TÜRKİYE’de aleviLİK ve bektaşÎLİĞİn oluşumu m. Saffet sarikaya* Giriş




Yüklə 202.19 Kb.
səhifə1/3
tarix20.04.2016
ölçüsü202.19 Kb.
  1   2   3


TÜRKİYE’DE ALEVİLİK ve BEKTAŞÎLİĞİN OLUŞUMU

M.Saffet SARIKAYA*

Giriş

Tarihi oluşum sürecini dikkate alarak Türkiye Alevîliğini, XIII. yüzyılda Anadolu’daki sosyal ve dinî hareketlerin bir sonucu olarak oluşmaya başlayan, XV-XVI. yüzyılda Hurûfî ve Safevî tesirlerine maruz kalarak farklılaşan dinî bir hareket olarak tarif edebiliriz. Batınî-İsmaîlîlikten ayrılan Nusayrîlik ve Şîa’nın gulât(aşırı)ından sayılan Ehl-i Hakk (Ali İlahiler), Anadolu’da mensupları bulunmasına rağmen bu tarif kapsamına girmez. XIII. yüzyılda Anadolu’ya gelen Hacı Bektaşî Velî(1271)’ye nispet edilen bir tarikat olan Bektaşîlik, Abdalân-ı Rûm zümresi içinde Abdal Musa ile gelişme ivmesi yakalamış, yeniçeri teşkilatıyla ilgisi dolayısıyla resmî himayeye mazhar olarak gelişmiştir. Bu ilgi devletin XVI. yüzyılda Safevî/Kızılbaş tehdidine karşı Bektaşîliği kullanma çabasıyla yeni bir boyut kazanmıştır. Babâîler, bazı Kalenderî Haydârî dervişler, Hurûfîler, Kızılbaşlar, Bedreddinlüler, Torlaklar, Cemalîler, Işıklar, Abdallar vb. devlet takibinden korunmak için kendilerini bir şekilde Bektaşîlikle ilişkilendirmişler ve bu yüzyılın sonlarına doğru Bektaşîlik giderek şemsiye terim haline gelmiştir. Takip eden yüzyıllarda devlet desteğiyle nüfuz alanını genişleten tarikat 1826’da Yeniçeri teşkilatının kapatılmasıyla birlikte devlet desteğini yitirmekle kalmamış resmî takibe de maruz kalmıştır. Alevîlik ise, XIX. yüzyılın sosyal ve kültürel gelişmelerine paralel olarak terim olarak kullanılmaya başlamış ve kısa zamanda Bektaşîler, Kızılbaşlar, Ocakzâdeliler, Tahtacılar, Sıraçlar vb. zümreleri içiren bir anlam kümesiyle şemsiye terim özelliği kazanmıştır. Makalede, bu tanımlamalar çerçevesinde Alevîliğin oluşum süreci Bektaşîliği de içine alacak şekilde incelenmeye çalışılacaktır.

Türkiye Alevîliğinin oluşum süreci takip edilirken sosyolojik arka plan öncelikli olarak değerlendirilmek zorundadır. Sosyolojik olarak insanlar yaşadıkları mekân ve yaşama biçimine göre yerleşik-göçebe (hazarî-bedevî), şehirli-köylü, merkez-çevre vb. ikili terimlerle ifade edilen farklı sosyal gruplara ayrılırlar. Bu ayrıma göre bireyler ve bireylerin oluşturdukları gruplar farklı düşünce, anlayış, gelenek ve hayat tarzı geliştirirler. Bu farklılaşma onların inanç dünyasında da kendini gösterir. Bu bağlamda çeşitli sosyal kurumları oturmuş, bireyleri belli düzeyde eğitim alan, insanların birlikte yaşamalarını gerektirecek örfî ve hukukî düzenlemelerin yapıldığı şehir ve benzeri yerleşim birimlerinde, bireylerin dinî kabulleri ve dinî pratikleri benimseyip uygulamaları, daha düzenli ve kitâbîdir. Sosyal kurumları çoğu kez basit gündelik ihtiyaçların karşılanması baz alınarak oluşturulan, eğitim düzeyi düşük, pek fazla gelecek endişesi taşımayan ve özgürlüklerine düşkün, asabiyetin hakim olduğu göçebe topluluklarda ise, dinî kabuller ve dinî pratiklerin uygulanması, göçebe hayatın gereklerine uygun olarak basite indirgenmiş, daha serbest ve düzensizdir.

Bu sosyolojik farklılaşma olgusu, Alevî zümrelerinin dinî anlayış farklılıklarının anlaşılmasında anahtar rolündedir. Her ne kadar bazı araştırmacılar Alevîliğin önemli bir şubesini oluşturan Bektaşîlikteki iki ana kolu Köy Bektaşîliği- Şehir Bektaşîliği olarak algılayıp adlandırsalar bile,1 Alevîlik büyük ölçüde ikinci grup (göçebe) sosyal yapılanmaya sahiptir. Zira Anadolu’ya yerleşen Oğuz Türkmenleri çoğunlukla konar-göçer kültüre sahiptir ve asırlarca bu sosyal yapılarını korumuşlardır.



Anadolu’ya Yapılan Göçler

Anadolu’ya yapılan göçler ve Anadolu’daki nüfus hareketleri Türkiye Alevîliğinin oluşumunu doğrudan etkilemiştir. Türklerin Anadolu’ya gelişleri büyük ölçüde 1020’lerde başlayıp 1071 sonrasında hızlanmışsa da; esasen çok daha önce Anadolu’da görülen ve buralara yerleşen Türk boylarının varlığı söz konusudur.2 Bizans-İran mücadelelerine bağlı olarak Bizanslıların müttefiki sıfatıyla Kafkasya üzerinden yapılan akınların sonucu Doğu Anadolu’ya III. yy, V. yy, VII. yüzyıllarda Hazar, Ağaçeri, Saragur, Sabir Türklerinden yerleşenler olmuştur. Müslüman Arap orduları Türklerle ilk defa Anadolu cephesinde VII. yüzyıl başlarında karşılaşmışlardır. 627 Bizans-İran savaşına paralel olarak bölgeye inen Hazar Türkleri, buraya yukarıdaki Türk boylarından bazılarını ve Büğdüzlerden önemli bir kitleyi iskan etmişler; bunlar zamanla bölgedeki diğer halklarla kaynaşmışlardır. Bunlardan Ağaçeriler günümüz Türkiye’sindeki Tahtacıların ataları olarak kabul edilir. Paikuli bölgesindeki bir Sasanî kitabesine göre, bu zümre 465 yılında Azerbeycan’a geçmiştir. Z. V. Togan, Arapların bölgeye ilk geldikleri zamana ait kayıtlarda, Halhal’a yakın yerlerde Deylemliler ile beraber yaşayan gayrimüslim Türklerin bunlar olabileceğini belirtir.3 F. Sümer Ağaçeriler’den ilk defa XIII. yüzyılda bahsedildiğini ifade ile bu irtibatlandırmanın zayıf olduğunu, çünkü onlara “Türkmen4 denildiğini belirterek Reşidüddin’e istinaden, onların Oğuzlar ile beraber Anadolu’ya göçtüklerini ve meslekleri icabı kendilerine bu adın verildiğini ifade eder.5 Ancak F. Kırzıoğlu’nun gördüğü bir “Oğuznâme” nüshasında Ağaçeriler’in Oğuz konfederasyonuna bağlı bir boy olarak gösterilmesi ve Gürcü kaynaklarında Togan’ın iddiasını doğrulayan bilgilerin bulunması; Ağaçeri lehçesinin Hazar Türkçesinin bir alt grubu sayılması onların XI-XIII. yüzyıldan çok önce Anadolu’ya geldiklerini göstermektedir ki, O.Turan da bu fikri benimser. 6 Ağaçeriler, XIII. yüzyılda görüldükleri Maraş-Elbistan arasındaki ormanlık bölgeye yerleşip, buradan Rûm, Şam ve Ermeni beldelerini istila etmişler, yol kesip kervan soymuşlar;7 Malatya-Maraş bölgesinde varlıklarını XV. yüzyıla kadar korumuşlardır.8 XVI. yüzyıl resmî kayıtlarında Cemaat-ı Tahtacıyân diye kaydedilen bu zümre Akdeniz ve Ege bölgesinde Toros dağları boyunca Balıkesir-Edremit Sarıkız dağına kadar dağlık ve ormanlık kesimde ikamet ederek günümüze kadar varlıklarını sürdürmüşlerdir. İki büyük ocakları vardır: Yanın Yatır Ocağı ki, buna bağlı on iki oymak vardır; Hacı Emirli Ocağı, kendilerine üç oymak bağlıdır.9

Anadolu’ya yapılan en yoğun Türk göçleri, Selçuklular öncülüğünde 1070’lerden sonra yapılmıştır. Orta Asya’daki nüfus kesafeti, otlakların kifayetsizliği ve hayvan sayısının artması10 gibi nedenler, burada meskun Türk boylarının birbirlerini batıya doğru sıkıştırmasına ve göç etmelerine neden olmuştur. Orta Asya’dan Mâverâunnehr ve Horasan’a inen Oğuz Türkmenlerini, Selçuklular kontrollü olarak Anadolu’ya sevk etmişler ve onları desteklemişlerdir. Böylece Selçuklu hükümeti, bu bölgelerdeki asayiş ve düzeni sağlamakla kalmayıp, aynı zamanda ülke sınırlarını korumuş, gelenlere yeni yurtluklar temin etmiş ve Bizans ile yapılacak savaşlar için lojistik destek hazırlamıştır. Öte yandan, bu Türkmen uluslarının tamamen Selçukluların hâkimiyetinde olmayıp, yarı bağımsız bir idarî yapıya sahip olduklarını da unutmamak gerekir.11 Bundan dolayı, ileride kabile asabiyetleri etrafında toplanarak güçlü birliktelikler oluşturmamaları için, onlar bölük bölük dağıtılarak iskana çalışılmış; bu ulusları teşkil eden boyların ve oymakların her biri farklı bölgelere gönderilerek sistematik olarak yerleştirilmelerine özen gösterilmiştir.12

Anadolu’nun kuzeyine ekseriyetle Bozoklar; güneyine ise Üçoklar yerleşmiştir.13 Asıl çoğunluğu teşkil eden boylar Kınık, Bayındır, Avşar, Kayı ulusları ve Çepni, Iğdır, Salur, Döğer, Bayat uluslarıdır. Anadolu fethinde mühim rol oynayan Yıvalar ve diğer Oğuz boyları ilk gelenler arasındadır. Oğuzların dışında diğer Türk ulusları da Anadolu’ya göç etmişlerdir. Halaçlar, Çiğiller, Kimekler, Uygurlar, Kıpçaklar, Karluklar, Kanglılar gelenler arasındadır.14 Bilhassa Derbend ve Daryal geçitlerini geçen Hazar Türklerinin bakiyeleri ve Kıpçaklar Azerbaycan’da,15 Irak Türkmenleriyle beraber Halaçlar ve Kıpçaklar Kuzey Irak’ta, Navekiyye Türkmenleri16 Suriye’de yerleşmişlerdir.

Haçlı seferlerini müteakip Anadolu’da Türklerin yerleşim bölgeleri kısmen değişmekle birlikte, XII. yüzyılın sonlarına doğru Anadolu tamamen Türklerin kontrolüne geçmiş; göçler, yurt tutmak ve gaza sâikiyle bu yüzyılda da devam etmiştir. Nitekim A. Komnena, Haçlılara ve Bizanslılara karşı mücadele için Irak-ı Acem ve Horasan’dan gelenlerin sadece 1113’de 50.000 kişi olduğunu söyler.17 İbn Saîd’in bildirdiğine göre Anadolu ucu kabul edilen Denizli-Menderes havzasına 200.000 çadır, Kastamonu civarına 30.000 çadır Türkmen yerleşmiştir.18 Yine Gürcülerin başarıları üzerine, Azerbaycan’dan önemli bir kitle Anadolu’ya göçmüşlerdir. Harizmlilerin çöküşüyle birlikte XII. yüzyılın ikinci yarısında Türk ve Acemlerden Anadolu’ya gelenler olmuş; bu durum, ülkede özellikle İran kültürünün gelişmesine etki etmiştir.19

Anadolu’ya ikinci büyük göç dalgası XIII. yüzyılda gelmiştir. Moğol istilasının önünde sürüklenenler Anadolu’nun demografik, siyasî ve sosyal yapısını önemli ölçüde değiştirmiştir. Bu asırda gelenler arasında Oğuzların yanında Harizm bakiyeleri, Kıpçaklar; Moğollar ve onlarla gelen Uygurlar, İranlılar ve bazı Kürt aşiretleri zikredilebilir.20 Daha önce Anadolu’ya genellikle göçebe topluluklar gelirken XIII. yüzyılda göçebelerin yanında yerleşik topluluklar, alimler, edipler, dervişler, şairler, sanatkarlar ve tüccarlar da gelmiştir.21 Böylece Anadolu’da, XII. yüzyılın son çeyreğinde sağlanan siyasî istikrara paralel olarak kültür ve medeniyet süratle inkişaf etmiştir.

F. Sümer’in yaptığı incelemeye göre, XIII. yüzyılın ikinci yarısındaki Türkmen yerleşmesi ve nüfusu şöyledir: İbn Saîd’in bildirdiği uclardaki 230.000 çadırlık topluluğun Batı Anadolu ve Marmara’nın fethinde rol oynadığı söylenebilir. Kastamonu bölgesinde 100.000 çadır vardır. İç-il bölgesi Türkmen topluluğu, Moğollar ile en fazla mücadele eden gruptur. Başlarında Karaman Oğulları’nın bulunduğu bu topluluk Ermenek-Mut-Silifke-Günnar-Anamur civarında yaşamış, ancak XIV. yüzyılda Konya ovasına inerek oradan kuzeye ve batıya yayılmıştır. Kuzey Suriye Türkmenleri ağır Moğol baskısı üzerine Anadolu’dan Suriye’ye göçmüşlerdir. Memluk kaynaklarına göre bunlar 40.000 çadırdır; bir rivayette de 180.000 asker çıkarmaktadırlar. Moğol hâkimiyetinin bitmesinden sonra bu gruplar küme küme Anadolu’ya dönmüştür. Onlardan bir kısmı sonraları İran’a gitmiş veya halen Suriye hudutları içinde yaşamaktadırlar. Doğu ve Güney Doğu’da ise Akkoyunlular ve Karakoyunlular yerleşmiştir. Bunların dışında az miktarda diğer bölgelerde yaşayan Türkmenler vardır. Mesela Sinop bölgesinde olduğu gibi yukarı Kelkit havzasında Çepniler yaşamaktaydı.22 Bu yüzyılda Harizm bakiyelerinin, bilhassa Sultan I. Alâaddin Keykûbâd tarafından Moğollara karşı savunma maksatlı olarak Doğu Anadolu’da Erzurum-Ahlat- Erzincan-Malatya dörtgenine yerleştirilmiş23 ve onlarla gelen diğer Türk ulusları da aynı bölgede iskan edilmişlerdir. Bunların içinde Germiyanlılar Malatya civarında iken, Babâî İsyanı sırasında devletin yanında yer almışlar; bu asrın son çeyreğinde batıya giderek Kütahya-Isparta civarını yurt edinmişlerdir. “Kara Tatar” denilen Moğol zümreleri ise umumiyetle Orta Anadolu’da yerleşmiştir. Bununla beraber diğer bölgelere dağılmış küçük Moğol kümeleri de vardır.24 Moğollarla gelen Uygur Türkleri Orta Anadolu’da yerleşmişlerdi. İranlılar ise büyük şehirlerde koloniler halinde yaşamaktaydılar.25

Genel olarak Ocakzâdeliler denilen Alevî zümreleri ile aşiret kökenli Alevî zümreleri ilk oluşum süreçlerini bu dönemde yaşamışlardır. Zira nesebe dayalı farklılaşmayı esas alan bu zümrelerde aşiret liderlerine nispet edilen otoriteye zamanla eklenen dinî motifler, Ehl-i Beyt’e duyulan sevgi ve saygı, babalık ve seyyidlik nisbeleri26 ile birleşerek yeni ocakların oluşmasına yol açmıştır. Dede Garkın, Şah İbrahim, Zeynelabidîn (Ağuçan), Şadıllı, Baba Mansur, Şeyh Çoban gibi27 ocaklar bunlardan bazılarıdır. Bunların XVI. yüzyılda merkezî teşkilat halini alan Bektaşîlikten ayrı ve bağımsız olarak varlıklarını sürdürdükleri arşiv belgelerine yansıyan çeşitli olaylardan anlaşılmaktadır.28



XIII. yüzyılda Anadolu’da Sûfî hareketleri

Konumuz açısından Anadolu’ya yapılan göç hareketlerinin önemli sonuçlarından birisi de sûfî hareketleri olmuştur. Yukarıda belirttiğimiz gibi, özellikle Moğol istilası paralelinde gerçekleşen ikinci büyük göç dalgasında Anadolu’ya çok sayıda derviş gelmiştir. Göçebe ve yarı-göçebe Türklerin İslâmlaşmalarında gezgin sûfî ve dervişler önemli rol oynamışlardır. Bu süreçte sûfîlerin hayat prensipleri kadar, Türklerin eski dinlerinde bulunan atalar kültünden gelen din adamlarına sevgi, saygı ve takdis anlayışı, İslamî motiflerle bezenerek Oğuz Türkmenlerinin Müslümanlığında belirgin bir yere sahip olmuştur.29 Geleneksel Türk dinindeki kam ve benzeri din adamlarının toplumdaki rolü, İslâmlaşma sürecinde gezgin dervişlere, tarikat şeyhlerine, velîlere ve pîrlere atfedilmiştir. Halk arasında “seyyid” nisbesiyle birlikte “ata”, “baba”, “dede” denilen, belli aşiretlere mensup velî tipi ve bunların etrafında Kitâbî din anlayışından farklı bir velî kültü ortaya çıkmıştır.30 Böylece Türklerin İslâmlaşma süreçlerinde, onlara dinlerini öğreten Arslan Baba, Korkut Ata, Çoban Ata gibi azizler hep var ola gelmiştir.31

Bu dervişilerin sûfîliği Türklerde hakim olan geleneksel hoşgörü anlayışı, Horasan Melâmîliği ve Irak’ta nefsî mücahedeyi esas alan zühdî tasavvuf anlayışıyla bütünleşerek, yerleşik kültüre mensup çevrelerde süratle gelişip güçlenmiş; Tâcu’l-Arifîn Ebu’l-Vefâ (ö. 1107-8), Hoca Ahmed Yesevî (ö. 1167), Abdulkâdir Geylânî (ö. 1167), Ebu’n-Necib es-Sühreverdî (ö. 1168), Seyyid Ahmed Rifâî (ö. 1182), Necmüddin Kübrâ (ö. 1221) ve Şihabuddin es-Sühreverdî (ö. 1234) gibi şahsiyetlerle yönlendirilmiştir. XIII. yüzyılda şehirlerde yaşayan sûfîler arasında Bahauddin Veled (ö. 1228), Burhanuddin Muhakkik-i Tirmizî (ö. 1240), Evhâduddin Kirmânî (ö. 1237), Muhyiddin İbnü’l-Arabî (ö. 1240), Necmüddin Dâye (ö. 1256), Ahi Evren (ö. 1261), Mevlânâ Celâleddin Rûmî (ö. 1273), Sadruddin Konevî (ö. 1273), Ebubekr Niksârî (ö.?), Fahruddin Irâkî (ö. 1289)32 gibi isimlere rastlıyoruz.

Göçebe Oğuz Türkmenleri arasında ise çevre şartları içinde Kazerûnî, Kalanderî, Haydârî, Cemalî gibi belli tarikat çevrelerini temsil etmekle birlikte bağımsız ve başına buyruk gezgin dervişler bulunmaktadır. Bunların önemli bir kısmı Orta Asya kaynaklı Yesevîliğe ve Irak kaynaklı Vefâiliğe dayanmaktadırlar. Konuyla ilgili modern araştırmalarda, her iki tarikat kurucusu ve buna bağlı olarak zümreler hakkında aynı kaynaklar kullanılarak Sünnî ve gayr-i Sünnî nitelemelerin yapılması dikkate değerdir. Menâkıb geleneğine bağlı olarak Ahmed Yesevî ve Ebu’l-Vefâ’ya benzer olaylar ve olağanüstü haller nispet edilmektedir. Burada tartışmaların detaylarına girmek yerine, bu grupları temsil eden sûfîlerin, henüz daha kurumlaşmış bir tarikat geleneğinin oluşmaması dolayısıyla Anadolu’da birbirinden bağımsız hareket ettiklerini, bununla birlikte benzer sûfî anlayışlarla aynı kültür çevresine hitap ettiklerini belirtmekle yetinelim. Öyle ki XV. yüzyılda bu sûfîlerin Zeynî kaynaklarda33 Abdalân-ı Rum diye adlandırılıp kendilerinden saygıyla bahsedilmesi, aslında XII-XV. yüzyıllar arasında Anadolu’daki tarikat zümreleri arasında inanç ve mezhep temelli bir ayrımın olmadığını göstermektedir. Anadolu’da Alevîliğin oluşum zeminini teşkil eden Abdalan-ı Rum olarak adlandırılan bu dervişler arasında Hacı Bektaşî-ı Velî, Taptuk Emre, Otman Baba, Baba İlyas, Dede Garkın gibi sûfîler vardır. Sarı Saltuk, Yunus Emre, Kumral Abdal, Abdal Murad, Abdal Musa, Şeyh Edebalî, Geyikli Baba, Şeyh Muhlis, Aşıkpaşa gibi velîler34 ise, bu dergahlarda yetişmiş ikinci kuşak dervişlerdir.

Şimdi bu sûfîler arasında Alevîliğin oluşumuna doğrudan tesir eden tasavvufî hareketleri biraz daha detaylı olarak ele alalım.

Ahilik

Anadolu’da melâmet fikriyle birleşerek dinamik bir yapı kazanan Irak sûfîliği, bilhassa halife en-Nâsır’ın elçisi olarak Anadolu’ya gelen Şihâbuddin es-Sühreverdî’nin tesiriyle ahi/fütüvvet çevrelerinde etkin olmuştur. Irak fütüvvet anlayışının Anadolu’daki ilk temsilciliğini Sühreverdîlîğe mensup Evhâduddin Kirmânî35 yapmıştır. Bununla birlikte ahilikle özdeşleşerek nevi şahsına münhasır bir kimlik kazanan fütüvvet teşkilâtı, Şeyh Nasîruddin Ebu’l-Hakâyık Mahmûd b. Ahmed el-Hoyî Ahi Evren (1261)’in şahsında temsil edilmiştir.36 Kendisinden önce mevcut ahiliği, karizmatik, mücadeleci ve dinamik şahsiyetiyle teşkilâtlandıran Ahi Evren, debbağ esnafının pîri ve Anadolu Ahiliğin kurucusu kabul edilmiştir.

Adından da anlaşılacağı gibi Horasanlı olan Ahi Evren, uzun bir yolculuktan sonra Anadolu’ya gelmiş, Denizli, Konya ve Kayseri’de ikâmet etmiş, buralardaki pek çok köy ve kasabayı gezerek ahiliğin örgütlenmesini gerçekleştirmiştir. O, Kayseri’nin Moğollara karşı savunmasında halkın başında yer almış, daha sonra geçtiği Konya’da bazı siyâsî hadiselere karışmış ve hatta M. Bayram’ın iddialarına göre bir müddet de hapiste kalmıştır. Daha sonra Kırşehir’e yerleşmiş ve burada vefat etmiştir.37 Menkıbesine göre o, Hz. Peygamberin amcası Abbas’ın oğludur ve gösterdiği hizmetlere bağlı olarak Hz. Peygamber tarafından beli kuşatılmış, Anadolu’ya fütuhat ve irşad için gönderilmiştir.38

Başlangıçta Müslüman esnafın yerli esnafa karşı korunması ve ayakta kalabilmesi gibi iktisadî bir saikle yola çıkan Ahilik, sahip oldukları tekke ve zaviyeleriyle yeni gelenlerin bakım ve iaşelerini, gençlerin temel eğitimini ve mensuplarının grup içindeki sosyalleşmesini de üstlenmiştir.39 Ticarî ve sınaî hayattaki başarılarıyla Ahiler zamanla şehir idarelerinde söz sahibi olmuş, Moğol istilası esnasında millî kurtuluş hareketine iştirak etmişler; siyasî istikrarın bozulduğu dönemlerde de şehir yönetimlerini üstlenerek asayiş ve huzuru temin etmişlerdir.40 Ahilik şehirlerden taşraya, köylere kadar yayılan örgütlenmesiyle Anadolu’nun Türkleşmesi ve İslâmlaşmasında önemli bir rol oynamıştır. Ahilik, örgütlenmesi bakımından klasik bir tarikat görünümünde değildir; bilakis mensuplarının farklı tarikatlara intisabına imkan tanımıştır. Bu nedenle teşkilâtın, Anadolu’da yaygın olan Rifâîlik, Kübrevîlik, Mevlevîlik ve Bektâşîlik gibi tarikatlarla direkt ilişkisi olmuştur.41 Burada bütünüyle bu ilişkileri irdelemek yerine konumuzla ilgili olarak Ahiliğin Bektaşîlik ve diğer Alevî ocaklarıyla arasındaki ilişkiyi ortaya koymaya çalışacağız.

Ahi Evren ile Hacı Bektaş Velî arasındaki ilişki Ahi Evren'in bir sohbet esnasında "Kim bizi şeyh edinirse onun şeyhi Hacı Bektaşî Hünkar'dır"42 diyecek kadar dostane ve samimidir. Her iki şeyh de Moğol istilası esnasında Türkmenler tarafından desteklenen Sultan II. İzzeddin Keykavus’un yanında yer almış, bu nedenle resmî takipten kurtulamamışlardır.43 Ahilik ve Bektaşîlik Osmanlı Beyliğinin kuruluşunda da önemli bir rol üstlenmişlerdir. Nitekim Osmanlı askerinin yaya ordusuna üniforma olarak ahi elbisesi44 ve bu orduya “pîr” olarak Hacı Bektaş seçilmiştir. Bugün Hacı Bektaş zaviyesi Meydan evi kapısının üzerindeki kitabede dönemin Sultanı I. Murad’ın “ahi” unvanıyla zikredilmesi Ahilerin Bektâşî zaviyeleriyle doğrudan ilgilendiklerini açıkça göstermektedir.45 Aynı ilgiye, 804/1401-1402 yılına ait Defter-i Hakânî’de Kızıl Deli adıyla maruf Seyid Ali Sultan zaviyesiyle ilgili bir vakıf kaydında da rastlıyoruz.46

Osmanlı Devletinin imparatorluk sürecine girdiği XV. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Ahiliğin esnaf loncaları haline dönüşüp yarı resmî bir hüviyet kazanmasıyla, köylerdeki Ahi zaviyeleri büyük ölçüde devletten bağımsız olarak yukarıda bahsettiğimiz Alevî ocaklarının oluşum süreçlerine katkı sağlayan bir işlev üstlenmişlerdir. Zümrelerin sahip oldukları âdab, erkân, merasimler ve diğer şeklî unsurları değerlendirdiğimizde bu durum daha belirgin olarak ortaya çıkar. Öncelikle konuyla ilgili birinci el kaynaklar olan Fütüvvetnameler, Bektaşî Erkânnameleri kadar farklı Alevî ocaklarının el kitapları hükmündeki Buyruklara kaynaklık etmişler, zamanla İmam-ı Ca’fer Buyruğu47 gibi Cafer-i Sadık’a nispet edilen Fütüvvetnameler48 kaleme alınmıştır. Yine Şîî motiflerin Anadolu inanç kültüründeki tezahürleri Fütüvvetnamelerden takip edilebilir. Örneğin Hz. Peygamberin Hz. Ali’nin belini bağlama olgusu, XV. yüzyıl ve sonrasında kaleme alınan Fütüvvetnamelerde Gadîr-i Hum olayı ekseninde anlatılır.49 Fütüvvetnamelerden hareketle mezhep tezahürleri bağlamında Anadolu’da görülen Şîî motiflerin XVI. yüzyıldan itibaren Kızılbaşlık diye adlandırılacak Safevî Şîîliğinin propagandalarının bir sonucu olduğu rahatlıkla söylenebilir.

Fütüvvetnâmelerde yer alan Ahilerin uyguladıkları merasimler daha sonra Alevî ve Bektâşîler tarafından neredeyse aynı denilecek şekilde benimsenmiş ve takip edilmiştir. Bu durum ikrar verme, yol atası ve yol kardeşi edinme törenlerinde açıkça görülür. Merasimler esnasında kullanılan şedd/kuşak/tığ-bend, hırka, tac, vb. kıyafetler, çarub çalma/süpürme, çerağ uyandırma, rehberlik, sakilik vb. tören hizmetleri ve diğer şeyler iki zümrenin müşterek semboller ve yorumlarla benimsedikleri motiflerdir. Bunların yanında ahi teşkilâtının iç düzeniyle ilgili (yola dair) soru ve cevaplar, tâlibe verilen nasihatler, çeşitli vesilelerle okunan dualar, tercümanlar ve gülbanklar çoğu kere sözleri bile değişmeden Alevîler ve Bektaşîler tarafından aynen dile getirilmiştir. Bazı Fütüvvetnâmelerde dört kapı kırk makam anlayışı ve sıralaması da Hacı Bektaş’ın Makâlât’ıyla paralel şekilde sıralanır.50 Hz. Alinin yol pîri oluşuna bağlı olarak onun etrafında geliştirilen on iki imam, on dört masum, on yedi kemerbeste, tevellî ve teberrî ile ilgili kabulleri, Hz. Peygamber’in miracıyla ilgili sonraları Alevî ve Bektâşî çevrelerinde geliştirilen Kırklar ile ilgili söylencenin ilk örneklerini Fütüvvetnamelerde bulma imkânına sahibiz. Belki daha önemlisi her iki zümre de Hz. Muhammed, Hz. Ali, diğer peygamberler ve sahabelerle ilgili söylencelerinde, olguları kendi yaşadıkları hayatla içselleştirerek ifade etmekte ve adeta onlarla hayatlarında hemhal olmaktadırlar.

Babâîlik

Anadolu’da bir halk hareketi olarak ortaya çıkan ve devleti sarsan ilk önemli hareket 1240’da ortaya çıkan Babâî hareketidir. Baba İlyas ve halifesi Baba İshak önderliğinde, mesiyanik karakterdeki bu isyan, Doğu ve Orta Anadolu’daki nüfus kesafetinin artması, sosyal ve iktisadî dengelerin bozulması, siyasî yönetimin keyfîliği ve devletin halkına yabancılaşması neticesi ortaya çıkmış, bölgedeki Türkmenlerin çoğu isyana iştirak etmişlerdir.51 Şeyh Ebu’l-Vefa’nın halifesi Baba İlyas yaşayışı ve faaliyetleriyle tipik bir halk sûfîsi, aşiret velîsidir.52 Halifesi Kefersud/Adıyamanlı Baba İshak’ın kişiliği ise daha müphemdir.53 Torunu Elvan Çelebi’ye göre Baba İlyas, kendilerinin de atası olan Dede Garkın’ın halifesi ve onun izniyle diğer dört halifesiyle birlikte Rum diyarına gelmiş, Amasya Çat köyünü mesken tutmuştur.54 Yine Elvan Çelebi’nin verdiği bilgiye göre yörede yaşayan Köre Kadı’nın hasetliğinden dolayı mahallî idarecilerin takibine maruz kalmıştır.55 Bununla birlikte isyanın Baba İshak tarafından Adıyaman civarında başlatılmış olması, isyanda başka saiklerin de dahli bulunduğunu göstermektedir. İsyancılar kısmî başarılarla Malatya ve Sivas üzerinden Amasya’ya ulaşmaya çalışmışlardır. Amasya’ya geldiklerinde muhtemelen mahallî idareciler tarafından idam edilen Baba İlyas’ı bulamayınca, onun mehdi olarak göğe çekildiği şayiası kolayca yayılmıştır. Daha sonra Konya üzerine yürüyen isyancıları Kırşehir Malya ovasında Sultanın ordusu karşılamış ve orduda yer alan zırhlı Hristiyan birliklerin saldırılarıyla isyancıların neredeyse tamamı yok edilmiştir.

İbn Bîbî'nin, Babâîlerin Harran ve Urfa civarındaki Harezmliler içindeki propoganda faaliyetleriyle ilgili verdiği bilgiler halkın dinî inançları hakkında ip uçları vermekte,56 onların kitabî din anlayışına uygun bir inanç yapısına sahip olduklarını göstermektedir. Bununla birlikte “Baba İlyas”a “Baba Resul” veya “Baba Resullulah” denilmesi, onun nübüvvet iddiasında bulunduğunu telmih etmektedir.57 Ocak, İslâm’a yeni giren, dinin inceliklerini bilmeyen bu insanlar için, “belki yalnız adını duydukları peygamberlik vasfını, çok hâlisane ve safiyâne bir davranışla, kendilerini zulümden kurtaracak” bu saygı değer, “kutsal insan” için kullanmakta bir sakınca görmemiş olmaları, bizce hiç de uzak bir ihtimal değildir58 diyerek durumu izaha çalışmıştır. Bu açıklama, Gazan Han'ın Anadolu valisi olan Abişga Noyan59 ve Sultan Alaaddin Eratna için halk tarafından “Köse Peygamber/nebi” lakabının verilmesiyle60 de örtüşür.

Babâî hareketi doğrudan dinî bir hareket olmadığı gibi, Şîîlikle de bir alakası yoktur. Ocak, hareketin İsmâîlîk tesirinde kaldığına dair “en ufak bir veriye” rastlanmadığını belirtiyor.61 Hareketin mehdîci karakteri Şîîliği hatırlatmakta birlikte tarihî süreçte Şîîlikten Sünnî halk çevrelerine geçen bu inanç, monarşik idarelere karşı siyasî muhalefetin fiilî mücadeleye dönüştüğü olaylarda teşvik edici bir saik olarak kullanılmıştır.62 Bu nedenle, İslâm tarihinde ortaya çıkan isyan hareketlerinin çoğunda halkın desteğini sağlayabilmek için ilahî kurtarıcı olarak kabul edilen “mehdî” imajından istifade edilmiştir. Bâbâî hareketinin de bu nitelikte bir halk isyanı olduğu anlaşılmaktadır.

Çevredeki Oğuz Türkmen zümreleri arasında ortaya çıktığı anlaşılan Babâî hareketi, Elvan Çelebi’nin ifadelerine göre dedesinin çeşitli halifeleri tarafından devam ettirilmiştir. Babâî dervişlerinin Batı uclarına gelerek Osmanlı Beyliğinin kuruluşuna katkı sağladıkları binmektedir. Osmanlı Beyliği içinde etkin dervişler arasında Şeyh Edebâlî ve Geyikli Baba’nın Babâî olduğu bilinmektedir. Babâîler daha sonra Rumeli’de ortaya çıkan Şeyh Bedreddin hareketine katılmışlar ve bölgede günümüze kadar aynı adla gelen Alevî ocaklarına sahip olmuşlardır.

  1   2   3


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə