X yaratmaq q




Yüklə 1.64 Mb.
səhifə2/10
tarix22.02.2016
ölçüsü1.64 Mb.
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10

Sumqayıt Azərbaycanın

cavan şəhəridir
Azərbaycan respublikasının cavan şəhəri Sumqayıtı xarekterizə edən rəqəmlərdən, faktlardan, onu qurub-yaradan fədakar insanlardan ətraflı söhbət açmazdan əvvəl "şəhər" və "cavan şəhər" sosioloji kateqoriyalar haqqında, bu şəhərin nə vaxt və necə yaranması, ölkənin inkişafında onun rolu barədə bir necə söz demək lazımdır.

Məlumdur ki, ilk şəhərin salınması insan cəmiy-yətinin ibtidai-icma quruluşundan quldarlıq quruluşuna keçidlə bağlıdır. Şəhər, sosioloji kateqoriya kimi, quldar-lıq cəmiyyətinin məhsuludur. Belə ki, bu dövrdə sənət-karlıq, kənd təsərrüfatı işlərindən ayrılmış, insanlar arasında əmtəə mübadıləsi başlanmış, sosial qruplar və dövlətlər meydana çıxmışdır.

Şəhərlər quldarlıq cəmiyyətində sosial-iqtisadi baxımdan dövlətin ilkin növü kimi tanınmış və elə buna görə də onlara "şəhər-dövlət" adı verilmışdir.

İctimai əməyin əsaslı bölgüsü nəticəsində şəhər kənddən ayrılmış, onların həyat tərzləri arasında bir sıra fərqli cəhətlər, ziddiyətlər meydana gəlmiş və bu gün də qismən mövcuddur.

Müasir dövrdə şəhər dedikdə sənayeləşmə nəticəsində yaranan və əhalisi əsasən kənd təsərrüfatı ilə məşğul olmayan böyük yaşayış məntəqəsi başa düşülür.

Ulu babalarımızın binadan məskun olduqları çoxəsrlik tarixi olan Azərbaycan diyarında şəhərlərin yaranması və inkişafı qədim dövrlərə təsadüf edir. Onlardan Naxcıvanı, Bakını, Gəncəni, Şamaxını, Şəkini və başqalarını göstərmək olar...

İnsan cəmiyyəti inkişaf etdikcə pul-əmtəə münasi-bətləri genişlənir, maşınla istehsal prosesi başlanır. Bu da öz növbəsində mövcud şəhərlərin inkişafına və yeni şəhərlərin yaradılmasına səbəb olur.

XX əsrdə Azərbaycan Respublikasının coğrafi xəri-təsinə bir necə müasir sənaye şəhərləri əlavə olunmuç-dur: Sumqayıt, Mingəcevir, Daşkəsən, Əli-Bayramlı, Neft Daşları. Xalq arasında onlara yeni şəhərlər, cavan şəhərlər, gənc şəhərlər, təzə şəhərlər də deyirdilər. Bəzən də həmin şəhərlərin adlarını sənaye müəssisələrini və şəhəri tikən adamlara, peşələrinə görə, hörmət rəmzi kimi səsləndirirlər: inşaatcılar şəhəri, metallurqlar şəhəri, energetiklər şəhəri, kimyaçılar şəhəri, neftçilər şəhəri...

Mənəviyyatı ümumbəşər dəyərlərlə zəngin olan Azərbaycan xalqı özünün sırf sənaye şəhərlərinin də adlarını humanistləşdirməyə meyl göstərir: yaşıllıq şəhəri, gənclər şəhəri, xalqlar dostluğu şəhəri, cocuqlar şəhəri...

Azərbaycan Respublikasının yeni sənaye mərkəz-lərinin (şəhərlərinin) salınması hər şeydən əvvəl burada yüksək inkişaf etmiş məhsuldar qüvvələrin və zəngin təbii sərvətlərin mövcud olması ilə bağlıdır.

Müasir şəhərsalma nəzəriyyəsi baxımından səna-yesalma səbəb, şəhərsalma isə nəticə kateqoriyaları kimi biri-digəri ilə sıx dialektik vəhdətdə yaranır və inkişaf edirlər.

Cavan şəhərlərimizi qurub-yaradan insanların əmək bioqrafiyası onların elmi-texniki tərəqqinin ən yüksək zirvələrinə ucaldıqlarını göstərir. Ərazi komplekslərində yerləşən müasir su və istilik elektrik stansiyaları, nəhəng metallurgiya və kimya zavodları respublikamızın iqtisa-diyyatının böyük potensial imkanlarından xəbər verir.

XX əsrdə elmi-texniki tərəqqinin son nailiyyətləri nəticəsində yaradılmış cavan sənaye mərkəzi (şəhər) iqtisadi, sosial, demoqrafik, mədəni-məişət, ictimai-siyasi, ekoloji, tərbiyəvi və s. proseslər cəmləşən dinamik bir sistem təşkil edir.

Sumqayıt adlanan düzənlikdə şəhər salınmasının əsas səbəbi, yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, Bakının neft sənayesinin elektrik enerjisinə və polad borularına olan tələbatını ödəmək ücün burada İstilik-Elektrik Mərkəzi-nin və Boruyayma zavodunun tikilməsi olmuşdur. Sumqayıt ərazisində şəhər yaranmasının ilk faktoru bu müəssisələr hesab edilir.

Təcrübə göstərir ki, əhali yaşamayan ərazidə sənaye-salma işlərinə başlanırsa, orada ilk dəfə kiçik qəsəbə yaranır və əhalinın əksəriyyəti tikinti işləri ilə məşğul olduğu üçün həmin yaşayış məntəqəsinə bir qayda olaraq, inşaatçılar qəsəbəsi adı verilir. Sumqayıtda da belə olmuşdur. Buraya 1933-cü ildə ilk inşaatçılar dəstəsi gəlmiş, tikinti işlərinə başlamış və burada vaqonlarda yaşamışlar. Sonradan onların məskunlaşdıqları yaşayış məntəqəsinə "İnşaatçılar qəsəbəsi" rəsmi adı verilmişdir.

Sumqayıt İnşaatcılar qəsəbəsi böyüyüb şəhər statu-su­nu alana qədər öz inkişafında keçdiyi bir neçə mərhələdə qəsəbənin sakinləri əsasən inşaatçılar və montaj işçiləri olmuşlar.Tikintinin ilk mərhələsində ağır fiziki zəhmət tələb olunduğu üçün və həm də məişət çətinliklərinə tab gətirmək lazım olduğundan işləyənlərin əksəriyyəti kənd rayonlarından gəlmiş kişilər olmuşlar. Qəsəbədə sakinlərin mexaniki artımı əsasən yaxın kənd və rayonlardan gələn gənclərin hesabına ollmuşdur.

İlk mərhələdə qəsəbə soveti hələ təşkil olunma-dığından onun bütün funksiyaları "Zaqsənayetikinti" trestinin rəhbərliyi tərəfindən yerinə yetirilirdi.

Qəsəbənin inkişafında ikinci mərhələ ilk sənaye müəssisəsinin – Sumqayıt İEM-nin tikilib istismara verilməsi ilə başlanır. Bu mərhələdə qəsəbə sakinləri təkcə inşaatçılardan deyil, həm də sənaye işçilərindən ibarət idi. Bu mərhələdə qəsəbədə yaşayan fəhlə və mühəndis–texniki kadrların sayı artmağa, sosial, peşəkarlıq və demoqrafik baxımdan isə əhalinin tərkibi tədricən forma­laşmağa başlanır. Burada qadınlar üçün hələ iş yerlərının kifayət qədər olmamasına baxmayaraq, qəsəbədə tədricən qadınların da sayı artmağa başlayır. Əhalinin ümumi artımı isə, əsəsən, respublikadan, kənar yerlərdən – SSRİ-nin bütün bölgələrindən gələnlərin hesabına olur.

Çox keçmir ki, qəsəbədə əhalinin təbii artımı da yüksəlməyə başlayır və bununla da uşaq bağçaları, məktəb binaları tikmək zərurəti meydana çıxır. Burada eyni zamanda təchizat və məişət xidməti şəbəkələri də genişlənir. Lakin onlar hələ də təsərrüfat prinsipi əsasında ( müəssisə rəhbərləri tərəfindən) idarə olunurlar.

Bu mərhələdə qəsəbədə yaşayan əhalinin demo-qrafik tərkibi nisbətən normal olur: kişilərlə qadınlar arasında olan say fərqi tədricən azalır, təbii artım çoxalır, yüksəkixtisaslı fəhlə və mühəndis-texniki kadrlar, həkim-lər, müəllimlər, maarif, mədəniyyət işçiləri və digər peşə sahibləri olan adamlar fəaliyyətə başlayırlar.1

Qəsəbənin inkişafında ücüncü mərhələ digər sənaye obyektlərinin tikilməyə başlanması ilə bağlıdır. Bu mərhələdə xeyli sosial üstünlüklər əldə etmək imkanı yaranır: yeni iş yerləri açılır, adamlar ixtisaslarına və istəklərinə müfafiq iş yerləri seçə bilir, körpələr uşaq bağçalarında tərbiyə olunur, məktəbyaşlı uşaqlar təzə tikilmiş məktəb binalarında təhsil almağa başlayırlar.

Qəsəbənin inkişafının üçüncü və axırıncı mərhələsi onun 22 noyabr 1949-cu il tarixdə şəhər hüquqi statusunu alması ilə başa çatır.

Sumqayıt Azərbaycanın çavan şəhəridir. Hər bir şəhərin də özünəməxsus təkrarolunmaz taleyi olur. Sumqayıt şəhərinin payına XX əsrin ikinci yarısında respublikamızın metallurgiya, kimya və energetika mərkəzi olmaq düşmüşdür.

Qocaman Xəzərin qumlu sahilində möhtəşəm əbədi bir abidə ucaldan – Sumqayıt şəhərini qurub yaradan sadə və məğrur əmək adamlarından, şəhərin sənaye və elmi-texniki potensilından söhbət açmazdan, onun təhsil, tibb, mədəni, idman, məişət xidməti və digər sahələrini xarek­terizə edən rəqəm və faktlara keçməzdən əvvəl müasir cavan şəhər anlayışının məzmununu bir qədər açıqlayaq.



Müasir cavan şəhər! Bu sözlərdə dərin, mürəkkəb və ziddiyyətli sosial-iqtisadi məna vardır.

Müasir yeni sənaye mərkəzi (şəhər), hər şeydən əvvəl, sosial-iqtisadi və inzibati ərazi birliyidir. Müasir şəhər çoxşaxəli mürəkkəb, ziddiyyətli, maddi və mədəni aspektləri olan bir obyektdir. Cəmiyyətin sosial mühitinin xüsusi bir kəsiyi olan şəhərdə cərəyan edən iqtisadi, ictimai-siyasi, demoqrafik, ailə-məişət, mədəni, tərbiyəvi, ekoloji və s. proseslər cox mürəkkəb dinamik sistem təşkil edir.

Şəhər demoqrafik və milli-etnik baxımdan yekcins olmayan əhalini və istehsal vasitələrini özündə təmərküz-ləşdirir, insanların çoxtərəfli fəaliyyəti ücün şərait yaradır. Müxtəlif sahələrdə təhsil almaq, ixtisasına və arzusuna görə iş yeri seçmək, hərtərəfli informasiya əldə etmək, asudə vaxtlarını mənalı keçirmək üçün şəhər insanlara geniş üfüqlər açır.

Qeyd etmək lazımdır ki, iqtisadi-coğrafi və sosioloji ədəbiyyatda "yeni şəhər" məfhumunu təyin etmək üşün müxtəlif meyarlardan istifadə olunur. Yeni şəhərin ən əhə-miyyətli və zəruri əlamətləri aşağıdakılar hesab olunur:

- ərazi genişliyi;

- əhalinin mexaniki və təbii artımı;

- insanların əmək fəaliyyəti və peşəkarlıq

xüsusiyyətləri;

- şəhərsalma, memarlıq prinsipləri;

- mənzil-məişət və mədəni aspektlər;

-əhalinin həyat tərzi, ictimai əlaqələri və sairə.

Istehsal etdikləri sənaye məhsullarının növünə görə şəhərlər elmi-sosioloji ədəbiyyatda təksahəli (mono-funksional) və çoxsahəli (polifunksional) olaraq 2 qrupa bölünür. Monofunksional şəhərlər sənayenin tək bir sahəsi üzrə (məs., energetika və ya metallurgiya, yaxud da kimya və s.), polifunksional şəhərlər isə sənayenin bir neçə sahəsi üzrə ixtisaslaşır. Bu baxımdan Sumqayıt polifunksional şəhərdir.



Cavan şənaye şəhərinin əsas funksiyaları aşağıda-kılardan ibarətdir:

        • iqtisadi funksiya: əhalinin əmək fəaliyyətinin məhsuldar təşkili, maddi güzəranının yaxşılaşdı­rılması, həyat tərzinin bütün sahələrinin təşkili;

        • demoqrafik funksiya: şəhər əhalisinin formalaşmasını təşkil etmək, onun sağlamlığının mühafizəsi, miqrasiya prosesinin tənzimlənməsi (Adətən cavan şəhərlərdə həm mexaniki artım, həm də təbii artım yüksək olur. Ona görə də şəhərin demoqrafik problemləri elmi əsasda idarə olunmalıdır, əks təqdirdə şəhər əhalisinin formalaşması prosesi başa çatmır);

        • mənzil-məişət funksiyası: qarışıq sosial və demoqrafik tərkibli əhalinin maddi və mənəvi tələbatlarının ödənil­məsi;

        • ekoloji funksiya: müxtəlif növ sənaye məhsulları istehsal edən müəssisələrin tikilməsi və istismarı prosesində ətraf mühitin mühafizəsi;

        • ictimai–siyasi funksiya: şəxsiyyətin harmonik inkişafı üçün əlverişli mühitin və şəhərin ictimai–siyasi həyatında sakinlərin fəal iştirak etməsi üçün əlverişli şəraitin yaranması;

        • tərbiyəvi funksiya: gənc nəslin milli-mənəvi və bəşəri dəyərlər əsasında yetkinləşməsi üçün müvafiq şəraitin yaradılması, təhsilin, elmin, mədəniyyətin, idmanın və asudə vaxtın məzmunlu təşkili;

        • ölkədaxili və beynəlxalq əlaqələr funksiyası: çox-millətli əhalinin şəhər, respublika və xarici ölkələrlə iqtisadi, elmi-texniki, mədəni, ictimai-siyasi, dini və s. əlaqələrdə geniş iştirak etmək imkanlarının təşkili;

        • kommunikativ funksiya: ünsiyyət vasitəsi kimi ikidil-liyin və чoxmillətli şəhər əhalisinin dillərinin, mədəniy-yətlərinin, adət və ənənələrinin yaradılması;

        • Cavan sənaye mərkəzinin (şəhərin) çoxəsrlik tarixi olan ənənəvi şəhərlərlə müqayisədə (bəzi istisnalar nəzə-rə alınmazsa) bir sıra üstünlükləri vardır:

        • adamların peşə və arzularına müvafiq iş yerlərini seçməsi üçün geniş imkanların olması;

        • müasir şənaye istehsalı prosesində mürəkkəb dəzgah və qurğularda işləməyə qadir yüksək ixtisaslı fəhlələrə böyük tələbatın olması;

        • istehsalatda və qeyri-istehsal sahələrində fəaliyyət göstərən adamların arasında gənclərin əksəriyyət təşkil etməsi;

        • istehsal prosesinin bütün sahələrində kişilərlə bərabər qadınların da işləməsi, qeyri-istehsal sahələrində isə onların çoxluq təşkil etməsi;

        • əhalinin kicikdən böyüyədək bürün təbəqələrinin tərbiyə və təhsil alması üçün maarif və mədəniy­yət ocaqlarının məlum olan bütün növlərindən istifadə etmək imkanları;

        • elmi-texniki biliklər sahəsində, ictimai-siyasi proseslər barəsində, mədəniyyət, incəsənət, bədii ədəbiyyat, dövri mətbuat, idman və s. yenilikləri haqqında operativ və geniş məlumat almaq imkanları;

        • əhalinin sağlamlığı keşiyində duran geniş tibb müəssisələri şəbəkəsinin olması və s.

Lakin unutmaq olmaz ki, cavan sənaye mər-kəzlərinin (şəhərlərin) yaranması və fəaliyyəti çoxsahəli, olduqca mürəkkəb və ziddiyyətli sosial prosesdir. Odur ki, cavan sənaye mərkəzi, urbanlaşma prosesi həm də bir sıra neqativ hallar doğurur. Belə hallar sosioloji ədəbiyyatda aşağıdakı qaydada sistemləşdirilir:

        • demoqrafik sahədə: şəhərdə ailə-nigah əlaqələrinin bəzi hallarda möhkəm olmaması, əhalinin təbii artımının tədricən azalması, peşə xəstəliklərinin artması, anormal, xəstə uşaqların doğulması, onların arasında ölüm hal-larının artması və s ;

        • iqtisadi sahədə: sosial infrastrukturun, ətraf mühitin mühafizəsinin, nəqliyyatın saxlanması və inkişafı üçün tələb olunan xərclərin ildən ilə artması;

        • sosial sahədə: şəhərdaxili boş-bekar gediş-gəlişə sərf olunan vaxtın artması, sosial nəzarətin zəifləməsi və davranışda normadan kənara çıxma hallarının çoxalması, gənc nəslin tərbiyəsində ailənin rolunun zəifləməsi;

        • sosial-psixoloji sahədə: əhali arasında emosional-psixi təsirin artması, ənənəvi qohumluq əlaqələrinin zəif-lə­məsi fərdlərarası anonim ünsiyyətlərin artması və dav-ranışda normadan kənara çıxma hallarının çoxalması, gənc nəslin tərbiyəsində ailənin rolunun zəifləməsi;

        • ekoloji sahədə: şəhərsalma və sənayesalma prose-

sin­­də təbii landşaftın pozulması, süniləşdirilməsi; suyun, havanın, torpağın çirklənməsi, yaşayış mühitinin pis-ləşməsi və s.;

Şəhər özündə hər şeyi cəmləşdirir. Bura həm onun müasir şəhərsalma elminin və memarlıq sənətinin nailiyyətlərini özündə əks etdirən xarici görkəmi, həm də iqtisadiyyatı, elmi, mədəniyyəti, ən başlıcası isə şəhərdə yaşayan insanların özləri və onların həyat fəaliyyəti daxildir. Şəhər zəmanəni özündə əks etdirən böyük bir dünyadır.

Məlum olduğu kimi Azərbaycanda şəhər tipli ilk yaşayış məskənləri eramızdan əvvəl 1-ci minilliyin əvvəllərində meydana gəlmişdir. O da məlumdur ki, şəhər ilk növbədə cəmiyyətin sosial-iqtisadi quruluşu ilə şərtlə-nən tarixi kateqoriyadır. Azərbaycanda "sosializm quru-culuğu illərində", ələlxüsus 1941-1945-ci illər Böyük Vətən müharibəsindən sonra yeni sosialist şəhərləri- Daşkəsən, Sumqayıt, Mingəçevir, Əli-Bayramlı kimi yeni şəhərlər meydana gəlmiş və inkişaf etmişdir.



Bəs, şəhər nədən başlanır? Müasir şəhərin sima-sını və həyat tərzini müəyyən edən ilk sənaye müəssisə-lərini, geniş prospekt, küçə və meydancaları, möhtəşəm binaları və sairəni yaratmaq üçün külli miqdarda maddi vəsait, gərgin əmək və xeyli zaman tələb olunur. Lakin şəhər təkcə orijinal memarlıq tapıntıları və onların müxtəlif kombinasiyalarından ibarət deyildir. O, həm də öz inkişaf qanunlarına məxsus mürəkkəb sosial orqa­nizmdir. Şəhər formalaşmalı, yetişməli, yetkinləş­məlidir. Bundan ötrü vaxt tələb olunur.

Şəhərlər var ki, hələ cox cavandır. Elə şəhərlər var ki, yeniyetmə həddinə çatmışdır. Lakin elə yeni sənaye şəhərləri də var ki, azyaşlı olsalar da tam yetkinləşmişlər. Belə yeni şəhərlərdən biri də Sumqayıt şəhəridir. Sumqa-yıt az yaşlarında dillərdə dastan olmuş, şerdə, mahnıda tərənnüm edilmişdir:


Canlanır hər qarış yer Sumqayıtda,

Xarüqələr yaradır el Sumqayıtda!


Heş bir mübaliğəsiz demək olar ki, bu misralar ötən əsrin 50-60-cı illərində Sumqayıt isminin bir növ sinoniminə çevrilmişdi. Və buna tam haqqı da var idi.

Sumqayıt şəhərinin ərazisisində 205 müəssisə, o cümlədən 40-dan çox iri sənaye müəssisələri, tikinti və nəqliyyat təşkilatları cəmləşmişdir. Onların arasında Azərbaycan Boruyayma zavodu, Alüminium zavodu, Üzvikimya istehsalat birliyi, Kimyasənayesi istehsalat birliyi, Sintezkauçuk istehsalat birliyi, Superfosfat zavodu, Kompressorlar zavodu, Aşqarlar zavodu, Üst trikotaj fabriki, Xovlu iplik fabriki, İEM-1, İEM-2, 1№-li Tikinti tresti, 2№-li Tikinti trecti, Yük və sərnişindaşıma avtonəqliyyat istehsalat birliyi və s. kimi nəhəng müasir sənaye müəssisələri vardır.1

Sumqayıt sənaye müəssisələrinin istehsal həcmi 1988-ci ildə 1 milyard 300 milyon rubl, yaxud da Azər-baycan Respublikasının həmin ildə istehsal etdiyi sənaye məhsullarının 12 %-ni təşkil etmişdir.2*

Sumqayıt şящяринin ящалиси
Дювлят мцстягиллийи бярпа едилдикдян сонра Азяр­­байъан Республикасында илк дяфя кечирил-миш ящалинин цмуми сийащыйа алын­ма­сынын нятиъялярини якс етдирян статистик бцллетендя («Азярбайъан ящалиси - 2000», Бакы – 2001, 84 с.) эюстярилир ки, 01.01.2000-ъи ил цчцн Сумгайыт шящяринин яразиси 80 кв.км., ящалинин сайы – 285100 няфяр, ящалинин сыхлыьы ися 1 кв.км-я 3564 няфяр олмушдур.

Мцгайися цчцн эюстяряк ки, Сумгайыт шящяринин яразиси республика яразисинин (86,6 мин кv.км) 0,9% -ни, ящалиси республиканын цмуми ящалисинин (8016,2 мин няфяр) 3,13%-ни, шящяр ящалисинин (4075,7 мин няфяр) ися 6,16 %-ни тяшкил едир. Сумгайытда ящалинин сыхлыьы республикада ящалинин сыхлыьы (1 кв.км-я 93 няфяр) иля мцгайисядя 37,5 дяфя артыгдыр. Нязяря алынса ки, бу эцн Сумгайытда мцвяггяти сыьынаъаг йери тапмыш 62838 няфяр гачгын вя мяъбури кючкцн дя йашайыр, онда шящяримиздя ящалинин sıxlığı даща йцксяк (1 кв.км-я 4349 няфяр) олдуьу эюрцняр.

Азярбайъан Республикасынын бязи гядим вя йени шящярляринин яразисини вя сыхлыьыны эюстярян Cядвял 1-я нязяр салаг (bax: s. 48).

Ъядвялдян эюрцндцйц кими, ящалинин сыхлыьына эюря Сумгайыт шящяри диггяти даща чох ъялб едир: истяр гядим шящярлярlя, истярся дя йашыдлары иля мцгайисядя ящалинин сыхлыьы бурада даща йцксякдир.




Cədvəl 1. Şəhərlərin ərazisi, əhalinin sayı və tərkibi


Сыра

№-си

Шящярляр


Ярази

( мин kв.км.)



Ящалинин

Сайы

(мин няфяр)



Сыхлыьы

(1 kв.км. нəфяр)



1.

Бакы шящяри

2,13

1796,6

843

2.

Эянъя

0,11

3000,5

2732

3.

Нахчыван

0,13

63,6

489




1.

Сумгайыт

0,08

285,1

3564

2.

Минэячевир

0,13

94,5

727

3.

Яли-Bайрамлы

0,03

70,0

2333


Sumqayıt səhrasında əhalinin məskunlaşması
ХХЫ ясрин охуъулары цчцн бу эцн ящалинин сыхлыьына эюря хцсусиля сечилян Сумгайыт шящяринин йерляшдийи яразинин 50-60 ил бундан яввял инсан йашамайан бош сящра олдуьуну тясяввцр етмяк ня гядяр чятин олса да, бу, тарихи бир эеръякликдир, реаллыгдыр…

1943-ъц илдя илк дяфя йолу Сумгайыта дцшмцш журналист Наьы Наьыйев бу йерляр щаггында тяяссцрат-ларыны 1959-ъу илдя чап етдирдийи «Сумгайытда» адлы китабчада беля гялямя алмышдыр.

«Ащ, о илляр, о илляр! Эетсин, эялмясин!

Бяли, бир тяряфдян, чох вахт чахнашан кюпцклц дальалары иля сащиля щцъум чякян, бязян дя йорулуб лал дайнан бу йери мян илк дяфя онда эюрмцшям. анан вя рянэи эюмэюй эюйярян, мещ ясдикъя эцлцм-сяйян, эцлцмсядикъя ляпяляри эцняш алтында шцшя кими парылдайан, ай ишыьында зяр дон эейян гоъаман Хязярля, о бири тяряфдян кичик шор эюлляр вя бир-биринин архасындан бойланан даьлара гядяр узанан дцзянликля ящатя олунмушдур. Йахшы йадымдадыр: Дявячийя, Хачмаза эедян йол айрыъында машындан дцшцб, дяниз тяряфя узанан яйри-цйрц, чала-чухур йолла тянща ирялиляйирдим. Тоз-торпагдан йолун ичи иля йеримяк мцмкцн дейилди. Щяр тяряф боз рянэдя иди, еля бил бу йерляри няся йандырыб кцля дюндярмиш вя йа нядянся бярк горхдуьу цчцн цзцндя щяйат яламяти галмамышды. Ня бир щянирти, ня бир гуш учур, ня дя бир ъцъярти, бир аьаъ эюзя дяйирди. Кцляк уьулдадыгъа адама бир йалгызлыг, бир кимсяsizлик, бир ващимя тялгин едилирди. Ирялилямяйя йеэаня сябяб мяня: «Бу йол Сумгайыт йолудур», – дейилмяси вя узагда эцъля эюрцнян бозумтул гаралтылар иди.

Узагда мискин дахмалары хатырладан алчаг кюлэяли диварлар гаралырды. Тякъя бунлар мяндя «О евляр инсансыз олмаз, йягин кянд ордадыр» фикрини доьурур, цмидими артырырды. Кяндя йахıнлашдыгъа брезент боьазлы чякмялярим гума даща чох батыр, ирялилядикъя айагларым эерийя сцрцшцр, йеришими позурду.

Ган-тяр, тоз-торпаг ичиндя кяндя чатдым. Цзцмц тоз еля басмышды ки, мяни танымаг олмаздı. Кянд! Ялбяття, беля йеря бу ады вермяк инсафдан дейил! Сащиля йахын тяряфдя, бир-бириндян аралы алчаг евляр гум йыьынлары ичиндян бойланырды. Ня бир йашыллыг, ня бир кцчя, ня дя бир ахар су варды. Кцляк гуму йорулмадан бir евин далындан о бириня дашыйыр, галаглайыр, бурульан шяклиндя «ляпяляр» йарадырды.

Мян щарайа эедяъяйими билмядийим цчцн дайаныб, эюзлярими гум човьунундан горуйа-горуйа бахырдым. Арабир адамлар эюрцрдцм. Онлар да бир евдян чыхан кими о бириня гачырдылар. Мянся юз-юзцмя: «Бура ясл гум сящрасыдыр ки! Йазыг бурада йашайанлар!» – дейирдим».

Азярбайъанын халг шаири Няби Хязри Сумгайытла илк эюрцшцнц беля гялямя алыб:


О щяля чайырлыг, о щяля дцздц,

Гойнунда йатырды бцркц ахшамлар.

О щяля щеч ня йох, гуруъа сюздц

«Сугайты» – дейярди йерли адамлар.


1950-ъи илин октйабрында ися шаир йазыр:
Эялдим Сумгайыта … тязя шящяря,

Бахдым сейряк-сейряк галхан евляря…

Бахдым бу севимли йурда илк дяфя.

Вцгарла доландым, вцгарла эяздим,

Аьыр даш эютцрдцм бурда илк дяфя,

Балтаны чаланда ялими яздим.


Бяли, садя зящмят адамларынын ямяйиля, бялкя дя ясрляр бойу щеч бир щяйат яламяти олмамыш беля бир боз, «ващимяли», гумлу сящрада тядриъян щяйат гайнамаьа, завод вя фабриклəр, сонра да шящяр уъалмаьа башлады.
1959-ъу илдяки Сумгайыты шаир «Он йашлы бащадыр» адландырыр вя йазыр:
Эюрдцм шящяр дашыр, шящяр гайнайыр,

Диндим заводларын тяранясиля.

Шяфягляр алтында Хязяр ойнайыр

Диллянир сещркар яфсанясиля.


Сумгайытда артыг:

Кюрпя шитил чинарланыб,

Чинарланыб, гатарланыб,

Сярин йелдян хумарланыб

Хязяр юзц, шящяр юзц.

Вя:

Инди аддымбашы йашыл чинардыр.



Эюр неcя узаныр кцчяляр, баьлар,

Евляр чинарларtяк гатар-гатардыр.

………………………………..

Бунлар ки, инсанын юз щцняридир.


Бяли, Сумгайыт инсан зякасынын мящсулудур, онун ямяйинин мющтяшям щейкялидир. Лакин бу щяля олаъаг...

Щялялик ися, 1939-ъу ил ССРИ ящалисинин сийащыйа алынма сянядляриндя эюстярилдийиня эюря, Сумгайытда вур-тут 6400 няфяр ящали олмушдур. Онларын яксяриййяти Сумгайытын илк сянайе обйектляринин тикинтисиндя чалышан адамлар иди. Щямин сянайе обйектляриндян бири – Сум-гайыт Истилик-Електрик Мяркязи 1939-ъу илин февралында електрик енержиси истещсал етмяйя башламышдыр.

Сумгайыт дцзянлийиндя 1940-ъы илин апрел айында Бакы Боруйайма заводунун (ББЗ), щямин илин сонун-да ися Алцминиум заводунун иншасы башланыр, биналар цчцн бцнювря йерляри газылыр. Бу ишляри эюрмяк цчцн Бакы шящяриндян, онун ятраф кяндляриндян, республиканын районларындан вя ССРИ-нин мцхтялиф бюлэяляриндян мцщяндис-техники кадрлар вя фящляляр тядриъян Сумгайы-та эялмяйя башлайырлар.

Лакин 1941-ъи ил 22 ийунда Бюйцк Вятян мцщарибяси башланыр, сянайе мцяссисяляринин лайищялян­дирилмяси вя тикинти ишляри дайандырылыр.

Сумгайытын тикилмясиндя вя инкишафында хцсуси йери вя ролу олан, о заманлар бурада башланан тикинти ишляриня рящбярлик едян Камран Щцсейнов мцщарибянин илк эцнлярини хатырлайараг йазыр: «1941-ъи ил ийун айынын 22-дя сящяр тездян радио Алманийанын сярщяди позараг, Гара дяниздян Балтик дянизинядяк олан яразиляр бойунъа Совет Иттифагына щцъума кечдийини, аьыр вя чятин бир мцщарибянин башландыьыны хябяр верди.»

Иншаатда «Дйадйа Паша» чаьырдыьымыз бир гоъа гайнагчы:

- Бу мцщарибя юлцм-дирим мцщарибяси олаъаг. Бялкя дя биз Урала гядяр чякилмяйя мяъбур олдуг, лакин тяслим олмайаъаьыг. Гялябя бизимля олаъаг, -демишди. Дйадйа Паша бу сюзц йягин ки, бизим няслин мцщарибя эюрмядийини, Алмaнийанын ися артыг ики ил мцщарибя апарараг, Авропанын бир чох юлкялярини зябт етдийини, бу сащядя тяърцбяли олдуьуну нязяря алараг сюйлямишди. Щяр hалда онун сюйлядикляри дцз чыхды. Дювлят Мцдафия Комитясинин гярары иля 6 мин няфярядяк адамын ишлядийи Сумгайытда тикинти дайандырылды, бурада чалышанлар иш алятляри вя техникасы иля бирликдя Шимали Урала, Новотагилск металлурэийа комбинатынын тикинтисиня йола салынды. Мяня онлары апаран ешалону мцшайiят етмяк, орада адамлары йербяйер етдикдян сонра Бакыйа гайытмаг тапшырыьы верилди. Мяним ясас вязифям инсан тяляфатына йол вермядян, ешалону саь-саламат мянзил башына чатдырмаг иди.

Щяр бир йцк вагонунда цч-дюрд аиля йерляшдирил­мишди. Вагонларын айагйолу, суйу, ишыьы йох иди. Чарпа­йыны дюшямяйя йыьылмыш саман явяз едирди. Эедянляр арасында ушаглар, гоъалар, хястяляр дя вар иди. Бу вязиййятдя бир ай йол эетмяли олдуг. Щямин ил Уралда гыш сярт кечирди. Йерли ящалинин дедийиня эюря, чохданды беля шахталар олмамышды. Санки тябият инсанлары гырмаг цчцн мцщарибя иля йарыша эирмишди.

Йени шяраитдя заводун тикилмяси щяля башланмамыш­ды, дязэащлар мешядя, ачыг щавада гурулду. Ъянубдан эялмиш, сойуьа дюзцмсцз, яйниндя исти палтары олмайан ня гядяр адам тезликля хястялянди. Мяним дя айагларымы Уралда дон вурду. Щяля инди дя онун алтыны чякирям».

Сумгайытда йарымчыг галмыш тикинти ишляри 1944-ъц илдя бярпа олунур. Эенишмигйаслы тикинти ишлярини «Загся-найетикинти» трести йериня йетирмяйя башлайыр.

«Загсянайетикинти» трести о заман Сумгайытда фяалиййят эюстярян йеэаня тяшкилат иди ки, бюйцк тикинтийя эялян адамлары гябул едир, онлары тикилмяйя башланан мцвафиг обйектляря пайлашдырыр, бцтцн иншаат вя сосиал- мяишят ишляриня рящбярлик едирди.

Сумгайытда тикилиб истисмара верилмиш илк сянайе мцяссисяси Истилик-Електрик мяркязи олса да, шящярйара-дыъы фактор Бакы Боруйайма Заводу олмушдур. Доьрудур, щяля 1938-ъи илдя ИЕМ-ин тикинтисиня эялян иншаатчылар вя сонра бу мцяссисядя ишляйян енерэетикляр артыг Сумгайытда онлар цчцн тикилмиш илк баракларда йашайырдылар, лакин шящярин йаранмасы вя шящяр ящалисинин формалашмасы бурада мящз боруйайма заводунун тикилмяси иля баьлыдыр.

Дцнйа халгларынын шящярсалма тарихи эюстярир ки, шящярлярин йарадылмасы, шящяр ящалисинин формалашмасы просесляри формасион характер дашыйыр. Шящярляр игтисади, иътимаи, сийаси, мяфкуряви вя с. дяйярляри мцхтялиф олан иътимаи гурулушларын мящсулудур.

Сумгайыт шящяри 70-иллик совет щакимиййяти дюв-рцндя ССРИ-дя тикилмиш 1174 шящярдян биридир.1 Одур ки, яввялки иътимаи-сийаси гурулушлар дюврцндя Азярбай-ъанда йаранмыш гядим шящярлярля мцгайисядя Сумга-йытын ъаван бир шящяр кими, мящсулу олдуьу совет гурулушунун сяъиййяви хцсусиййятлярини юзцндя даща габарыг якс етдирян шящярлярдян бири олдуьуну унутмаг олмаз.

Азярбайъан Республикасынын президенти Щейдяр Ялийев 18 ийун 2002-ъи ил тарихдя Нахчыван Мухтар Республикасынын Али Мяълисиндя кечирилян мцшавирядя сюйлядийи йекун нитгиндя совет щакимиййяти илляриндя Азярбайъан халгынын ялдя етдийи наилиййятляр вя онун даща чох инкишаф етмясиня мане олмуш факторлардан данышаркян демишдир:

«Мян юзцм бу дюврцн кянардан мцшащидячиси дейилям. Мян о дюврдя Азярбайъана рящбярлик етмиш адамам. Партийанын, ССРИ дювлятинин гярарларыны йериня йетирмяйя чалышмыш бир адамам. Амма о систем еля иди, ня етмяк оларды? Биз о системдян чох шей уддуг.

Яэяр 1920-ъи илдян 1991-ъи иля гядяр олан дюврц эютцрсяк, биз ону уддуг ки, халгымыз тящсил алды, щамы тящсиллянди. Инди бахын, гоншу юлкяляр ваr, эюрцн, онларын тящсил сявиййяси неъядир, бизимки неъядир. Ону уддуг ки, эюзял мяктябляр йаранды, университетляр йаранды, елм йаранды. Ону уддуг ки, бюйцк заводлар, фабрикляр тикилди, йоллар салынды, кюрпцляр тикилди. Ону уддуг ки, бцтцн нюгсанлара бахмайараг, кянд тясяррцфатында цзцмчц­лцйц инкишаф етдиряряк, ящалимизя ня гядяр эялир эятирдик. Сонра о сащя даьылды. Бялкя дя бу эцн бизим шяраитимизя эюря о гядяр ялверишли сащя дейилдир. Амма о вахт цзцмчцлцйц инкишаф етдирмяк програмы вар иди. Онун цчцн щяр ил Москвадан олдугъа чох вясаит алырдыг. Йалныз цзцм баьлары йаратмаг цчцн, щяля цзцм тящвил вермядян. Онун щесабына бизим кяндлярдя ня гядяр эюзял евляр тикилди. Еля Нахчыванын юзцндя дя. Ня гядяр кянд адамлары зянэинляшдиляр. Биз о дюврдян чох шей алдыг. Бунлары унутмамалыйыг. Амма ейни заманда, бу ъцр яъаиб бир систем инсанларын тяшяббцсцнцн, дахили потенсиалынын инкишаф етмясинин гаршысыны алырды».

Совет иътимаи-сийаси гурулушундан мирас галмыш гцсурларла йанашы, о дюврдя Азярбайъан халгынын ялдя етдийи бюйцк наилиййятлярдян бири дя нящянэ енерэетика, гара вя ялван металлурэийа, кимйа сянайе комплекс-ляринин йарадылмасы вя инкишаф етдирилмяси олмушдур. Бунун нятиъясиндя ися республикамызда мцасир сянайе, елм, тящсил вя мядяниййят мяркязляри – Минэячевир, Яли-Байрамлы, Дашкясян, Нефт Дашлары вя Сумгайыт кими йени шящярляр мейдана эялмишдир.

Мцхтялиф сащяляр цзря мцасир нящянэ сянайе комплексляринин планлашдырылмасы вя тикилмяси, гыса бир заман кясийиндя йени шящярлярин йарадылмасы айрылыгда щяр щансы бир совет республикасынын, о ъцмлядян дя Азярбайъанын тякъя юз дахили имканлары щесабына мцмкцн олан бир просес дейилди. Бу эенишмигйаслы мющтяшям тикинти ишляринин йериня йетирилмяси бцтцн совет республикаларынын малиййя вя ямяк ресурсларындан истифадя едилмякля ващид бир мяркяздян идаря олунмушду. Бу бахыидан, о дюврдя инша олунмуш бир нечя йени шящярин сянайе базасынын вя сосиал инфра-структурунун малиййя хярълярини эюстярян рягямляр чох сяъиййявидир: Дивногорск – 1,5 млрд. рубл, Братск – 3 млрд. рубл, Набережнı Челнı – 9 млрд. рубл1.

Сумгайытда сянайе базасынын вя шящяр инфра-структурунун малиййя дяйяри 10 mlrd. rублdan artıq олмушдур.

Бяс Сумгайытын сянайе обйектлярини, мцлки вя инзибати биналарыны инша едянляр кимляр iдi?

Хязяр дянизинин сащилиндя Сумгайыт сящрасында иншаат ишляриня башлайан «Загсянайетикинти» трестиндя ишлямяк цчцн бурайа инсанлар мцхтялиф йолларла топ-ланмышлар. Онлары бир нечя категорийайа бюлмяк олар.

1) ССРИ Дювлят Мцдафия Комитясинин 1944-ъц ил 17 йан­вар тарихли гярары иля йарадылмыш «Загсянайетикинти» тикинти-мотаж щиссясиндя щярби хидмятя чаьıрылan адамлар;

2) Бюйцк Вятян mцщарибяси илляриндя алман ордусун-дан тутулмуш мцхтялиф дювлятлярдян вя миллятлярдян олан щярби ясирляр;

3) Ислащ-ямяк дцшярэяляриндян эятирилмиш дустаглар;

4) Бакыдан вя ятраф кяндлярдян эялян адамлар;

5) Республиканын шящяр вя кяндляриндян тяшкилли йыьым йолу иля эялян адамлар;

6) ССРИ-нин диэяр республикаларындан тяшкилли йыьым йолу иля ъялб олунмуш адамлар;

7) Ъянуби Азярбайъанын шящяр вя кяндляриндян гачыб эялмиш адамлар;

8) Комсомол путйовкалары иля «Комсомол зярбячи тикинти обйектляриня» эюндярилян эянъ оьланлар вя гызлар;

9) Азярбайъанын вя ССРИ-нин мцвафиг орта-ихтисас вя али мяктяблярини битирмиш мцтяхяссисляр.

Десяк ки, Азярбайъанын еля бир шящяри, району, кян­ди вя обасыны тапмаг чятиндир ки, орадан эялиб Сумга-йытда тикилян сянайе обйектляринин, шящярин иншасында иштирак едян адам олмасын, йанылмарыг. Онларын бюйцк яксяриййяти юз талелярини бирдяфялик бу шящярля баьладылар, завод вя фабрикляри, шящярин биналарыны уъалда-уъалда юзляри дя уъалдылар, шан-шющрят газандылар.

Ейни фикри ССРИ-нин, демяк олар ки, бцтцн бюл -эяляриндян бурайа топлашмыш мцхтялиф миллятлярдян олан ямяк адамлары щаггында да сюйлямяк олар.

«Загсянайетикинти» трестинин архивиндя 50-60 ил мцддятиндя намцнасиб шяраитдя сахланмыш вя бахым­сызлыг цзцндян чох щиссяси йарарсыз щала дцшмцш, тоз-торпаг басмыш, саралмыш сянядляри вяряглядикъя Сумгайыты тикмяк цчцн бурайа илк эцнлярдян ахышыб эялян адамларын ъоьрафи мигйасынын эенишлийиндян щейрятлянирсян. Фикримизи яйаниляшдирмяк цчцн 1950-1953-ъц иллярдя ССРИ-нин мцхтялиф бюлэяляриндян Сумгайыта эялянлярдян тякъя трестин 19№-ли тикинти идарясиня ишя эюндярилмяси щаггында верилмиш ямрлярдян бир нечяsini эюстяряк:



Саратов вилайятиндян 31 няфяр (ямр №1/к, 02.01.1950- ъи ил);

Беларусийадан51 няфяр (ямр №4/к, 06.01.1950);

Барановичи вилайятиндян29 няфяр (яmр №83, 07.07.1952);

Брест шящяриндян30 няфяр (ямр №84, 07.07.1952);

Молодичинск вилайятиндян 93 няфяр (ямр №82, 07.07.1952);

Минск вилайятиндян 87 няфяр (ямр №81, 03.07.1952),

285 няфяр, (ямр №253/к, 03.06.1952), 74 nəfər (ямр

№78, 30.07.1952), 47 няфяр (ямр 274/к, 08.06.1952);



Могилйовск вилайятиндян23 няфяр (ямр №80, 04.07.

1952), 84 няфяр (ямр №262/к, 04.06.1952);



Гродны вилайятиндян 49 няфяр (ямр№79, 04.07.1952),

148 няфяр (ямр №277/к, 08.07.1952);

Москва вилайятиндян27 няфяр (ямр №74, 24.06.1952),

38 няфяр (ямр №61, 31. 05. 1952), 73 няфяр

(ямр № 214/к, 13.06.1952), 103 няфяр (ямр

№219/к, 16.06.1952), 141 няфяр (ямр №234/к,

21.06. 1952), 129 няфяр (ямр №250, 28.06.1952),



60 няфяр (ямр №250, 28.06.1952), 60 няфяр (ямр

№251/к, 30.06.1952);



«Донмашстрой» трестиндян 39 няфяр (№57/а, 31.05. 1952);

«Главйугстрой»-ун Одесса тикинти-монтаж идарясиндян

43 няфяр (ямр №182/к, 23.06.1952);

Сталинград вилайятиндян 21 няфяр (ямр №205/к, 06.06.1952);

«Сталинградметаллургстрой» трестиндян

24 няфяр (ямр №2/2/к, 07.06.1952);

Гомел вилайятиндян 690 няфяр (ямр №275/к, 08.07.1952);

Бобруйск вилайятиндян 85 няфяр (ямр №276/к, 08.07. 1952),

134 няфяр (ямр №36, 23.04.1953);

Полесск вилайятиндян 249 няфяр (ямр №278/к, 08.07. 1952),

156 няфяр (ямр № 256/к, 30.04.1953);

Днепропетровск вилайятиндян

43 няфяр (ямр №173/к, 03.04.1953);



Молдавийадан 108 няфяр (ямр №182/к, 07.04.1953),

326 няфяр (ямр №187/к, 08.04.1953);

Лвов вилайятиндян 77 няфяр (ямр №184/к, 07.04.1953);

Тернопол вилайятиндян 151 няфяр (ямр №225/к, 22.04.1953);

Черновитск вилайятиндян138 няфяр (ямр №241/к, 24.04.1953)

вя с.1

Беляликля, тякъя бир тикинти идарясиня 1950-ъи илин яввялиндя юлкянин 2 вилайятиндян 82 няфяр, 1952-ъи илин ийун-ийул айларында 14 вилайятиндян 1801 няфяр, 1953-ъц илин дюрд айында ися 6 вилайятдян 1522 няфяр ишя эюндярилмишдир.
Сумгайытда ишлямяйя эялян адамлар, йухарыда дейилдийи кими, тикинтиси башланан мцхтялиф сянайе вя мцлки обйектляря эюндярилирди. Сумгайытда ясас шящяр-йарадыъы факторун Бакы Боруйайма заводу олдуьуну нязяря алараг, бурада 1945-ъи илдян 1952-ъи илядяк, йяни завод бору истещсалына башлайан дювря гядяр ишчилярин артым динамикасына нязяр салаг:
Diaqram 1. ББЗ-да ишчилярин артым динамикасы

(illər üzrə nəfər hesabı ilə)

İllər: 1945 1946 1947 1948 1949 1950 1951 1952


Графикдя verilmiş rəqmlərdən эюрцнцр ки, 8 ил ярзиндя ББЗ-да ишчилярин сайы 13.5 дяфя артмышдыр. Гейд едяк ки, 1953-ъц илдя завоdда ишчилярин сайы даща ики дяфядян чох артараг 2487 няфяр олмуш вя сонракы иллярдя дя илдян-иля артараг 1970-ci илдя 9229 няфяря, 1989-ъу илдя 9610 няфяря чатмышдыр.

Азярбайъан ССР Назирляр Советинин 8 октйабр 1958-ъи ил тарихли 744 №-ли гярары иля Азярбайъан Боруйайма заводу адландырылмыш Бакы Боруйайма заводунда олдуьу кими, Сумгайытда тикилян щяр бир сянайе мцяссисясиндя ишляйянлярин сайы да илбяил артмыш вя бцтювлцкдя шящярин дя ящалиси артараг 1989-ъу илин ССРИ ящалисинин цмуми сийащыйаалма нятиъяляриня эюря 254 393 няфяр олмушдур. Сийащыйаалманын нятиъяляриня эюря о вахт Сумгайыт шящяриндя 81 миллятин, халгын, етник групун нцмайяндяляри бирэя йашайыб вя ишляйибляр.

Мялум олдуьу кими, щяр бир шящярин сосиал портретинин ясас компоненти онун ящалисидир. Ящалинин демографик просесляринин, онун тябии вя механики щярякятинин сосиоложи анализи шящярин игтисади вя мядяни инкишафыны елми бахымдан ясасландырмаьа вя идаря етмяйя имкан йарадыр.

Сумгайыт шящяриндя ящалинин сайы илляр üzrə ашаьыда­кы ъядвялдя эюстярилир:



Ъядвял 2. Сумгайыт шящяринин ящалиси (1950-2001-ci illər)


Илляр

Мин няфяр




Илляр

Мин няфяр

1

2




3

4

1939

6,4










1950

17,2




1976

183,9

1951

20,0




1977

190,5

1952

24,5




1978

197,7

1953

30,0




1979

204,9

1954

37,7




1980

211,4

1955

40,4




1981

216,7

1956

45,1




1982

224,5

1957

51,1




1983

230,5

1958

56,9




1984

235,3

1959

60,0




1985

241,2

1960

65,0




1986

246,8

1961

72,5




1987

254,3

1962

78,8




1988

258,2

1963

83,8




1989

254,4

1964

90,8




1990

260,7

1965

100,




1991

270,7

1966

108,3




1992

273,4

1

2




4

5

1967

116,3




1993

268,7

1968

121,5




1994

272,2

1969

128,9




1995

274,4

1970

135,0




1996

276,0

1971

143,3




1997

277,9

1972

150,3




1998

280,2

1973

158,0




1999

283,0

1974

165,5




2000

285,0

1975

174,7




2001

286,9

Ъядвялдян эюрцндцйц ким, Сумгайыт шящяриндя ящалинин сайы шящярин 50-иллик тарихиндя 16,6 дяфя артмышдыр.

Ящалинин сайынын дяйишилмяси онун тябии вя механики артымы иля баьлыдыр. Sumqayıt şəhərində 1961-2000-ci illər ərzində əhalinin mexaniki artımı Cədvəl 3-də göstərilmişdir:
Cədvəl 3. 1961-2000-ci illər ərzində əhalinin

mexaniki artımı


İllər

Gələnlər

Gedənlər

Saldo

1961-1965

46167

22824

+23343

1966-1970

52803

33269

+19534

1971-1975

62223

40976

+21247

1976-1980

42743

33215

+9528

1981-1985

43666

38551

+5113

1986-1990

44482

40839

+3643

1991-1995

13032

18169

-5137

1996-2002

5389

10649

-5260

Sumqayıt şəhərində 1961-2000-ci illər ərzində

əhalinin təbii artımı Cədvəl 4-də göstərilmişdir:
Ъядвял 4. Шящяр ящалисинин тябии артымы (няфяр)


Илляр

Анадан оланлар

Вяфат едянляр

Тябии артым

1961-1965

18000

1936

16064

1966-1970

19216

2636

16580

1971-1975

20964

2983

17981

1976-1980

26204

3988

22216

1981-1985

29790

4578

25212

1986-1990

32906

5223

27683

1991-1995

28629

6997

21632

1996-2002

18616

6436

12180

Сумгайыт ящалисинин орта иллик артымы 1961-1965-ъи иллярдя 7881 няфяр, 1966-1970-ъи иллярдя 7224 няфяр, 1971-1975-ъи иллярдя 7846 няфяр, 1976-1980-ъы иллярдя 6349 няфяр, 1981-1985-ъи иллярдя 6065 няфяр, 1986-1990-ъы иллярдя 6265 няфяр, 1991-1995-ъи иллярдя 3299 няфяр, 1996-2000-ъи иллярдя ися 1384 няфяр олмушдур (Bax: Diaqram 2).


Diaqram 2. Сумгайыт ящалисинин орта иллик артыми

(1961-2000-ъи илляр)

İllər: 1961 1966 1971 1976 1981 1986 1991 1996

- 65 -70 -75 -80 -85 -90 -95 -2000
Diaqram 3. Ящалинин механики вя тябии артымы

(1960-2000-ъи илляр)

Рягямлярдян эюрцндцйц кими, 1991-ъи илдян етибарян шящярдя ящалинин артым сявиййяси ашаьы дцшцр. Бунун ясас сябяби ондан ибарятдир ки, шящярдя артыг щямин вахтдан сянайе обйектляринин кадр тялябатыны тямин едя биляъяк гядяр ящали мяскунлашмышды вя кянардан чох сайда адамларын бурайа эялмясиня ещтийаъ йох иди. Одур ки, шящярдя ящалинин артым сявиййясинин цмумиликдя ашаьы дцшмяси мящз бу сябябля – механики артымын азалмасы иля изащ олунур. Бунунла йанашы, шящярдя тябии артымын сявиййяси 30 ил ярзиндя мцтямади олараг артмышдыр. Бу сявиййянин ХХ ясрин сон ониллийиндя ашаьы дцшмяси нязяри ъялб едир (бах: diaqram 1) вя бу дюврдя ъяряйан етмиш мялум иътимаи-сийаси просеслярля баьлыдыр.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə