Üzrə əyani şöbəsinin II kurs tələbəsi Qədirov Cavid Şixəli oğlunun




Yüklə 234.4 Kb.
tarix23.02.2016
ölçüsü234.4 Kb.



AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASI TƏHSİL NAZİRLİYİ

SUMQAYIT DÖVLƏT UNİVERSİTETİ

Tarix fakültəsinin Tarix müəllimliyi ixtisası

üzrə əyani şöbəsinin II kurs tələbəsi

Qədirov Cavid Şixəli oğlunun

<

türkdilli mənbələr>>
mövzusunda


S Ə R B Ə S T İ Ş İ №1


Fənn: Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyası

Kafedra: ATM və ATTM kafedrası

Elmi rəhbər: professor Əmrahov Mais

Qrup: 823

S U M Q A Y I T - 2010
Plan:


  1. Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyasının mənbəşünaslığı və tarixşünaslığı.

  2. Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyasında türkdilli mənbələr.


G İ R İ Ş
Azərbaycan tarixşünaslığında yeni istiqamət alan tarixi coğrafiya problemləri. müasir şəraitdə tarix elmi qarşısında duran mühüm problemlərdəndir. hələ keçmiş sovet hakimiyyəti dövründə Qafqazın tarixi coğrafiyasına dair rus1, gürcü2 və erməni3 tarixşünaslığında bir sıra tədqiqat əsəri meydana gəldiyi halda, Azərbaycanda tarix elminin bu mühüm sahəsinə diqqət verilməmişdir. Bundan istifadə edən erməni və gürcü tədqiqatçıları Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrini, tarixi həqiqəti saxtalaşdırmaqla, özlərinin torpaqları kimi qələmə verməyə çalışmışlar, Bu sahədə erməni tarixçiləri xüsusilə böyük canfəşanlıq göstərərək daha «irəli» getmiş və Qafqaz bölgəsinin siyasi xəritəsini təhrif edərək tarixi həqiqətlərə uyğun gəlməyən bir sıra əsərlər yazmış, uydurma xəritələr çəkmiş və bütün keçmiş SSRİ-yə yaymışlar. Bu baxımdan Azərbaycanın istər bütövlükdə, istərsə də ayrı-ayrı bölgələr şəklində tarixi coğrafiyasının tədqiqi müasir dövrdə mühüm aktuallıq kəsb edir.

Şübhəsiz ki, Azərbaycan tarixi coğrafiyasını müəyyən vaxt kəsiyi ərzində bütövlükdə tədqiq etmək daha səmərəli olardı. Lakin nəzərə almaq lazımdır ki, Azərbaycan ərazisi əksər hallarda bütöv deyil, ayrı-ayrı bölgələr şəklində bu və ya digər dövlətin tərkibinə daxil olmuşdur ki, bu da ölkənin tarixi coğrafiyasının bütövlükdə tam mənzərəsini yaratmaqda xeyli çətinliklər törədir. Digər tərəfdən, Azərbaycanın bütün ərazisini özündə əks etdirən istər yerli, istərsə də xarici mənbələr demək olar ki, yox dərəcəsindədir. Buna görə də Azərbaycanın tarixi coğrafiyasını əvvəlcə ayrı-ayrı bölgələr üzrə öyrənmək və yalnız bundan sonra bütün ölkəni əhatə edən əsər yaratmaq, fikrimizcə, daha məqsədə uyğun olardı. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyasının ayrıca tədqiqat obyekti kimi seçilməsi də məhz bu deyilənlərlə bağlıdır.

Qeyd etdiyimiz kimi, böyük elmi əhəmiyyətə malik olmasına baxmayaraq, Azərbaycanın tarixi coğrafiya baxımından öyrənilməsi uzun müddət tədqiqatçıların diqqətindən kənarda qalmışdır. Yalnız son illərdə bu sahədə müəyyən addımlar atılmağa başlanılmış, ayrı-ayrı tədqiqat əsərləri işıq üzü görmüşdür. İlk təşəbbüs kimi, şübhəsiz ki, tarix e. d. F. D. Məmmədovanın Qafqaz Albaniyasının siyasi tarixinə və tarixi coğrafiyasına həsr etdiyi monoqrafiyanı5 qeyd etmək lazımdır. Azərbaycanın müxtəlif dövrlərinin tarixi coğrafiyasına həsr olunmuş məqalələr məcmuəsi Azərbaycan tarixşünaslığında bu sahədə atılmış uğurlu addımdır. Göstərilən əsərdə müxtəlif dilli mənbələr əsasında ayrı-ayrı dövrlərdə Azərbaycan ərazisində mövcud olmuş ayrı-ayrı dövlətlərin, siyasi-inzibati vahidlərin, etnik proseslərin tarixi coğrafiyasını yaratmağa səy göstərilmişdir. Azərbaycanın tarixi coğrafiyasını bölgələr üzrə öyrənməkdə ilk addım atan T. F. Əliyev dissertasiyasını Şirvanın tarixi coğrafiyasına həsr etmişdir.


Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyasının mənbəşünaslığı və tarixşünaslığı
Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына даир мянбяляр барядя мялуматын шярщиндян яввял тарихи ъоьрафийа фяннинин юзцнцн икили мащиййят дашыдыьына бир даща нязяр йетирмяк лазымдыр. Эюстярилдийи кими, тарихи ъоьрафийа елми чох эениш сащяляри бирляшдирир вя бу бахымдан онун тядгиги цчцн щяддян зийадя вя мцхтялиф характерли – тарихи, ъоьрафи, ядяби, линэвистик вя с. мянбяляр мювъуддур. Онларын сырасында йазылы, археоложи, етнографик, топонимик, нумизматик, епиграфик, бядии, фолклор, дил, антроположи, тябият елмляриня даир мялуматлар, дягиг елмлярин эюстяриъиляри вя с. материаллар вардыр. Одур ки, Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасы цмуми шякилдя эютцрцлярся, она даир илк мянбялярин чохлуьу вя мцхтялиф характерли олмасы диггяти ъялб едир. Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасынын «Тарихи-сийаси ъоьрафийа» елми истигамятиня даир илк мянбяляря эялдикдя ися онларын сайы вя нювляри щеч дя лазыми гядяр дейилдир, айры-айры вахтларда, тарихи дюврлярдя юлкянин тарихи-сийаси ъоьрафийасыны якс етдирян спесифик ясярляр, хцсуси мянбяляр йазылмамышдыр. Бунунла йанашы бцтцн дюврляря аид илк йазылы мянбялярдя, хцсусиля, тарихи вя ъоьрафи ясярлярдя Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына даир фактлара раст эялмяк мцмкцндцр. Бязи мянбялярдя беля фактлар ъцзидирся, диэярляриндя нисбятян чохдур. Ясас вязифя щямин мянбялярдян тарихи-сийаси ъоьрафийайа аид материалларын, фактларын арашдырылыб цзя чыхарылмасы, топланмасы, тяръцмяси, тядгигата ъялб олунмасы вя онларын ясасында дюврцн тарихи-сийаси ъоьрафийасыны юйрянмякдян ибарятдир. Тарихи ъоьрафийайа аид илк мянбяляр, дюврляр цзря фяргляндийи кими, йазылдыьы дилляря эюря дя мцхтялифдирляр. Ян гядим мянбяляр шумер, аккад, латын, йунан вя с. диллярдя мювъуддур. Сонракы дювр мянбяляри ися албан, ермяни, гядим фарс, яряб, орта фарс, тцрк, рус, авропа, эцръц вя с. диллярдя

мейдана эялмишдир. Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасыны гоншу юлкялярин, дювлятлярин, вилайятлярин тарихи ъоьрафийаларындан тяърид етмяк дя дцзэцн дейилдир. Азярбайъан, бир вилайят, дювлят кими, гоншу юлкялярля, хцсусиля, Гафгаз, Кичик Асийа, Йахын Шярг юлкяляри иля гаршылыглы ялагядя олмуш, буна эюря дя, Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасы иля щямин юлкялярин тарихи ъоьрафийалары арасында бир сыра охшарлыг, ейнилик, цмумилик мювъуддур. Бу охшарлыьын тязащцрц илк мянбялярин ейнилийиндя дя юзцнц эюстярир. Бир чох илк мянбяляр, хцсусиля гядим вя антик дювр мянбяляри гоншу юлкялярин тарихи ъоьрафийасы иля йанашы Гафгазын, о ъцмлядян Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы барядя фактлара маликдир. Бу бахымдан шумер-аккад дастанлары иля йанашы Щеродотун «Тарих», Страбонун «Ъоьрафийа», Плутархын «Параллел тяръцмейи-щаллар», Клавди Птоломейин «Ъоьрафийа дярслийи», Помпони Меланын «Йерин тясвири» вя с. ясярляр диггяти ъялб едир. Бу мянбялярдя гоншу юлкялярля йанашы Атропатена вя Гафгаз Албанийасынын тарихи-сийаси ъоьрафийасы барядя гиймятли фактлар верилир ки, мящз онларын кюмяйи иля дийарын щямин дюврлярдяки вязиййяти арашдырылыр. Щеродотун Дярбянд кечиди, Араз чайы, Хязяр дянизи, каспиляр, утиляр, Страбонун Албанийанын əразиси, Кцр чайынын мювгейи, 26 албан тайфасы, Плутархын бир сыра топонимляр, Кцр вя Араз чайлары, Клавди Птоломейин Албанийанын 29 шящяри, кянди, чайлары, даь ашырымлары, Помпони Меланын Атропатена вя Гафгаз Албанийасынын чайлары, даьлары, адалары, бязи тайфалары, щямчинин, Бюйцк Плининин Албанийанын баш шящярляри, албанларын мяншяи вя с. барядяки мялуматы бу бахымдан ящямиййят кясб едир. Албан вя ермяни дилли мянбяляр арасында Ананий Ширакатсинин «Ермяни ъоьрафийасы» (VII яср), Моисей Каланкатлынын «Албанларын тарихи» (VIII яср), Мхитар Гошун «Албан хроникасы» (XIIяср), Эевонд Вардапетин «Тарих» (VIII яср), Эянъяли Киракосун «Тарих» (XIII яср) ясярляри Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына аид материаллары иля сечилирляр. Моисей Каланкатлынын вя



Эянъяли Киракосун Албанийанын яразиси барядяки фактлары бу бахымдан диггяти даща чох ъялб едир. Сон мцяллифин ясяриндя Албанийанын Ермянистан вя Эцръцстандан айры олмасы хцсуси вурьуланыр. Ананий Ширакатси дя ясяриндя Албанийанын сярщядлярини эюстярир, яйалятляринин адыны садалайыр вя билдирир ки, Албанийайа 20 мащал дахилдир. Лакин, онун йаздыьындан Албанийанын Кцрдян шималда йерляшдийи анлашылыр. Эевонд Вардапетин ясяриндя дя Албанийанын VIII ясрдяки щцдудлары барядя мялумат верилир. Ярябдилли илк мянбялярин хроноложи чярчивяси ясасян IX-XV ясрляри ящатя едир. Онларын бюйцк бир гисми Хилафятин тяркибиня дахил олан юлкялярин, о ъцмлядян Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы барядя фактлара маликдирляр. Яряб мцяллифляри – тарихчи вя ъоьрафийашцнас алимляри Ибн Щишам (IX яср), Ибн Хордадбещ (IX яср), ял-Йагуби (IX яср), Ибн ял-Фягищ (IX яср), ят-Тябяри (IX-X ясрляр), ял-Мясуди (X яср), ял-Истяхри (X яср), Ибн Щавгял (X яср), ял-Мцгяддяси (X яср), ял-Бируни (XI яср), ял-Идриси (XII яср), ял-Гярнати (XIII яср), Йагут ял-Щямяви (XII-XIII ясрляр), Ибн ял-Ясир (XIII яср), ян-Нясяви (XIII яср), Зякяриййя ял-Гязвини (XIII яср), Ибн Бяттутя (XIV яср), Ибн Ярябшащ (XIV-XV ясрляр), Ябдцрряшид Бакуви (XV яср) вя башгалары юз ясярляриндя бу дийарын тарихи, ъоьрафийасы вя еляъя дя, тарихи ъоьрафийасы барядя мцяййян дялилляр, фактлар верирляр. Мясялян, Ибн Щишам (IX яср) Азярбайъандан бящс едяряк йазыр: «Ора тцрк торпаьыдыр». Ибн Хордадбещин Азярбайъан шящярляри, онларын арасындакы мясафя, тиъарят йоллары, ян-Нясявинин Азярбайъанын гярб сярщядляри, Ибн Бяттутянин XIV ясрин орталарында Щцлакулар дювлятинин 11 щиссяйя парчаланмасы, ял-Куфинин, ял-Бялазуринин, Ибн Хялдунун Азярбайъанда мяскян салмыш яряб

гябиляляри, Ибн Ярябшащын Ялинъя галасы вя с. барядяки мялуматлары юлкянин орта ясрлярдяки тарихи ъоьрафийасынын арашдырылмасы бахымындан чох ящямиййятлидирляр. XI-XII ясрлярдян башлайараг ярябдилли мянбяляр юз мювгейини тядриъян фарсдилли мянбяляря верир. Бу щал фарс дилинин инкишафы, мядяниййят, елм, сийасят дили статусу кясб етмяси иля ялагядардыр. Фарс дилиндя йазылмыш тарихи вя ъоьрафи ясярляр мцхтялиф юлкялярин, о ъцмлядян Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына даир мараглы фактларла зянэиндир. Онларын бязиляри бу бахымдан хцсусиля фярглянирляр. Равяндинин «Ращят яс-сцдур вя айят яс-сцрур» (XI-XII ясрляр), аноним «Яъаиб яд-дцнйа» (XIII яср), Ряшидяддинин «Ъаме ят-тяварих», «Мцкатибат» (XIII-XIV ясрляр), Щямдуллащ Гязвининин «Нцзщят ял-гулуб», «Зейл-е тарих-е гозиде» (XIV яср), Шяряфяддин Яли Йяздинин «Зяфярнамя» (XIV-XV ясрляр), Щафиз Ябрунун «Зцбдят цт-тяварих» (XV яср), Щясян Румлунун «Ящсян ят-тяварих» (XV яср), Ябдцрряззаг Сямяргяндинин «Мятля' цс-ся'дейн» (XVI яср), Искяндяр Мцншинин «Тарих-е алам арай-и Аббаси» (XVII яср), А.А.Бакыхановун «Эцлцстани-Ирям», Мирзя Ъамал Гарабаьинин «Гарабаь тарихи» (XIX яср), «Гарабаьнамяляр» вя с. mянбяляр щямин гябилдяндир. Йери эялдикъя фарсдилли вя еляъя дя, яряб вя башга мянбялярдяки тарихи-сийаси ъоьрафийа вя тарихи-етник ъоьрафийайа аид мцщцм фактлара диггят йетириляъякдир. Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы бахымындан XVI ясрин сонунда вя XVIII ясрин 20-ъи илляриндя тцрк дилиндя тяртиб едилмиш «Иряван яйалятинин иъмал дяфтяри», «Нахчыван санъаьынын мцфяссял дяфтяри», «Эянъя-Гарабаь яйалятинин мцфяссял дяфтяри», «Тифлис яйалятинин мцфяссял дяфтяри. Борчалы вя Газах (1728-ъи ил)», «Ярдябил ливасынын мцфяссял дяфтяри» вя башга гябилдян олан мялумат китаблары бюйцк ящямиййят кясб едир. Онларын щамысы сон вахтларда Азярбайъан дилиндя няшр олунараг елми иътимаиййятин истифадясиня верилмишдир. Ики нцсхядя тяртиб олунмуш бу дяфтярлярдя ады чякилян бюлэялярин щямин дюврлярдяки яразиси, инзибати бюлэцсц, йашайыш мяскянляри, кяндляри мцфяссял шякилдя шярщ олунур вя дийарын ящалиси, эялирляри эюстярилир. Мялум олдуьу кими, сон орта ясрлярдя Авропанын бир чох юлкяляриндян мцхтялиф сявиййяли шяхсляр - дювлят хадимляри, дипломатлар, сяфирляр, сяййащлар, таъирляр вя с. Шярг юлкяляриня эялмишляр вя эяздикляри, эюрдцкляри йерляр барядя хатирялярини гялямя алмышлар. Онларын бязиляри Азярбайъанда да олмушдур. Алессандри Винчессо, Адам Олеари вя башгаларынын хатиряляриндя, эцндяликляриндя Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы барядяки гейдляр диггяти ъялб едир. Мясялян, Алессандри Винчессо 1572-ъи илдя Сяфявиляр дювляти щаггында щазырладыьы щесабатда дювлятин инзибати гурулушу барядя гиймятли мялумат верир. Алман алими Адам Олеаринин (XVI яср) хатиряляриндя дя Сяфявиляр дювлятинин инзибати гурулушундан бящс олунур. Иощанн Шилтбергерин (XIV яср) Гафгазын вилайятляри, шящярляри, Иощанн де Галонифонтибусун (XV яср) Гафгазда йашайан халглар, Оруъ бяй Байатын испан дилиндя йазылмыш щекайяляриндя (1604) гызылбаш тайфалары вя с. барядяки гейдляри Азярбайъанын тарихи-сийаси мянзярясинин арашдырылмасында чох гиймятлидир. Ъянуби Гафгазын, еляъя дя Шимали Азярбайъанын Русийанын нцфуз даирясиня кечмяси тарихи ъоьрафийайа даир мянбяляр сырасында русдилли ядябиййатын мейдана эялмясиня вя тядриъян чохалма- сына сябяб олду. Билиндийи кими, чар Русийасы Гафгаза мейл салдыьы илк вахтлардан башлайараг айры-айры бюлэялярин ъоьрафи мювгейи, тясяррцфаты, ящалиси, адят-яняняляри, мядяниййяти, инзибати бюлэцсц, йашайыш мяскянляри, иглими, мадди немятляри вя с. барядя дягиг арашдырмалар апармышдыр. Гафгаз археоложи комиссийасы тяряфиндян топланмыш хцсуси сянядляр (актлар), мцхтялиф статистик мялуматлар, ящалинин камерал сийащыйаалынмалары, айры-айры рус мямурларынын гейдляри бу бахымдан мараг доьурур. И.Г.Гербер (Описание стран и народов вдоль западного берега Каспийского моря, 1728 г.), П.Г.Бутков (Материалы для новой истории Кавказа с 1722 по 1803 года), В.Легкобытов (Кубинская провинция), Ф.Ф.Симонович (Описание Южного Дагестана, 1796), Ф.А.Шинитников (Описание Кубинской провинции, 1832 г.) вя с. мцяллифляр бу сащядя мцяййян ишляр эюрмцшляр. 1870-ъи илдя Гафгаз бюлэяси цзря тяртиб едилмиш Русийа империйасы йашайыш мяскянляринин Сийащысы Шимали Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасынын тядгиги бахымындан гиймятлидир. Бурада Азярбайъанын шимал яразиляриндяки айры-айры йашайыш мяскянляри юз яксини тапмыш вя онларын ящалиси, тясяррцфаты эюстярилмишдир. Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына даир мянбяляр сырасында мцхтялиф дюврлярдя тяртиб олунмуш, чякилмиш хяритялярин вя тарихи ъоьрафи тясвирлярин ролу явязсиздир. Беля хяритялярдян яряб мцяллифи Ибн Щавгялин (X яср) «Китаб сурят ял-ярд» ясяриндяки «Хязяр дянизи хяритяси», «Азярбайъан вя Арран хяритяси», ял-Идрисинин (XII яср) хяритяси, XIX ясря даир рус мямурларынын Гафгаза вя Хязярйаны бюлэяляря щяср олунмуш хяритяляри, 1903-ъц илдя Гафгаз щярби бюлэяси (Кавказский военный округ) тяряфиндян тяртиб едилмиш хяритя (1993-ъц илдя тякрар няшр олунмушдур), ясримизин 20-ъи илляриндя тяртиб олунмуш «Гафгаз вя Иран Азярбайъаны хяритяси», «Шимали Азярбайъан Русийа империйасы тяркибиндя» (1868-1917-ъи илляр инзибати бюлэцсцня ясасян), «Азярбайъан хяритяси (1920-ъи ил цнван-тягвими)», 1926-ъы илдя чякилмиш «Азярбайъанын сийаси вя тябии хяритяси» (Ибращим Аьа Вякиловун), хцсусиля дя, 1994-ъц илдя тяртиб олунмуш «Карта Азербайджанской Республики 1918-1920 гг.» хяритяси диггяти ъялб едир. Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасынын тарихшцнаслыьына эялдикдя бурада да ики ъящяти бир-бириндян айырмаг ваъибдир. Гейд олундуьу кими, тарихи ъоьрафийанын мцхтялиф елми истигамятляри мювъуддур вя бу елм сащяси щяр щансы тарихи дювр ярзиндя бу вя йа башга яразинин вязиййятини щяртяряфли шякилдя юйрянир. Бу бахымдан Азярбайъанын нязярдя тутулмуш щяр бир дюврдяки вязиййятинин мцяййян истигамятляринин – сийаси тарихинин, игтисади вязиййятинин, ъоьрафи шяраитинин вя с. арашдырылмадыьыны сюйлямяк доьру олмазды. Тарихчи вя ъоьрафийашцнас алимлярин щямин сащялярдяки ямяйи аз дейилдир. Азярбайъанын шящярляри, галалары, тиъаряти, тиъарят йоллары, мядяниййяти вя с. сащялярдя дя мцяййян тядгигатлар апарылмышдыр. Алимляримизин чохсайлы арашдырмалары, ялдя етдикляри елми наилиййятляр, чап олунмуш монографик ясярляр, академик няшрляр вя с. Bуна ъанлы сцбутдур. Цмумиййятля эютцрцлдцкдя, Азярбайъан тарихинин вя еляъя дя тарихи ъоьрафийасынын тарихшцнаслыьы А.А.Бакыхановун ады иля ялагяляндирилир. Мцяллиф «Эцлцстани-Ирям» ясяриндя илк дяфя олараг Азярбайъанын бир щиссясинин – Ширванын тарихи ъоьрафийасына даир гиймятли мялумат верир. О, Ширванын орта ясрляр дюврцндяки шящярляри, галалары, йашайыш мяскянляри, даьлары, чайлары, кянд тясяррцфаты, ящалиси вя мяшьулиййяти вя с. барядя ятрафлы данышыр. А.А.Бакыхановдан сонра Мирзя Ъамал Гарабаьи, Мирзя Адыэюзял бяй вя с. тарихчиляр юз ясярляриндя тарихи ъоьрафийайа аид фактлар вермишляр. Азярбайъанын гядим вя орта ясрлярдяки шящярляри, галалары, йашайыш мяскянляри, тиъарят йоллары, ящалиси вя етник тяркиби, мяшьулиййяти вя с. барядя В.В.Бартолд, З.Вялиди, А.Крымски, В.Минорски, Я.С.Сумбатзадя, Я.Ялякбяров, М.Шярифли, Я.Щцсейнзадя, М.Щейдяров, Г.Гейбуллайев вя с. тядгигатчылар арашдырмалар апармыш вя мцяййян нятиъяляр ялдя етмишляр. Ящмяд Зяки Вялидинин «Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасы» адлы тядгигаты юз дюврцня эюря орижиналлыьы вя мювзуйа йахынлыьы иля диггяти ъялб едир. Ясяр яслиндя мцяллифин 1927-1931-ъи иллярдя Истанбул дарцлфцнунунда охудуьу мцщазирялярин бир щиссясиндян ибарятдир. Онлар Русийа Федерасийасы ЕА Шяргшцнаслыг Институтунун китабханасында мцщафизя олунур. Тяхминян 50 сящифядян ибарят щямин мцщазирялярдя Азярбайъанын шимал щиссясинин йашайыш мяскянляри барядя

мялумат верилир, топонимлярин изащы, локализасийасы вя тясяррцфат щяйаты эюстярилир. Бурада «Азярбайъан» кялмяси изащ олунур, Дярбянд, Бярдя, Абхаз-Губа, Шабран, Шамахы, Бярзянд, Бакы-Яряш-Шяки-Загатала бюлэяси, Гябяля вя с. йашайыш мяскянляри, онларын локализасийасы ятрафлы шярщ олунур. Вялидинин Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасынын арашдырылмасы сащясиндяки ямяйи мцсбят гиймятляндирилмякля йанашы, ону да гейд етмяк ваъибдир ки, мцяллиф Азярбайъанын сярщядляри, щцдудлары барядя конкрет мялумат вермир вя юлкянин цмуми яразиси щаггында данышмыр, даща доьрусу, Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы мясяляляриня хцсуси диггят йетирмир. Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасынын тядгиги сащясиндя, цмумиййятля эютцрцлдцкдя, мцяййян ишлярин эюрцлдцйц эюз габаьындадыр. Лакин тарихи ъоьрафийанын бязи елми истигамятляри узун илляр бойу нязярдян гачырылмыш, унудулмуш вя тядгигатдан кянарда галмышдыр. Бу ясасян тарихи ъоьрафийанын «тарихи-сийаси ъоьрафийа» вя гисмян дя «тарихи-етник ъоьрафийа» елми истигамятляриня аиддир. Ады чякилян мцяллифлярин ясярляриндя щямин елми истигамятляр, демяк олар ки, арашдырылмамышдыр. Нятиъядя эюстярилян елм сащяляри, хцсусиля дя, Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы унудулмуш, юлкянин тарих бойу малик олдуьу яразиси, сярщядляри, щцдудлары, инзибати-ярази бюлэцсц, Ф.Мяммядованын мцяййян тядгигатлары истисна олмагла, юйрянилмямишдир. Етник мясяляляр цзря мцяййян ишляр эюрцлся дя бу елми истигамят дя эениш тядгигатдан кянарда галмышдыр. Щямин ишдя кечмиш Иттифаг мигйасындакы гадаьанлар, тясирляр аз рол ойнамаса да, алимляримизин, зийалыларымызын вя илк нювбядя Азярбайъан дювлятчилийинин мясяляйя лагейд мцнасибяти, ону ъидди гиймятляндиря билмямяляри щялляедиъи мювге тутмушдур. Беля ки, XX ясрин орталарындан башлайараг йахын гоншуларымыз олан эцръцляр вя ермяниляр юз республикаларынын Елмляр Академийаларында «Эцръцстанын тарихи ъоьрафийасы» вя «Ермянистанын тарихи ъоьрафийасы» адлы шюбяляр тясис едиб елмин бу сащясинин тядгиги иля ъидди мяшьул олдуглары щалда, Азярбайъанда няинки мцвафиг шюбя, щеч бу ишля марагланан да йох иди. Яксиня, Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына тохунан кичик елми мягалялярин няшриня беля иъазя верилмир, тарихи-сийаси ъоьрафийа иля мараглананларын гаршысына сядд чякилирди. Мювъуд сийасятин, тарихи-сийаси ъоьрафийайа олан лагейдлийин мянфи тясири, нятиъяси ясрин 80-ъи илляриндя юзцнц бирузя верди. Гоншуларымыз юз юлкяляринин мцхтялиф дюврлярдяки тарихи-сийаси ъоьрафийасы – тарихи яразиляри, сярщядляри, мцхтялиф сямтлярдя щцдудлары барядя бцтцн дцнйайа сяс сала билдикляри, чохсайлы китаблар, ясярляр, хяритяляр чап етдирдикляри бир анда бизляр, неъя дейярляр, «гуру йердя галдыг» вя 1982-ъи илдя Тифлисдя кечирилян бу мювзуйа щяср олунмуш елми мцшавиряйя ялибош эетдик. XX ясрин 80-ъи илляриндя Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасынын арашдырылмасы сащясиндя ойаныш баш верди, бу сащядя ъидди ишляр эюрцлдц вя демяк олар ки, йени дювр башланды. Щямин ойаныша сябяб 1982-ъи илин март айында Тифлисдя кечирилян реэионал елми мцшавиря олду. Мцшавиря кечмиш ССРИ ЕА ССРИ тарихи институтунун тяшяббцсц иля кечирилирди вя «ССРИ халглары атласы. Ъянуби Гафгаз реэиону» вясаитинин щазырланмасы вя няшриня щяср олунмушду. Мцшавирянин ишиндя Москва алимляри иля йанашы Азярбайъан, Эцръцстан вя Ермянистан алимляри дя иштирак едирди. Азярбайъандан мцшавиряйя И.Щ.Ялийев, Ф.Ъ.Мяммядова вя В.З.Пирийевдян ибарят нцмайяндя щейяти эетмишди. Мцшавиря юз ишиня башладыьы илк андан мясялянин мащиййяти, ъиддилийи юн плана чыхды. Ясас чятинлик тяряфлярин мцшавиряйя щазырлыг сявиййяляринин ейни олмамасындан доьурду. Ермяни вя эцръц алимляри мцшавирядя щяр бири 20-дян артыг хяритя нцмайиш етдирдийи щалда Азярбайъан тяряфинин ялиндя бир дяня олса да хяритя йох иди. Бу щал мящз яввялки иллярдя тарихи-сийаси ъоьрафийайа олан биэанячилийин мянтиги нятиъяси иди. Мцшавирянин вя цмумиййятля, щяйата кечирилмяси планлашдырылан щямин тядбирин ясас мягсяди ися ермянилярин, Москванын кюмяйи иля, Ъянуби Гафгазын тарихи-сийаси ъоьрафийасына даир хяритяляри юз мянафеляриня уйьун щазырлайыб чап етдирмяк вя тезликля бцтцн дцнйайа йайараг сонракы ермяни тяъавцзцня «елми дайаг» йаратмаг ниййяти олмушдур. Атласын ишиня Азярбайъан вя Эцръцстан тяряфляринин ъялб олунмасы яслиндя формал характер дашыйырды вя онларын разылыьы алынсайды хяритялярин Ъянуби Гафгаз алимляринин иштиракы вя ряйи иля чап олундуьу хцсуси вурьуланмалы иди. Илк мцшавирядя вя сонралар Москвада кечирилян 3 эюрцшдя чох ъидди мцзакиряляр кечирился дя, мцбащисяляр баш верся дя, атласын няшри баш тутмады. Тяряфлярин щеч бири юз мювгеляриндян эери чякилмядиляр, яразилярини эцзяштя эетмядиляр. Азярбайъан тяряфинин газанъы ися о олду ки, щяля Тифлис мцшавирясиндя Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасынын дяриндян арашдырылмасынын ваъиблийини дярк етди. 80-ъи иллярин орталарында Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына щяср олунмуш илк коллектив ясяр – «Историческая география Азербайджана» топлусу 10 мин нцсхя иля чап олунду. Топлунун щазырланмасына 1982-ъи илин орталарындан башланылмыш вя тяхминян 2 илдян сонра топлу няшриййата тягдим олунмушду. Лакин, топлу щяртяряфли тязйигляря мяруз галдыьындан йалныз 1987-ъи илдя ишыг цзц эюрдц. Онун сатышы да тяшкил олунмады, эениш йайылмасына имкан верилмяди. Топлунун щазырланмасында Республиканын эюркямли алимляри – З.М.Бцнйадов, Ф.Ъ.Мяммядова, Н.М.Вялиханлы, В.З.Пирийев, О.Я.Яфяндийев, Я.Я.Рящмани, Ф.Я.Ялийев йахындан иштирак етдиляр. Акад. З.М.Бцнйадовун редактяси иля чап олунан топлуда ерамыздан яввял III ясрдян башламыш б.е. XVIII ясринин сонуна гядярки dюврц ящатя едян 20 хяритя верилмишдир. Щяр бир хяритя ящатя етдийи дюврцн илк мянбяляринин мялуматы иля ясасландырылмышдыр. Мцяллифляр хяритядя чякдийи сярщядляри илк мянбялярин фактлары иля тясбит етмишляр. Ейни заманда Азярбайъан торпагларына олан йерсиз иддиаларын, хцсусиля ермяни вя эцръц иддиаларынын сябатсызлыьы ачыгланмышдыр. Мин иллик бир дюврцн (е.яв. III яср – б.е. VIII ясри) реал тарихи вязиййятини илк дяфя бярпа едян Ф.Ъ.Мяммядова бусащядя тяяъъцб доьуран материалларла чыхыш едян гоншу тядгигатчыларла ъидди мцбащисяляря эирмиш вя инандырыъы дялиллярля юз мювгейини мцдафия едя билмишдир. Н.М.Вялиханлы да мцасир ермяни вя эцръц тядгигатчыларынын яряб дюврц Азярбайъанынын тарихи яразиляриня олан йерсиз иддиаларыны арадан

галдырмалы олмушдур. М.Х.Шярифлинин материаллары ясасында тяртиб олунмуш хяритялярдя IX-XII яср Азярбайъан феодал дювлятляринин, З.М.Бцнйадовун хяритясиндя Азярбайъанын Елдянизляр (Атабяйляр) дюврцндяки етник-сийаси щцдудлары якс олунмушдур. Азярбайъанын сон орта ясрляр дюврц тарихи-сийаси-ъоьрафи вязиййяти хроноложи олараг В.З.Пирийевин (XIII-XIV ясрляр), О.Я.Яфяндийевин (XV-XVI ясрляр), Я.Я.Рящманинин (XVI ясрин сону - XVII яср) вя Ф.М.Ялийевин (XVIII яср) хяритяляриндя юз яксини тапмышдыр. Топлу Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына щяср олунмуш илк самбаллы ясяр олмагла йанашы бу сащядя сонракы тядгигатлара тякан вермиш олду. 80-ъи иллярин орталарында Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы сащясиндя даща бир мцщцм наилиййят ялдя олунду. Ф.Ъ.Мяммядованын узун илляр апардыьы ъидди тядгигатларын нятиъяси олан «Гафгаз Албанийасынын сийаси тарихи вя тарихи ъоьрафийасы» адлы самбаллы монографийасы «Елм» няшриййатында чапдан чыхды (русъа, 1986) вя елм аляминдя бюйцк мараг доьурду. Ъянуби Гафгазда тарихи-сийаси ъоьрафийа мясяляляри цзря мювъуд бахышлара кяскин дцзялишлярля зянэин олан бу китаб 1993-ъц илдя азярбайъан дилиндя дя няшр олунду. Ясрин сон ониллийи Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасынын, о ъцмлядян тарихи-сийаси ъоьрафийанын арашдырылмасы бахымындан диггяти ъялб едир. Бу дюврдя бир тяряфдян щямин мювзуйа щяср олунмуш хцсуси атлас няшр олунду, бир тяряфдян 80-ъи иллярдя башланан тядгигатлар давам етдирилди, диэяр тяряфдян йени мювзулар цзяриндя тядгигатлар апарылды. 1994-ъц илдя Азярбайъан Енсиклопедийасы тяряфиндян щазырланмыш «Азярбайъанын тарихи хяритяляри» адлы няфис атлас ишыг цзц эюрдц. Али вя орта мяктябляр цчцн гиймятли вясаит сайылан щямин атлас 1987-ъи илдя русъа няшр олунмуш «Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасы» топлусу ясасында тяртиб едилмишдир. Бурада Азярбайъанын мцхтялиф дюврлярини якс етдирян 24 хяритя верилмишдир. Онлардан сон 5 хяритя Азярбайъанын чар Русийасы дюврцндяки вязиййятиня, Азярбайъан Ъцмщуриййяти яразисиня вя башга мясяляляря щяср олунмушдур. Атласын бюйцк тиражла чапы тарихи-сийаси ъоьрафийа мясяляляринин тяблиьиндя ящямиййятли аддым олду. 1994-ъц илдя Азярбайъанда тарихи-сийаси ъоьрафийайа аид даща бир хяритя няшр олунду. «Азярбайъан Республикасынын хяритяси. 1918-1920-ъи илляр» адланан (русъа) щямин хяритя юлкянин Азярбайъан Ъцмщуриййяти дюврцндяки яразилярини, сярщядлярини, инзибати-ярази бюлэцсцнц дягиг шякилдя якс етдирди. Хяритядя Азярбайъан Ъцмщуриййятинин мцбащисясиз яразиляри верилир вя гярб сярщядляримизин Эюйъя эюлцндян кечдийи эюстярилир. Хяритянин мязиййятляриндян бири дя одур ки, бурадакы топонимляр щямин дюврдяки адлары иля якс олунмушдур. Азярбайъанын тарихи хяритяляринин али вя орта мяктябляр цчцн «Азярбайъан тарихи» дярсликляриня, «Азярбайъан тарихи»нин академик няшриня вя диэяр няшрляря дахил олунмасы ися юлкямизин тарихи-сийаси ъоьрафийасынын эениш охуъу кцтлясиня чатдырылмасында чох мцщцм ящямиййят кясб етди. Щал-щазырда «Азярбайъан тарихи» цзря бцтцн дярсликлярдя ящатя етдикляри дюврцн тарихи-сийаси хяритяляри верилир. Бу ися шаэирдлярин еля мяктяб илляриндян юз доьма вятянляринин яразиси, сярщядляри иля йахындан таныш олмасына имкан йарадыр. 90-ъы иллярдя Азярбайъанын тарихи-ъоьрафийасына щяср олунмуш йени мювзулар ятрафында тядгигатлар апарылды, диссертасийалар йазылды. Т.Ф.Ялийевин Ширванын XVII-XVIII ясрлярдяки тарихи-ъоьрафийасына, С.И.Будагованын Нахчыванын XVIII ясрин II йарысы – XIX ясрин 1 гяринясиндяки тарихи ъоьрафийасына щяср олунмуш тядгигатлары бу бахымдан мараглыдыр. Дюврцн тарихи-ъоьрафийа бахымындан ъязбедиъи ъящятляриндян бири ермяни ишьалына мяруз галан яразиляримизин тарихи-ъоьрафи шяраитинин арашдырылмасына мараьын артмасы иди. Гыса мцддят ярзиндя Я.Ялякбярлинин «Гядим тцрк-оьуз йурду - Ермянистан», «Ермянистан азярбайъанлыларынын тарихи ъоьрафийасы», «Историческая география Западного Азербайджана» кими монографик ясярляр ишыг цзц эюрдц. Щямин 'FB ясярлярин ясас мяьзини цмуми тарихи-ъоьрафи мясяляляр тяшкил ется дя, онларда тарихи-сийаси ъоьрафийайа аид материаллар да аз дейилдир. Сон иллярдя Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына аид бир сыра елми мягаляляр дя няшр олунду. Х.Ващидованын Ордубад шящяринин яразисиня, В.Пирийевин Азярбайъанын XIII-XIV ясрлярдяки щцдудларына, Нахчыванын щямин дюврдяки тарихи ъоьрафийасына щяср олунмуш мягаляляри бу гябилдяндир. Фярящли щалдыр ки, 2002-ъи илдя (эеъ олса да) Азярбайъан МЕА Тарих институтунун структурунда «Азярбайъанын тарихи ъоьрафийасы» шюбяси йарадылмышдыр. Щямин шюбянин фяалиййяти нятиъясиндя вятянимизин тарихи-сийаси ъоьрафийасынын тядгиги сащясиндя даща мцщцм наилиййятлярин

газанылаъаьы шцбщя доьурмур. Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасына даир мясялялярин арашдырылмасында, проблемлярин цзя чыхарылмасында Республикамыздан кянарда няшр олунмуш ясярлярин юзцнямяхсус ролу вардыр. Щямин ясярлярин яксяриййятиндя Азярбайъана гаршы ярази иддиалары иряли сцрцлцр. Лакин, онлардан елми полемика вя мцзакиряляр цчцн истифадя етмяк ваъибдир. Чцнки гаршы тяряфин ня истядийини, нядян бящс етдийини биляндя онунла фикир мцбадиляси етмяк, она ъаваб вермяк нисбятян асан олур. Ермяни, эцръц, рус вя гисмян дя фарс арашдырыъыларынын бу бахымдан олан китаблары, мягаляляри Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасынын тядгигиндя мцяййян рол ойнайыр. С.Йеремйанын Ермянистан вя ятраф яразилярин 592-653, 701-862 вя 862-953-ъц иллярдяки вязиййятиня щяср олунмуш хяритяляри, Д.Мусхилишвилинин Шярги Эцръцстанын тарихи ъоьрафийасына, М.Бердзинишвилинин XIII ясрин яввялляриндя эцръц дювлятинин сярщядляриня, М.Ъ.Мяшкцрцн Азярбайъанын тарихи сярщядляриня, В.Йегоровун Гызыл Орданын XIII-XIV ясрлярдяки тарихи ъоьрафийасына, С.Йушков вя А.Новоселтсевин гядим вя антик Албанийанын сярщядляриня щяср олунмуш ясярляри, хцсусиля дя, Р.Щ.Щевсенин 2001-ъи илдя няшр олунмуш «Ермянистан. Тарихи хяритяляр» топлусу, Ш.Мкртчйанын «Арсах хязиняси» ясяри вя с. беля «тядгигатлар» сырасына дахилдир. Бу нюв «тядгигатларда» ермяни торпагларынын Хязяря кими, эцръц торпагларынын Аьсу ашырымына кими, Русийа сярщядляринин Дярбянддян ъянуба кими узандыьы, Азярбайъанын тарихян Иран торпаьы олмасы вя с. барядя ясассыз иддиалар иряли сцрцлся дя, онлара биэаня мцнасибят бяслямяк олмаз. Ясас вязифя, бу вя буна бянзяр «арашдырма»лара обйектив йанашылмасында, онларын мцлащизяляриня тянгиди нюгтейи-нязярдян мцнасибят бяслянилмясиндя вя елми дялиллярля беля иддиаларын ясассыз олдуьуну сцбут етмякдядир. Эяляъяк тядгигатларда бу мягсядя наил олунарса, Азярбайъанын тарихи-сийаси ъоьрафийасы сащясиндяки аь лякяляр силиняр, торпагларымыза гаршы йерсиз иддиалар азалар.


Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyasında türkdilli mənbələr
Məlumdur ki. tarix elminin bir qolu olan tarixi coğrafiya yalnız müəyyən inzibati-ərazi vahidlərində baş verən dəyişiklikləri deyil, həm də həmin bölgədə əhalinin, təsərrüfatın, şəhərlərin, ticarətin, sənətkarlığın, kənd təsərrüfatının problemlərini təbii-coğrafi şərait və insan fəaliyyətinin göstərilən sahələrinə siyasi hadisələrin təsiri baxımından tədqiq edir. Beləliklə, sosial-iqtisadi həyatın demək olar ki, bütün sahələri tarixi coğrafiya baxımından tədqiqat obyektinə çevrilə bilər. Azərbaycan Respublikasının öz müstəqilliyini möhkəmləndirmək uğrunda mübarizə apardığı bir dövrdə onun ayrı-ayrı bölgələrinin, o cümlədən Azərbaycanın tərkib hissəsi olan Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyasının tədqiqi mühüm elmi əhəmiyyət kəsb edir.

Göründüyü kimi, Azərbaycan tarixi coğrafiyasına həsr olunmuş tədqiqat işləri həddən artıq azdır: Şirvan istisna olunmaqla Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələri, o cümlədən Naxçıvan diyarı da indiyədək tarixi coğrafiya baxımından müstəqil tədqiqat obyekti olmamışdır. Azərbaycanın ayrı-ayrı bölgələrinin, o cümlədən Naxçıvan bölgəsinin tarixi coğrafiyasının tədqiqi tarixşünaslığımızda bu sahədə mövcud olan boşluğu müəyyən qədər aradan qaldırmağa kömək edə bilər, Naxçıvan bölgəsinin tarixi coğrafiyasının müstəqil tədqiqat obyekti kimi seçilməsi, hər şeydən əvvəl, bu bölgədə ərazinin dəyişilməsinə siyasi hadisələrin təsirini, ilk növbədə İranın, Osmanlı Türkiyəsinin və çar Rusiyasının işğalları zamanı buranın inzibati-ərazi bölgüsündə baş vermiş dəyişiklikləri, yeni inzibati-ərazi vahidlərinin yaranmasını, diyarın əhalisinin sayında, sosial və milli tərkibində baş vermiş dəyişiklikləri, iqtisadi həyatın müxtəlif sahələrinə, ilk növbədə kənd təsərrüfatına, sənətkarlığa təbii-coğrafi amillərin təsirini, bölgədə mövcud olan şəhərlərin tarixi coğrafiyasını öyrənməyi tələb edir. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyasını tədqiq edən çox böyük çətinliklərlə qarşılaşır. Bu, hər şeydən əvvəl, diyarın tarixi coğrafiyasını özündə əks etdirən istər yerli, istərsə də xarici mənbələrin, demək olar ki, həddən ziyadə azlığı və pərakəndəliyi ilə bağlıdır. Buna görə də əsər yazılarkən istifadə edilən mənbə xarakterli materiallar damla-damla toplanaraq ümumiləşdirilmiş və elmi-məntiqi süzgəcdən keçirilmişdir. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyasına dair az-çox məlumatları özündə əks etdirən mənbələrin bir qismini arxiv sənədləri, digər qismini isə çap olunmuş mənbələr təşkil edir. Arxiv sənədləri içərisində Azərbaycanın Rusiya tərəfindən işğalı dövründə rus məmurları tərəfindən tərtib edilmiş kameral təsvirləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Materialların məzmunundan aydın olur ki, çar Rusiyası Azərbaycanın iqtisadi cəhətdən mənimsənilməsini başa çatdırmaq üçün onun ayrı-ayrı bölgələrinin sərvətləri, əhalinin milli və sosial tərkibi, kənd təsərrüfatının, sənətkarlığın, şəhərlərin vəziyyəti haqqında müfəssəl məlumat toplamağa çalışmışdır.

Min illər boyu Azərbaycan dövlətlərinin tərkib hissəsi olmuş Naxçıvan diyarı XVI əsrin sonunda (1588- 1603-cü illər) və XVIII əsrin əvvəllərində (1724-1735-ci illər) Osmanlı imperiyasının tərkibinə keçmiş və burada osmanlı idarə sistemi tətbiq edilmişdir. Bu dövr Naxçıvan diyarının siyasi, sosial və iqtisadi tarixi ilə bağlı geniş məlumatlar osmanlı mənbələrində öz əksini tapmışdır. Qeyd edilən məsələlərlə bağlı çox zəngin faktiki material əhatə edən osmanlı mənbələrinin bir qismi nəşr olunmamışdır. Türkiyənin arxiv və kitabxanalarında saxlanılan bu mənbələr son zamanlara qədər obyektiv səbəblərə görə tarixçilərimiz tərəfindən istifadə edilməmişdir. Mərhum akademik Ziya Bünyadovun 1984-cü ildə İstanbulda Başbakanlık Arxivində saxlanılan 727-ci il tarixli "Naxçıvan sancağının müfəssəl dəftəri"nin gətirdiyi mikrofilmini çıxmaq şərti ilə, Sovet dövründə Naxçıvan diyarının tarixi ilə bağlı osmanlı mənbələrinin əlyazmalarının mikrofilmlərini əldə etmək mümkün olmamışdır. Məhz bu səbəbə görə tarixçilərimiz Naxçıvan diyarının tarixi də daxil olmaqla, Azərbaycan tarixinə dair XVI-XVIII əsrlərə Osmanlı müəllifləri Peçevinin. Naimanın, Katib Çələbinin, Övliya Çələbinin, Küçük-çələbizadənin və b. nəşr olunmuş əsərlərindən istifadə etməklə kifayətlənmişlər. Lakin Azərbaycanın müstəqillik qazanmasından sonar Tiirkiyə ilə əlaqələrin intensivləşməsi nəticəsində Azərbaycan tarixçilərinin Türkiyənin arxiv və kitabxanalarında işləmək imkanı da genişlənmişdir. Bu sətirlərin müəllifı digərtarixçilər kimi, bu fürsətdən istifadə etmiş, Ankara, İstanbul, Kayseri və Konyanın arxiv və kitabxanalarında olmuş və tariximizlə bağlı bir sıra maraqlı osmanlı mənbələri üzərində çalışmışdır. Naxçıvan diyarının tarixi ilə bağlı nəzərdən keçirdiyimiz osmanlı mənbələrindən tarixçilərimiz tərətlndən tədqiqata cəlb olunmamışların bəziləri haqqında burada qısa məlumat vermək istərdik.

Osmanlı narrativ mənbələrindən Naxçıvan tarixi ilə bağlı iki əsər daha çox diqqəti cəlb edir. Bu əsərlərdən biri İstanbulda Fateh kitabxanasında saxlanılan Cəlalzadə Mustafa Çələbinin “Təbakat ülməmalik dəracat ül-məsalik” adlı irihəcmli əsəridir. 1557-ci ildə tamamlanmış bu əsər XVI əsrin 20-50-ci illər Osmanlı-Səfəvi hərbi-siyasi münasibətlərinin, sultan Süleyman Qanuninin (1520-1566) Şərq (Naxçıvan) səfərlərinin öyrənilməsi, həmçinin Naxçıvan diyarının geostrateji əhəmiyyətinin müəyyənləşdirilməsi baxımından bu dövrün ən maraqlı əsərlərindəndir. Azərbaycan, о cümlədən Naxçıvan diyarının XVI əsr tarixi ilə bağlı osmanlı mənbələri nə qədər çoxdursa, XVII əsrin əvvəllərinə aid osmanlı mənbələri nəqədər azdır. Lakin XVII əsrin əvvəllərinə aid çox az sayda olan osmanlı mənbələrindən Naxçıvan diyarının tarixi ilə bağlı ən maraqhsı İstanbulda Topkapı sarayı muzeyinin kitabxanasında Rəvan köşkündə saxlanılan Cərrahzadə Məhmədin əsəridir. 46 səhifəlik həcmdə olan və müəllif tərəfindən ad verilməmiş bu əsərə Rəvan köşkündəki əsərlərin inventar kataloqunda əlyazmanı təsvir etmiş mütəxəssislər ona şərti olaraq "Rəvan miihasirəsi tarixçəsi" adını vermişdilər.3 Verilən şərti addan fərqli olaraq əsər əslində yalnız İrəvanın Şah I Abbas tərətindən mühasirəsi və Osmanlılardan geri alınması deyil, eyni zamanda Şah I Abbasın Naxçıvan uğrunda apardığı mübarizəyə, naxçıvanlılara olan mənfi münasibətinin mahiyyətinin açıqlanmasına həsr ohunmuşdur.



Cərrahzadə Məhmədin təsvir etdiyi hadisələrin bilavasitə iştirakçısı olması da əsərin dəyərini artırmaqdadır. Fikrimizcə, Cəlalzadə Mustafa Çələbinin və Cərrahzadə Məhmədin qeyd etdiyimız əsərləri Naxçıvan tarixinə dair qiymətli mənbə kimi ayrı-ayrılıqda tədqiqata cəlb edilməyə layiqdirlər. Naxçıvan diyarının tarixi, xüsusilə siyasi tarixi ilə bağlı qiymətli sənədlər İstanbulda Başbakanlık Arxivində saxlanılır. Şəxsən sultanın öz adından verilən fərman, buyuruldu, berat və b. vəyaxud baş vəzirin sədrliyi ilə iclaslarını keçirən Divanın qərarını əks etdirən məktubların orijinalı lazımi yerə göndərilməzdən əvvəl dəftərxanada həmin sənədin üzü "Mühimmə dəftəri"adı daşıyan toplulara xronoloji qaydada bir-birinin ardınca köçürülürdü. İl tamamlandıqdan sonra yeni "Mühimmə dəftəri" tutulurdu. Lakin bəzən bir ildə bir neçə belə dəftər açmaq lazım gəlirdi. Вu qayda üzrə tərtib olunmuş və hal-hazırda istanbulda Başbakanlık Arxivində saxlanılan 263 "Miihimmə dəftəri" vardır. 1553-1869-cu illərin dövlət sənədlərinin məzmununu əks etdirən bu "Mühimmə dəftər"lərində osmanlıların Naxçıvan diyarı uğrunda XVI-XVIII əsrlərdə apardıqları mübarizə ilə bağlı çox mühüm sənədlər vardır. "Mühimnıə dəftər"lərinin məzmunu ilə bağlı təsəvvür yaratmaq üçün Naxçıvan diyarının siyasi və sosial tarixinə aid sənədləri əhatə edən "Mühimmə dəftər"ləri haqqında qısa məlumat verməyi məqsədəuyğun hesab edirik. Misal üçün, 53 №-li "Mühimmə dəftər"indəki bir neçə hökmə görə, sultan III Murad (1574-1595) Naxçıvan şəhərini ələ keçirməyə hazırlaşarkən, Naxçıvan istiqamətinin komandanı Fərhadpasaya bu tədbirlə əlaqədar ciddi hazırlıq görmək və yaxud Şəfər xana yazılan məktuba görə, oğlu Əhməd bəyin Naxçıvan sancaqbəyisi təyin cdiləcəyi bildirilərək, ona Naxçıvan qalasının yenidən inşa etdirilməsi buyurulurdu. Mərənd hakimi Şahqulu sultana göndərilən hökmə əsasən, osmanlıların hücuma kcçəcəyi təqdirdə Naxçıvan, Ordubad və Qafanın ələ keçirilməsində iştirak etməsi tapşırılırdı və s.5 Şah I Abbas tərəfmdən osmanlıların əlində olan Naxçıvan hücum edəcəyinə dair xəbər alman kimi, dərhal Naxçıvanın müdafiəsi ilə bağlı fərmanlar göndərilmişdir.6 Osmanlı idarəsi altında olan Naxçıvan diyarının əhalisinin sosial vəziyyəti ilə bağlı "Mühimmə dəftər"lərində maraqlı sənədlər vardır. Misal üçiin, məmurların verdiyi əziyyətdən dolayı rəayanın öz yerlərini tərk edib getməsi, beləliklə də kəndlərin boş qalması xəbəri mərkəzi hökumətə çatdıqdan sonra, Naxçıvan qazısına və digər vəzifəli şəxslərə öz yerlərini tərk etmiş insanların geri qaytarılması üçün lazım olan tədbirlərin görülməsi, о cümlədən məhsulunu satmamış rəayadan nəqd olaraq toplanan vergilərin alınması, bunu edənlərin müəyyənləşdirilib cəzalandırılması, sultan torpaqlarını (“xass”) əkib-becərən rəayaya bu torpaqların idarəsi ilə məşğul olan məmurlar tərəfindən zülm verilib-verilməməsinin aydınlaşdırılması və s. buyurulmuşdu. XVIII əsrə aid 131, 132 №-li “Mühimmə dəftər”lərində də maraqlı sənədlər vardır. Bu sənədlərdə Naxçıvan şəhərinin ahınması ilə bağlı hazırlıq işlərinə dair Qafqaz istiqamətinin komandanı Arifi Əhməd Paşaya göndərilmiş sultan fərmanları8, Araz çayının gəmilərin hərəkəti üçün hazır vəziyyətə salınmasına dair hökmlər və b. vardır.9 Güman edirikki, siyahını uzatmağa ehtiyac yoxdur, lakin birfaktı qeyd etmək istərdik ki, Başbakanlık Arxivində Naxçıvan diyarının XVI-XVIII əsrlər tarixi ilə bağlı sənədlərin sayı yüzlərlədir. Sadəcə olaraq onlar ayrı-ayrı tip dəftərlərdədirlər. Misal üçün, “Şikayət dəftərləri”ndə, “Əhkam dəfbərləri”ndə və b. qazı şəriət məhkəməsinin qərarları ilə bağlı sənədlər vardır.

Bundan əlavə. “Sancaq tövcih dəftəri” adlı bir sənədlər toplusu da vardırki, burada da Naxçıvan sancağına 1724-1726-cı illərdə kimlərin sancaqbəyi təyin olunduğu barədə ətraflı məlumat verilir.10 Xanlıqlar dövrü Naxçıvan tarixi ilə bağlı sənədlər isə Başbakanlık Arxivində əsasən “Xətti-bümayun təsnifi” və “Cövdət xariciyyə” fondlarında saxlanılır.



İstanbulda Başbakanlık Arxivində Naxçıvan diyarının XVI-XVIII əsrlər tarixi ilə bağlı qiymətli mənbələrdən biri də təhrir dəftərləridir. Bu dəftərlərin “müfəssəl” və “icmal” adlandırılan iki tipi olmuşdur. Osmanlılar vergiləri nizamlı şəkildə toplamaq məqsədi ilə vergi mükəlləfiyyəti daşıyan kişilərin yaşadıqları şəhər və kəndlərə görə siyahısını tərtib edir, kənd təsərrüfatı məhsullarının çeşidi göstərilməklə ödəyəcəkləri verginin həcmi və о dövrün qiymətinə görə Osmanlı pul vahidi “ağça”ilə dəyərini yazır, eyni zamanda gəlirgətirən daşınmaz əmlakın (dəyirman və b.) sayı, onların işləmə müddətindən asılı olaraq alınacaq verginin həcmi qeyd edilir və nəhayət, həcmi dəqiq olaraq bəlli olmayan bir sıra digər vergilər də yazıldıqdan sonra, yaşayış məskəni üzrə ümumigəlirin həcmi müəyyənləşdirilirdi. Bundan əlavə, vergi mükəlləfiyyəti daşıyanların ailə vəziyyəti (evli, subay dul qadın) və fıziki çatışmazlıqları (kor, topal və b.) barədə də qeydlər edilirdi. Adətən bu tip dəftərlərin giriş hissəsində aidiyyatı olan əyalətdə vergi siyasətinin konturlarını açıb göstərən birqanunnamə də hazırlanıb əlavə edilirdi. Bu tip dəftərlərə “müfəssəl dəftər” deyilirdi. İki nüsxə hazırlanan "müfəssəl dəftər"Iər qanuni qüvvəyə mindikdən sonra bir qayda olaraq onun üzərinə hakimiyyətdə olan sultanın tuğrası çəkilir, tuğradan aşağıda isə “müfəssəl dəftər"in hansı tarixdən qüvvəyə minməsini göstərən “buyuruldu"nun mətni yazılırdı. Bəzi “müfəssəl dəftər”Iərə tuğra çəkilməyib. Bunun yerinə “Ya fəttah” yazılırdı. Misal üçün, 1727-ci il tarixli “Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftəri” “Ya fəttah” müraciəti ilə başlayır.” Lakin həm tuğranın çəkildiyi həm də “Ya fəttah"müraciətinin eyni vaxtda yazıldığı dəftərlər də vardır. Bilavasitə Naxçıvan sancağı ilə bağlı osmanlılar bir “müfəssəl dəftər” tərtib etmişdilər. 1727-ci il tarixli bu dəftər 302 səhifədir. Dəftərin bəzi səhifələri (81,95) boşdur. Qanunnaməsi yoxdur. Xətti — siyaqət və qırma siyaqətdir. Üzərində о dövrün sultanı III Əhmədin (1703-1730) tuğrası (“Əhməd şah ibn Məhməd xan əlmüzəffər daima”) çəkilmişdir. Azərbaycanın digər əyalət və sancaqlarının dəftərləri kimi, Naxçıvan sancağının bu “müfəssəl dəftəri”də iki nüsxə tərtib olunmuş, lakin onun hələlik bir nüsxəsi məlumdur.

“İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri” - hicri 990-cı ilin məhərrəm ayında (noyabr 1590-cı il) qüvvəyə minmişdir. Həcmi 393 səhifə olan bu dəftərin bəzi səhifələri (15, 95, 98, 99, 131, 134, 137-139, 157, 163, 181, 197, 199, 213, 253, 259, 325, 329, 339, 366-367, 387) boşdur. Nəsx xətti ilə yazılmış dua (s.2-3) və qanunnaməsi (s.4-12) olan "müfəssəl dəftər" əsasən siyaqət, rəqəmlər isə ərqami-divaniyyə ilə yazılmışdır. Naxçıvan livası (sancağı) ilə bağlı osmanlıların tərtib etdikləri bu ilk “müfəssəl dəftər”in 96-812-ci, 214-232-ci, 240-244-cü 276-326-cı, 340-368-ci səhifələrində Naxçıvan diyarının sosial-iqtisadi tarixini öyrənmək üçün çox zəngin material vardır. Hicri 1440-cı ilin cəmaz əl-axır ayının 19-da (3 fevral 1728-ci il) təsdiq edilmiş “İrəvan əyalətinin nıüfəssəl dəftəri”ndə Naxçıvan diyarının bəzi bölgələri (Sədərək nahiyəsi, s.338-348; Şərurnahiyəsi, s.394-439) haqqında dolğun məlumat verilir. Sultan III Əhmədin tuğrası çəkilmiş və siyaqət xətti ilə yazılmış 583 səhifəlik bu dəftərin bəzi səhifələri (21-23, 102-105, 216-223,262-263, 285, 287, 313-317, 336-337, 349-353, 389-393, 440-449, 530-532) boşdur. Dəftərin qanunnaməsi yoxdur. Naxçıvan diyarının tarixi ilə bağlı qiymətli mənbələrdən biri də yuxarıda qeyd etdiyimiz kimi, “icmal dəftər"ləridir. Вu dəftərlər bir qayda olaraq “müfəssəl dəftər”Iərdən sonra və onun əsasında tərtib olunurdu. “Müfəssəl dəftər”Iərin tərtibində əyalətin və ya sancağın gəlir obyektlərinin və mənbələri ilə vergi mükəlləfiyyəti daşıyanların müəyyənləşdirilməsi məqsədi güdülürdü. “İcmal dəftər”lərdə isə həmin gəlirlərin nесə bölüşdüriilməsi əks olunurdu. Əyalətın və ya sancağın gəlir mənbələri müəyyənləşdırildikdə, həmin əyalətin bəybərbəyisi bu mənbələrdən əldə olunan gəlirin kimlərə və hansı xidmətlərinə görə verilməsi barədə sultanın adına göndərdiyi təqdimata ("təzkurə") əsasən, təqdim olunan şəxs üçün sultandan "berat" alınırdı. Bu üsulla həmin ərazi-inzibati vahidinin gəlirlərinin sahibləri müəyyənləşdirilir və “müfəssəl dəftər” üzərində iş başa çatdırıldıqdan soma hazırlanan “lcmal dəftər”ə gəlir mənbəyi göstərilməklə, gəlir sahiblərinin adları qeyd edilirdi. Gəlir mənbələri əsasən əkilən torpaq sahələrini əhatə edirdi. Gəlirin həcmindən asılı olaraq isə əkilən torpaq sahələri də daxil olmaqla, gəlir mənbəyinin forması da müəyyənləşdirilirdi. Əkilən torpaq sahələrinin başqa gəlir mənbəyinə digər gəlir gətirən obyektlər də daxil edilirdi, lakin ümumigəlirdə onların nisbəti aşağı olurdu. Qeyd etdiyimiz “icmal dəftər”Iərdən bilavasitə Naxçıvan sancağı ilə bağlı olan yoxdur. 1595-ci ilə tamamlandığını ehtimal etdiyimiz17 341 səhifəlik “İrəvan əyalətinin icmal dəftəri”ndə Naxçıvan sancağına aid hissələr vardır (s.3-5, 76-78, 177-341). 24 ramazan 1140-cı (4 may 1728-ci) il tarixli “İrəvan əyalətinin icmal dəftəıi”ndə Naxçıvan sancağı ilə bağlı məlumatlar vardır. Sultan III Əhmədin tuğrası çəkilmiş və “Ya fəttah” müraciətilə başlayan 168 səhifəlik bu dəftərin 13-15-ci, 24-cü, 154-168-ci səhifələri Naxçıvan sancağına aid məlumatları əhatə edir.
NƏTİCƏ
Yuxarıda qeyd edildiyi kimi, Azərbaycan tarixşünaslığında Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyası xüsusi tədqiqat obyekti olmamışdır. Bununla belə, diyarın sosial-iqtisadi, siyasi həyatının müxtəlif aspektləri ayrı-ayrı tədqiqatçılar tərəfindən öyrənilmişdir. Bu baxımdan P. Məmmədovun orta əsr Naxçıvan şəhərinin tarixinə həsr olunmuş monoqrafiyası işlədiyimiz mövzu üçün xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Müəllif zəngin mənbələr əsasında yazdığı bu əsərində Naxçıvan şəhərinin iqtisadi inkişafını işıqlandırmaqla yanaşı, bölgədə orta əsrlərdə cərəyan edən siyasi hadisələrin şəhər həyatına göstərdiyi təsir haqqında da ətraflı məlumat verir. Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyasının ayrı-ayrı məsələləri M. X. Heydərovun əsərində də işıqlandırılmışdır. Bütövlükdə Azərbaycan miqyasında sənətkarlığın inkişafını və şəhərlərin vəziyyətini tədqiq edən müəllif Naxçıvan diyarının şəhərləri və şəhər iqtisadiyyatı məsələlərinə də xeyli diqqət vermişdir. Onun Ordubad, Əylis, Culfa və Aza şəhərləri haqqındakı fikirləri tədqiq etdiyimiz mövzu üçün xüsusilə faydalı olmuşdur. Kitabın yazılmasında akademik Ə. S. Sumbatzadənin əsərlərindən də istifadə olunmuşdur. Doğrudur, Sumbatzadənin əsərləri XIX əsrdə Azərbaycanın sənayesi və kənd təsərrüfatının vəziyyətinə həsr olunmuşdur. Bununla belə müəllif Rusiya işğalı ərəfəsində və dövründə siyasi hadisənin Azərbaycanın, o cümlədən Naxçıvan diyarının iqtisadi coğrafiyasına təsirinə dair bizi maraqlandıran xeyli faktlar vermiş və fikirlər irəli sürmüşdür. Siyasi hadisələrin və XIX əsrin əvvəllərində baş vermiş Rusiya-İran müharibələrinin Naxçıvan diyarının ərazisinin dəyişməsinə göstərdiyi təsir Azərbaycan tarixşünaslığında indiyədək öz əksini tapmamışdır. Lakin M. M. Əliyevin «Naxçıvan xanlığı və onun Rusiyaya birləşməsi» mövzusunda yazdığı namizədlik dissertasiyası istisnalıq təşkil edir. Müəllif əsərində XVIII əsrin ikinci yarısında — XIX əsrin əvvəllərində Naxçıvan xanlığında və onun ətrafında cərəyan edən siyasi hadisələri izləməklə yanaşı, bu hadisələrin xanlığın iqtisadi həyatına və qismən də ərazi bölgüsünə təsirini də tədqiq etmişdir.

Tədqiq olunan mövzunun ayrı-ayrı məsələlərinə F. M. Əliyevin əsərlərində də toxunulmuşdur. Onun XVIII əsrin birinci yarısında Osmanlı-Səfəvi müharibələrinin Azərbaycanın siyasi vəziyyətinə və inzibati-ərazi bölgüsünə təsirinə dair verdiyi zəngin faktiki materiallar və çıxarılan nəticələr, XVIII əsrin ikinci yarısında Azərbaycan şəhərlərində gedən sosial-iqtisadi proseslərlə bağlı fikirləri əsərin yazılmasına xeyli kömək göstərmişdir. T. T. Mustafazadənin zəngin arxiv materialları əsasında yazılmış monoqrafiyasında 1723-1735-ci illər türk işğalı dövründə Azərbaycanın inzibati-ərazi bölgüsünə də toxunulmuşdur. Azərbaycan kəndinin XVIII əsrin sonu — XIX əsrdəki sosial-iqtisadi strukturuna həsr etdiyi monoqrafiyasında M. M. Gülmalıyev müxtəlif arxivlərdən Naxçıvan diyarının kənd təsərrüfatı ilə bağlı statistik materialları toplamış və kənd təsərrüfatının ayrı-ayrı sahələri barədə Azərbaycan üzrə ümumiləşdirmələr etmişdir. Kitab yazılarkən bu və ya digər məsələlərin tədqiqi ilə əlaqədar Z. M. Bünyadovun, İ. P. Petruşevskinin, Ə. A. Rahmaninin, H. M. Məmmadovun, S. F. Oreşkovanın, A. A. Paşayevin, X. R. Vahidovanın və digər müəlliflərin də əsərlərindən istifadə olunmuşdur. Beləliklə, kitabda Azərbaycan tarixşünaslığında ilk dəfə Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyasının araşdırılmasına təşəbbüs göstərilir. Burada Naxçıvan diyarının ərazisinin dəyişilməsində siyasi hadisələrin, müharibələrin təsiri araşdırılır, ölkənin ərazi-inzibati bölgüsü və onun dəyişdirilməsinin səbəbləri, kənd təsərrüfatının, sənətkarlığın coğrafiyası, əhalinin etnik və sosial tərkibi, demoqrafik dəyişmələri ilk dəfə olaraq tarixi coğrafiya baxımından tədqiq edilir.



İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT


  1. Azərbaycan tarixi üzrə qaynaqlar. Bakı, 1989.

  2. Azərbaycan tarixi VII cilddə. Bakı, 2007.

  3. Azərbaycan tarixi S.Əliyarlının redaktəsi ilə. Bakı, 2009. 861 səh

  4. A.A.Bakıxanov – Gülüstani-İrəm. Bakı, 1952.

  5. S.Budaqova – Naxçıvan diyarının tarixi coğrafiyası. Bakı,1995.

  6. Z.Bünyadov – Atabəylər dövləti. Bakı, 1981.

  7. Z.Bünyadov – Azərbaycan VII-IX əsrlərdə. Bakı, 1965. 383 s.

  8. İrəvan əyalətinin müfəssəl dəftəri. Bakı.

  9. Naxçıvan sançağının müfəssəl dəftəri. Bakı.

  10. F.Məmmədova – Albaniyanın tarixi-siyasi coğrafiyası.

  11. Vaqif Piriyev – Azərbaycanın tarixi-siyasi coğrafiyası. Bakı, 2006.

  12. Gəncə-Qarabağ əyalətinin müfəssəl dəftərləri. Bakı, 2000. 576 s.


MÜNDƏRİCAT
GİRİŞ----------------------------------------------------------------------------------1

Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyasının mənbəşünaslığı və tarixşünaslığı---2



Azərbaycan tarixi-siyasi coğrafiyasında türkdilli mənbələr--------------------10

NƏTİCƏ------------------------------------------------------------------------------14

İSTİFADƏ OLUNMUŞ ƏDƏBİYYAT----------------------------------------16




Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə