmişə mənə Rustavini xatır­adır, axı onlar qardaş şəhərlərdir. Onlar boş səhrada baş qaldıraraq indi sovet sənayesinin nəhəngləri olmuşlar. Sumqayıtı təkcə mən sevmirəm. Onlarla, yüzlərlə, hətta minlərlə rustavili zəhmətkeş Sumqayıtı çox sevir. Bu aydındır! Axı, onlar bir-biri ilə yarışırlar, öz şəhərlərini kommunist əməyi və məişəti şəhərinə çevirməyə səy edirlər.” 1

Yarışlarda yeni şəhərlərin poladəridənləri, boruya-yanları, energetikləri, qaynaqçıları, çilingərləri, inşaat-çıları və s. iştirak edirdilər. Onlardan Sosialist Əməyi Qəhrəmanları Tofiq Kərimov və Zəminə Həsənova, adlı-sanlı metallurqlardan Allahverdi Süleymanov, Cahangir Mustafayev, Fərman Cəfərov və başqaları Sumqayıt Boruyayma zavodundan; Sosialist Əməyi Qəhrəmanları Amiran Pantsulaya, A.Dzamaşvili, poladəridənlər Şota Şubetidze, A.Siqda, Georgi Kobiaşvili və başqaları Rustavi Metallurgiya zavodundan; alüminiumçular Aşot Əsiryan, Kamo Baqdasaryan, Suren Qriqoryan və başqaları Kirovakan Alüminium zavodundan və s. göstərmək olar.

Azərbaycan və Gürcüstan xalqlarının böyük tarixi dostluğunun rəmzi kimi Sumqayıt Boruyayma və Rustavi Metallurgiya zavodlarının ərazilərində ucaldılmış “Şərəf lövhələrində” adlı-sanlı metallurqlar: sumqayıtlı Tofiq Kərimov, Fərman Cəfərov, Cahangir Mustafayev, Zəminə Həsənova, Pyotr Podqornı, Vasili Boldırev, Allahverdi Süleymanov və rustavili Amiran Pantsulaya, Şota Şube-tidze, A.Dzamaşvili, R.Beniaşvili, Georgi Kobiaşvili, Vardış Kobaridze, Vano Metreveli və digər görkəmli əmək adamlarının portretləri yan-yana asılırdı.

Sumqayıtda “Rustavi”, “Kirovakan” küçələri və kafeləri, Rustavidə isə “Sumqayıt metallurqları” adına küçə olmuşdur.

Bizdə olan məlumata və müxtəlif illərdə Kirova-kanda olmuş sumqayıtlıların dediklərinə görə, bu şəhərdə Sumqayıtın adı ilə bağlı nə bir küçə, nə bir kafe, yaxud da hər hansı bir digər obyekt olmamışdır.

Hələ 1984-cü ildə Sumqayıt şəhər Partiya Komi-təsinin birinci katibi Şənlik Əliyev Kirovakan şəhər Partiya Komitəsinin birinci katibi ilə Moskvada SSRİ Ali Sovetinin sessiyasında görüşüb söhbət edərkən bu möv­zuya toxunaraq Kirovakanda heç bir obyektə Sumqayıtla bağlı hər hansı bir ad verilmədiyindən təəccübləndiyini bildirəndə Sumqayıtla neçə illərdən bəri “qardaş” olan Kirovakan şəhərinin rəhbəri: “Biz bu barədə fikirləşərik” – deyə cavab vermişdir!? Onların nə fikirləşdiklərini sonrakı tarixi hadisələr göstərdi...

Sumqayıtlılar isə dostluq, qardaşlıq əlaqələrinə sadiq qalaraq qardaşlaşdığı Kirovakan şəhərinin sakinləri qarşı­ında öz üzərinə götürdükləri öhdəlikləri canla-başla yerinə yetirməyi hətta məlum 1988-ci il fevral hadisələrindən sonra da davam etdirirdilər, çünki erməniləri həqiqətən özlərinə qardaş sayırdılar. Bir neçə misal göstərək.

1988-ci ilin mart ayında “Kimyasənaye” İB qardaş Kirovakan və Rustavi şəhərlərinə kaustik soda; Alümi-nium zavodu – ilkin alüminium yüklənmiş vaqonlar; Xovlu İplik fabriki – ilin birinci rübündə planlaşdırılmış 16,8 ton əvəzinə Kirovakana 19 ton iplik göndərmişlər. İllik planda nəzərdə tutulan 364 min kvadrat metr müqabilində təkcə birinci rübdə Ermənistana 256 min kvadrat metr şüşə göndərilmişdir (Bax: “Kommunist Sumqaita”, 13 mart, 1988-ci il).

1988-ci il dekabr ayında Ermənistanın Spitak şəhərində əhalinin zəlzələdən zərər çəkdiyini nəzərə alaraq Sumqayıt Alüminium zavodunun kollektivi 1989-cu ilin planı hesabına Ermənistana əlavə olaraq xeyli miqdarda alüminium yola salmışdır (Bax: “Kommunist Sumqaita”, 23.XII.1988-ci il).

Sumqayıtla qardaşlaşan şəhərlərdən biri də məşhur Ukrayna kobzarı (xalq aşığı), şair Taras Qriqoryeviç Sevçenkonun vətəni Çerkassı şəhəri idi. XX əsrin 70-ci illərindən başlanmış Sumqayıt – Çerkassı qardaşlığı bu gün də yüksək səviyyədə davam edir. Bu iki şəhərin dostluq əlaqələri təkcə sənaye müəssisələri arasında deyildir. Sumqayıtın 15 saylı orta təhsil məktəbi ilə Çerkassı şəhərinin “Sumqayıt” küçəsində yerləşmiş 27 saylı orta təhsil məktəbi öz aralarında müqavilə bağlayaraq dostluq əlaqələrini daha da genişləndirmiş, təcrübə mübadiləsi aparmışlar. Qardaşlaşan şəhərlərin gənc sakinləri – şagirdlər bir-biri ilə məktublaşır, tanış olur, bayramlarda təbrik teleqramları göndərir, qonaq gedib-gəlir, bir-birilərinin həyat tərzi, mədəniyyəti, adət-ənənələri, dili, ədəbiyyatı, incəsənəti, yaşadıqları şəhərlərin gözəlliyi, Dnepr çayının və Xəzər dənizinin füsunkar təbiəti ilə tanış olurlar. Sumqayıt məktəblilərinin Çerkassıdan gətirib 15 saylı məktəbin yerləşdiyi ərazidə əkdikləri “ivuşkalar” – saçaqlı söyüdlər – indi artıq böyüyərək, iki qardaş xalqın əbədi və sarsılmaz dostlu-ğunun rəmzinə çevrilmişdir.

Sumqayıt şəhərində bir küçəyə və bir kafeyə “Çerkassı” adı verilmişdir.

Avropada ilk dəfə olaraq təbii qazlardan sintetik kauçuk istehsalına başlamış Sumqayıt bu sahədə Rumıniya neftçilərinə texniki yardım göstərməyə başladı. Rumıniyanın Piteşti şəhərində sintetik kauçuk zavodu tikilməyə başlanan kimi mühəndis və texniklərdən ibarət böyük bir dəstə təcrübə əldə etmək üçün buradan Azərbaycana göndərilir. Sumqayıtlılar böyük həvəslə rumıniyalı dostlarını sintetik kauçuk istehsalının texno­logiyası ilə tanış edir, bu peşənin sirlərini onlara öyrədir­dilər. Piteştidə sintetik kauçuk zavodu tikilib başa çatanda onu işə salmaq, texnoloji prosesi mənimsəməkdə rumıniyalı dostlarına kömək etmək üçün buraya Sumqayıt Sintetik zavodunun bir qrup aparıcı mütəxəssisi dəvət olunmuşdu. Sumqayıtlılar bu dəvəti böyük məmnuniy-yətlə qəbul etmiş və Piteştidə gələcək zavodun işə salınma-sında yaxından iştirak etmişlər.

Sumqayıt zəhmətkeşləri Piteşti şəhərinin fəhlələri ilə möhkəm dostlaşmışlar. Piteşti şəhərindəki “Petroxim” kimya kombinatı ilə Sumqayıtın “Üzvi sintez” istehsalat birliyi arasında sıx texniki və iqtisadi əlaqələr yaradılmış-dır.

Mədəni əlaqələr sahəsində qardaşlaşan Piteşti ilə Sumqayıt şəhərləri geniş qarşılıqlı zənginləşmə təcrübəsi əldə etmişlər. Bədii özfzaliyyət qrupları və peşəkar artistlərin, idmançıların, məktəblilərin gediş-gəlişi, şəhər sakinlərinin həyat və fəaliyyətini əks etdirən fotosərgilərin nümayiş etdirilməsi, gənclərin asudə vaxtlarının səmərəli təşkili sahəsində təcrübə mübadiləsinin aparılması, şəhərsalma sahəsində əldə olan nəaliyyətlərlə bir-birini tanış etmək, qarşılıqlı mədəniyyət günlərinin, dostluq gecələrinin, metallurqların, kimyaçıların, inşaatçıların, energetiklərin, mədəni-maarif, tibb işçilərinin və sairə peşə şahiblərinin, əmək və müharibə veteranlarının, evdar qadınların görüşləri və s. geniş yayılmış, ənənəyə çevrilmiş, iki qardaş xalqın dostluq əlaqələrinin daha da dərinləşməsinə xidmət etmişdir.

“Pravda” qəzeti 12 yanvar 1982-ci il tarixli nöm-rəsində yazırdı: “Piteşti Neftkimya kombinatının Mədə­niy­yət evində bədii özfəaliyyət folklor ansamblının musiqi alətləri arasında azərbaycan nağarası və sazı diqqəti xüsusilə cəlb edir. Bəzən, bura gələn qonaqlar, “belə nadir ekzotikanı” görəndə, heyrətlənirlər: əfsanəvi şərq aşıq­larının yol yoldaşları olan bu gur səsli alətlər uzaq Xəzər sahillərindən buraya, Cənubi Karpat dağlarının ətəklərinə necə gəlib çıxmışdır? Məgər bura muzeydir?

Rumıniyalı dostlar isə Sumqayıta özlərinin gitara­larını və rumın melodiyalarının yazılarını göndərirdilər. Ilk baxışdan kiçik görünən bu faktlar əslində Piteşti şəhərinin sakinləri ilə uzaq Abşeron yarımadasında yerləş­miş neft kimyası şəhərinin sakinlərini neçə illərdən bəri birləşdirən möhkəm dostluğunun rəmzidir. Bu dostluq əlaqələrinin salnaməsi o qədər parlaq hadisə və faktlarla zəngindir ki, onlardan bizim beynəlmiləl dostluğumuzun tarixini əks etdirən samballı bir kitab yazmaq mümkündür və bu kitabın da adını “Norok bun! – Salam!” qoymaq olar”.

Sumqayıtda Sovet-Rumın dostluğu cəmiyyətinin söbəsi fəaliyyət göstərmişdir. Şöbənin fəaliyyətinə xüsusi fikir verilirdi və ona rəhbərlik etmək Sumqayıt şəhər Sovetinin sədri Hüseyn Yusif oğlu Axundova həvalə olunmuşdu.

XX əsrin sonlarında baş vermiş Dünya sosializm sisteminin dağılması prosesi azərbaycan-rumın xalqlarının dostluq və qarşılıqlı hörmət münasibətlərinə mənfi təsir göstərə bilməmişdir. Azərbaycan Respublikasını postsovet məkanında yaranmış müstəqil dövlət kimi tanıyan ilk dövlətlərdən biri məhz Rumıniya olmuşdur. Azərbaycan-rumın xalqları arasında tarixən yaranmış dostluq, qardaşlıq münasibətləri bu gün keyfiyyətcə yeni bir mərhələyə qədəm qoymuşdur.

Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyevin dəvəti ilə 2002-ci ilin oktyabr ayının axırlarında Azərbaycanda rəsmi səfərdə olmuş Rumıniyanın prezidenti İon İliyeskunun şərəfinə oktyabrın 26-da Bakı Əyləncə Mərkəzində təşkil olunmuş rəsmi qəbulda xalqlarımız arasında tarixən formalaşmış dostluq, qardaş­lıq münasibətlərinin yeni sosial-iqtisadi inkişaf şəraitində dərinləşməsinin vacibliyi haqqında bu iki ölkənin dövlət başçıları öz nitqlərində çox dəyərli fikirlər söyləmişlər.

Azərbaycan Respublikasının prezidenti Heydər Əliyev: “Bizi ən çox sevindirən odur ki, Rumıniya ilə Azərbaycan arasında çox mehriban, dostluq və əməkdaş-lıq əlaqələri yaranıb və inkişaf edir. Rumıniya Azərbayca-nın dövlət müstəqilliyini ilk tanıyan dövlətlərdən biridir. Ondan sonrakı illərdə bizim görüşlərimiz, apardığımız müxtəlif danışıqlarımız nəticəsində əlaqələrimiz bugünkü xoş səviyyəyə gəlib çatıbdır”. Daha sonra Heydər Əliyev prezident İon İliyeskuya müraciət edərək demişdir: “Bu gün biz Sizinlə hökumətlərarası yeni sazişlər imzaladıq. Bizim imzaladığımız siyasi Bəyannamədə Rumıniyanın və Azərbaycanın müasir dövrdəki mövqeləri əks etdirilib və bizim bu mövqelərimizin bir-birinə yaxın, bənzər olması göstərilibdir. Beləliklə, mən Sizin bu səfərinizi çox məhsuldar hesab edirəm. Bunu Azərbaycan üçün çox fayda­lı hesab edirəm.

Sabah yəqin ki, Sizin üçün çox əziz olan Mingəçevirə gedəcəksiniz. Biz bilirik ki, Siz hələ 1953-cü ildə, təxminən 50 il bundan öncə Moskva Elektrotexnika İnstitutunda təhsil alarkən oradan Azərbaycana, Mingə­çevirə ezam edilmişdiniz. Orada iki ay müddətində təcrübə keçmişsiniz və o, Sizin yaddaşınızda indiyə qədəq qalıbdır. Siz Mingəçevirə gedərkən Gəncə şəhərində də olacaqsınız. Azərbaycanın böyük şairi, XII əsr şairi Nizami Gəncəvinin məqbərəsini, məzarını da ziyarət edəcəksiniz.

Beləliklə, Azərbaycanın təkcə paytaxtı ilə yox, ölkəmizin bir neçə bölgəsi ilə də tanış olacaqsınız. Sizin səfəriniz, elə özünüz tərəfindən təqdim olunan proqram bizi çox məmnun edibdir. Siz bütün xalqımızı, insanları görəcəksiniz və onların nə qədər sülhpərvər, nə qədər mehriban olduqlarını hiss edəcəksiniz.”

Rumıniyanın prezidenti İon İliyesku: “Rumıniya ilə Azərbaycan arasında, ölkələrimizin xalqları arasında münasibətlər yaxşı inkişaf edir. Bu münasibətlər səmimi hörmət, xeyirxahlıq hisslərinə, habelə birgə əməkdaşlıq etmək arzusuna əsaslanır”.

1977-ci ilin avqust ayında Almaniyanın Lüdviq-shafen şəhərinin Oberburqomistri doktor Lüdviq və SSRİ ilə əlaqələrə yardım Cəmiyyətinin Reyn-Nekar əyaləti üzrə sədri cənab Bülou ilk dəfə Sumqayıtda olmuşlar. Sumqayıt şəhərinin ilk nümayəndəsinin – şəhər İcraiyyə Komitəsinin sədri Zülfü Hacıyevin Lüdviqshafen şəhərinə cavab səfəri 1978-ci ilin iyun ayında olmuşdur.

1978-ci il iyun ayının 11-də Lüdviqshafen şəhərində iki şəhər arasında Partnyorluğa dair rəsmi müqavilə imza-lanmışdır.

Ötən dövrdə Sumqayıt şəhərinin nümayəndələri AFR və SSRİ partnyor şəhərlərinin konqreslərində iştirak etmişlər.

Şəhərlərarası dostluq əlaqələrinin 25 ili və partnyor­luğun 15 ili ərzində Lüdviqshafen şəhərinin 53 nümayən-də heyəti Sumqayıtda, Sumqayıt şəhərinin 53 nümayəndə heyəti isə Lüdviqshafendə səfərdə olmuşdur. Nümayəndə heyətlərinin tərkibi (cəmi: 1000 nəfər) əsasən həkimlər­dən, müəllimlərdən, şagirdlərdən, tələbələrdən, idmançı­lar­dan, özfəaliyyət dərnəklərinin üzvlərindən ibarət olurdu.

1984-cü ilin yanvar ayının 27-dən fevral ayının 3-dək ilk dəfə olaraq Lüdviqshafendə cüdo və stolüstü tennis üzrə idmançıların yarışları keçirilmişdir. Bu yarışların qonağı Sumqayıtdan şəhər Sovetinin sədri Təvəkgül Məmmədovun rəhbərliyi ilə 4 nəfərdən ibarət nümayəndə heyəti olmuş, şəhərimizin 14 idmançısı yarışlarda iştirak etmişdir.

Lüdviqshafen və Sumqayıt şəhərləri arasında dostluq və partnyorluq əlaqələri bu gün də davam edir. 2002-ci ilin sentyabr ayında Sumqayıt şəhər Bələdiyyə idarəsinin sədri Zakir Fərəcov, Sumqayıt Dövlət Universitetinin rektoru, fizika-riyaziyyat elmləri doktoru professor Nadir Qəhrəmanov və universitetin “Nostalji” mahnı və rəqs ansamblının üzvlərindən ibarət nümayəndə heyəti Lüdviqshafen şəhərində olmuşlar.



Azərbaycan və Almaniya xalqları arasında dostluq və partnyorluq əlaqələrinin tarixi kökləri vardır. Yuxarıda deyildiyi kimi, Bakı əhalisi üçün Şollar suyunun mənbə-yini tapan məhz alman mühəndisi Lindley olmuşdur.

Alman alimi doktor Milke 1966-cı ildə Sumqayıtda olarkən onun şərəfinə təşkil edilmiş ziyafət zamanı ona samovardan tökülən çayı içə-içə maraqlı bir əhvalat danışır. Onun atası neft mühəndisi olmuş və əsrin əvvəl-lərində Bakıda işləmişdir. 1920-ci ildə o, Almaniyaya qayıdarkən azərbaycanlı dostları ona üzərində xatirə sözləri yazılmış sarı samovar bağışlayırlar. Bu samovar Almaniyada onların evində ən əziz hədiyyə kimi saxla­nılırdı. Müharibə illərində faşistlər onların evinə soxulur, nə isə axtarırlar, - Milkenin atası antifaşist idi, - heç nə tapmayan faşistlər otaqdan çıxanda gözləri samovara sataşır və onu götürüb özləri ilə aparırlar.

Ziyafət sona çatanda sumqayıtlı dostlar ona ağ samovar təqdim edirlər və bu tezliklə sarı samovar tapa bilmədikləri üçün üzrxahlıq edirlər. Həyəcandan və sevincdən doktor Milkenin gözləri yaşarmış, o demişdir: “Bu samovar bizim evdə Azərbaycan-Alman xalqlarının sarsılmaz dostluqlarının rəmzi kimi nəsildən nəsilə ötürüləcəkdir!”

2001-ci il may ayının 25-də Sumqayıtın xarici ölkələrlə birbaşa əlaqələri tarixinə əlamətdar hadisə kimi daxil olan daha bir dostluq münasibətlərinin əsası qoyulmuşdur. Həmin gün “Mətanət” şadlıq sarayında Azərbaycanın Sumqayıt şəhəri ilə Çin Xalq Respub-likasının 2 milyon 400 min əhalisi olan Tsyuyçjou şəhəri arasında dostluq əlaqələrinin yaradılması ilə bağlı Memorandumun imzalanma mərasimi olmuşdur. Memo-randumu Sumqayıt şəhər İcra Hakimiyyətinin başçısı Təvəkgül Məmmədov və Tsyuyçjou şəhər Xalq Hakimiy-

yətinin müşaviri, nümayəndə heyətinin rəhbəri Xuan Xuyjin imzalanmışdır.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə