Türk Dili Tarihi Ahmet B. Ercilasun Akçağ Yayınları / 603 Araştırma İnceleme / 50




Yüklə 2.38 Mb.
səhifə21/33
tarix25.04.2016
ölçüsü2.38 Mb.
1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   33

2.1.3. ATEBETÜ'L-HAKAYIK

Atebetü'l-Hakayık, Yüknekli Edib Ahmed bin Mahmud tarafından tahminen 12. yüzyılda yazılmış manzum bir öğüt ve ahlâk kitabıdır. Ulu emir, Türk ve Acem meliki, milletlerin efendisi Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey'e sunulmuştur.

Edib Ahmed'in eserini sunduğu ulu emir (emîrü'l-a'zam), Türk ve Acem meliki (meliki't-Türk ve'l-acem) Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey'in ne zaman ve nerede yaşadığı, kim olduğu tespit edilememiştir. Bu tarihî şahsiyetin kimliğinin tam olarak tespiti, Edib Ahmed'in yaşadığı zamanı tespit bakımından da önemlidir.

Dil özellikleri ve muhtevası Atebetü'l-Hakayık'ın, Kutadgu Bilig'den sonra yazıldığını göstermektedir. O hâlde Muhammed İspehsâlâr Bey'i ve Edib Ahmed'i 12. veya 13. yüzyıllarda aramak gerekir. Bu yüzyıllarda Türk ve Acem ülkelerinin hükümdarı (meliki) unvanını hak edebilecek iki Muhammed vardır. Birincisi, Sultan Sançar'ın Batı Karahanlı tahtına oturttuğu yeğeni Arslan Han 2. Muhammed bin Süleyman, ikincisi Harezmşah hükümdarı Sultan Alâeddin Muhammed. Birincisi 1102-1130 arasında Semerkant'ta, ikincisi 1200-1220 arasında Gürgenç'te hüküm sürmüştür (Merçil, 2000: 27-28, 193-196). Her ikisi de Mâveraünnehir ve Horasan'ı hâkimiyetleri altında bulundurmuşlardır. Gerek Yâkut'un Mu'cemü'l-Büldân'ında, gerek Cüveynî'nin Târih-i Cihângüşâ'sında geçen ve Semerkant civarında olduğu belirtilen Agnak ve Yagnak imlâlı şehir, Edib Ahmed'in babası Mahmud'un mensup olduğu Yüknek (belki de Yügnek) şehri ile aynı ise Edip Ahmed'in Semerkant'ta yahut da oraya yakın bir yerde yaşadığı tahmin edilebilir. Selçuklu hükümdarı Sançar'ın yeğeni olması dolayısıyla melik unvanının, 1102-1130 yılları arasında Semerkant'ta hüküm süren Muhammed bin Süleyman'a daha uygun düşeceği aşikârdır. Bütün bu sebeplerle Edib Ahmed'in eserini sunduğu Türk ve Acem meliki Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey'in, Muhammed bin Süleyman olduğunu düşünmekteyiz. Bu durumda Atebetü'l-Hakayık 1102-1130 yılları arasında Semerkant'ta Muhammed bin Süleyman'a sunulmuş olmalıdır. Böylece Edib Ahmed'in de 11. yüzyılın ikinci yarısı ile 12. yüzyılın ilk yarısında, Batı Karahanlıların hâkim olduğu Semerkant ve civarında yaşadığını tahmin edebiliriz.

Atebetü'l-Hakayık'ın sonunda. Edib Ahmed hakkında üç ek vardır. Bunlardan ikincisinin müellifi Emir Seyfeddin (Barlas) ve üçüncüsünün müellifi Emir Arslan Hoca Tarhan, Temür ve oğlu Şahruh zamanında yaşamış beylerdir. Şairi bilinmeyen birinci ekin de yakın yıllarda yaşadığı tahmin edilebilir. Birinci ekte Edib Ahmed'in gözlerinin doğuştan kör olduğu (toga körmez erdi edibnin közi), kitabı 14 bâb (bölüm) olarak yazdığı ve

334 Ahmet B. ERCİLASUN

değerinin altın yüklü file eşit olduğu belirtilmiştir. Emir Seyfeddin tarafından yazılan ikinci dörtlükte Edib Ahmed, "edibler edîbi" ve "fazıllar başı" olarak nitelenmektedir. Arslan Hoca Tarhan'ın beyitler hâlindeki eki daha uzundur ve daha fazla bilgi içermektedir.

Edµ niŋ yiri atı yüknek erür Safālıg 'aceb yir köŋüller yarur Edib'in yerinin adı Yüknektir; Safâlı, güzel yer, parlar gönüller.

Atası atı Mahmûd-ı Yüknekµ Edµ b Mahmûd oglı yok ol hµ ç seki Babası adı Mahmud-ı Yüknekî, Edib Mahmud oğlu, yok hiç şüphesi.

Tamâmı erür Kaşgarµ til bile Ayıtmış edµ b rikkat-i dil bile Tamamı yazılmış Kâşgar diliyle, Söylemiş Edib ince bir gönülle.

Eger bilse Kaşgar tilin her kişi Bilür ol edµ bniŋ ne kim aymışı Eğer bilse Kâşgar dilini insan, Bilir Edib'in dediğini o zaman.

Demek ki 15. yüzyılın ilk yarısında yaşamış Arslan Hoca Tarhan'a göre Edib Ahmed'in memleketi Yüknek, babasının adı Mahmuddur. Eserini Kâşgar dili ile yazmıştır. Temürlüler devrinde bu terimle Karahanlı Türkçesi kastedilmektedir. Son beyitte, 15. yüzyılda Karahanlı Türkçesinin, herkes tarafından bilinmediği de ifade edilmektedir.

Kaynaklarda hakkında fazla bilgi bulunmayan Edib Ahmed'in, Karahanlı döneminin ölçünlü Türkçesiyle şiirler yazdığı anlaşılmaktadır. İslâmî ilimleri öğrendiği ve Arapça ile Farsçayı da bildiği tahmin edilebilir. Erdemli, ahlâklı, takva sahibi bir zat olduğu anlaşılıyor. Yaygın şöhretinin

TÜRK DİLİ TARİHİ 335

yüzyıllarca sürdüğü, eserinin 15. yüzyılın ilk yarısında Semerkant'ta, ikinci yarısında İstanbul'da istinsah edilmiş olmasından bellidir. Nevâyî devrinde Edib Ahmed artık menkıbeleşmiştir. Nesâyimü'l-Mahabbe min Şemâyi-mi'l-Fütüvve adlı eserinde Nevâyî, Edib Ahmed hakkında şu bilgiyi veriyor: "Türk ülkesinden imiş. Onun işleri hakkında garip şeyler nakledilmiştir. Derler ki gözleri körmüş ve asla görmezmiş. Görücü imiş ama gözü olup da görmeyen görücüler gibi değilmiş. Çok da akıllı, zeki, zahit ve takva sahibi kişiymiş. Hak Teâlâ zahir gözünü kapalı yaratmış olsa da gönül gözünü çok parlak kılmış. Lobyaya el sürermiş, koyun böbreğine benziyor dermiş; nohudu parmağıyla okşarmış, kuş başına benziyor dermiş. Oturduğu yer Bağdat'tan birkaç ağaç, bazılarına göre dört ağaç yol imiş. Her gün İmâm-ı Âzam sohbetinde hazır olurmuş. Bir mesele öğrenmek için bu yolu yaya gidermiş. Derste yeri arka sıralar imiş. Naklettiklerine göre İmâm-ı Âzam hazretlerinden sormuşlar: "Talebelerinizden hangisinden memnunsunuz, hangisini gönlünüz diler?" İmam Muhammed ve İmam Yusuf gibi olanlar da varmış talebeler arasında. İmâm-ı Âzam şöyle diyesiymiş: "Hepsi iyidir ama o arkada oturan kör Türk var ya bir meseleyi öğrenmek için dört ağaçlık yerden yaya gidip gelir; öylelikle tahsilini sürdürür." Onun dili Türk sözleriyle mev'ızalar ve öğütler söylermiş; çoğu Türk boylarında onun hikmet ve nükteleri yayılmıştır. Nazım şeklinde söylermiş. Bu, onun faydalı sözlerindendir.

Uluglar ni birse yimes min dime İlig sun agız ur yimeseŋ yime Büyükler ne verse yemem ben deme, El uzat, ağız vur, yemezsen yeme.

Bu da onundur:



Süŋekke iligdür irenke bilig

Biligsiz iren ol süŋeksiz ilig

Kemikte iliktir, erlerde bilgi;

Bilgisiz erler, kemiksiz ilik gibi. (Eraslan 1996: 390-391).

Demek ki Edib Ahmed'in şöhreti 15. yüzyıl sonlarına kadar ulaşmıştır. Ancak hayatı hakkındaki bilgilerin menkıbeleşmiş olduğu görülüyor. Nevayî'nin verdiği bilgilerden Edib Ahmed'in gözlerinin görmediği; akıllı, zahit ve takva sahibi olduğu; manzum şekilde Türkçe öğütler söylediği ve bunların Türk boylan arasında yaygın bulunduğu şeklindeki bilgiler, diğer

336 Ahmet B. ERCİLASUN

kaynaklarla uyuşmaktadır. Ancak onun, İmâm-ı Âzam devrinde yaşamadığı muhakkaktır. Bu rivayeti ancak onun Hanefî mezhebinden olduğu şeklinde değerlendirmek mümkündür. Edib Ahmed'in Bağdad'a gitmiş olduğu da çok şüphelidir.

Atebetü'l-Hakayık 40 beyit ve 101 dörtlükten ibaret (484 mısra) bir eserdir; aruzun feûlün feûlün feûlün feûl vezniyle yazılmıştır. Beyitler hâlindeki bölüm eserin giriş bölümüdür ve gazel tarzında kafıyelenmiştir. Dörtlükler hâlinde yazılan bölüm, eserin ana bölümüdür ve mâni tarzında (a a x a) kafıyelenmiştir. Eserde tam kafiyeler yanında yarım kafiyeler de vardır. Mısra başı kafiyelerine de sık rastlanır. Giriş bölümünde Tanrı'ya, peygambere ve dört halifeye övgüden sonra (20 beyit), kitabın sunulduğu Emir Muhammed Dâd İspehsâlâr Bey'e övgü bulunur (14 beyit). Daha sonraki 6 beyit kitabın niçin yazıldığı hakkındadır. Eserin dörtlükler hâlindeki ana bölümünde şu konular işlenmiştir: İlmin faydası ve bilgisizliğin zararı, dilin muhafazası, dünyanın dönekliği, cömertlik ve hasislik, tevazu ve tekebbür, hırs, kerem-yumuşaklık ve başka iyilikler, zamanenin bozukluğu.

Atebetü'l-Hakayık yazılış amacına uygun olarak tamamen öğüt üslûbuyla kaleme alınmıştır. Bu bakımdan Kutadgu Bilig'in öğüt ağırlıklı bölümleri Atebetü'l-Hakayık ile benzer üslûptadır. Ancak Atebetü'l-Hakayık'ta Kutadgu Bilig'deki çeşitlilik ve zenginlik yoktur. Atebetü'l-Hakayık'ın muhtevası ve üslûbu hakkında fikir edinmek için aşağıdaki dörtlüklere bakmak kâfidir.



Bilig bildi boldı eren belgülüg Biligsiz tirigle yitük körgülüg Biliglig er öldi atı ölmedi Biligsiz tirig erken atı ölüg Bilgi bilen insan, tanınmış olur, Bilgisiz, diriyken yitik sayılır. Bilgili er ölse de adı ölmez, Bilgisizin diriyken adı ölür.

Eşitgil biliglig negü tip ayur Edebler başı tıl küdezmek tiyür Tiliŋ bekte tutgıl tişiŋ sınmasun Kah çıksa bektin tişiŋni sıyur

TÜRK DİLİ TARİHİ 337

İşit, bilgili neler deyip söyler, Edebin başı, dili gözetmek der. Dilini sıkı tut, dişin kırılmasın, Çıksa sıkılıktan, dişini kırar.

Anın uş çıkardım bu türkµ kitib Kerek kıl tap ey dost kerek kıl itib Bitidim bu taŋsuk turaf sözlerin Kah barsa özüm sözüm kalsu tip O sebeple çıkardım Türkçe kitap, İster yeter bul, ister ilâve yap. Yazdım bu nadide, zarif sözleri, Ben gidersem sözüm kalsın diye hep.

Atebetü'l-Hakayık'ın dört yazması bugüne ulaşmıştır. Semerkant nüshası, Temür'ün oğlu Şahruh döneminde, 1444'te Semerkant'ta, hattat Zeynelâbidin tarafından istinsah edilmiştir. Düzgün bir hatla, Uygur harfleriyle yazılmıştır. Şimdi İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi'nde Ayasofya bölümündedir. Ayasofya nüshası, 1480'de İstanbul'da Şeyhzade Abdürrezzak Bahşı tarafından düzenlenmiştir. Üst satırları Uygur, alt satırları Arap harflidir. Topkapı Müzesi nüshası Fatih veya 2. Beyazıt döneminde, İstanbul'da istinsah edilmiş olmalıdır; Arap harflidir. Ankara Seyid Ali nüshası Arap harflidir; baştan, ortadan, sondan eksiktir. Eserin yazmalarının Semerkant ve İstanbul'da istinsah edilmesi, Herat'ta yaşayan Nevayî'nin eserinde Edib Ahmed'in uzunca yer alması, esere ait bir dörtlüğün, Uygur harfli olarak Turfan yazmaları arasında bulunması, bütün Türk dünyasında 15. yüzyılın sonlarına dek ne kadar yaygın olduğunu gösterir.



2.1.4. KUR'AN TERCÜMELERİ

Kur'an'ın ilk tercümeleri Karahanlılar döneminde yapılmıştır. Bu eserler "satır-altı" tabir edilen tarzda yapılmış olan tercümelerdir. Arapça asıl metin daha iri harflerle üstte bulunur. Özgün metindeki her kelimenin, bazen de küçük kelime gruplarının altına daha küçük Arap harfleriyle tercümesi yazılır. Satır altı Kur'an tercümelerinden Karahanhîar dönemine ait olduğu tahmin edilen dört nüsha vardır:

338 Ahmet B. ERCİLASUN


  1. İstanbul'da Türk İslâm Eserleri Müzesinde bulunan nüsha (TİEM
    nüshası): Yazmada mütercimin adı ve tercüme tarihi kayıtlı değildir.
    Muhammed bin el-Hâc Devletşah eş-Şirâzî tarafndan 1333-1334 yılında
    istinsah edilmiştir. Bu yazma, Kur'an tercümelerinin en eskisi kabul
    edilmektedir (Kök 2004: XXI). Yazmanın ilk yarısı üzerinde Abdullah Kök
    tarafından doktora tezi yapılmıştır: Karahanlı Türkçesi Satır-Arası Kur'an
    Tercümesi (TİEM 73 lv-235v/2) Giriş-İnceleme-Metin-Dizin, Ankara 2004
    (Ankara Ünivesitesi, Eski Türk Dili Bilim Dalı, yayımlanmamış doktora
    tezi).

  2. Manchester-John Rylands nüshası: İngiltere'de bulunan, telif ve
    istinsah tarihi belli olmayan bu nüsha, TİEM nüshasına göre daha muahhar
    özellikler göstermektedir. Eserin sözlüğü J. Eckmann tarafından
    yayımlanmıştır: Middle Turkic Glosses of the Rylands Interlinear Koran
    Translation, Budapest 1976.

  3. Özbekistan İlimler Akademisi nüshası: Eksik bir nüshadır. Yazma
    üzerinde A.A. Semenov çalışmıştır: Sobraniye vostoçnıh rukopisey, Taşkent
    1957.

4. Anonim tefsir: Peterburg'daki Asya Halkları Enstitüsü
Kitaplığındadır. 1914 yılında Zeki Velidi Togan tarafından Fergana'da
bulunmuştur. Tefsirle tercüme arası bir mahiyet göstermektedir. Yazmanın
sözlüğü Borovkov tarafından yayımlanmıştır: Leksika sredneaziatskogo
tefsira X1I-XIII w., Moskva 1963. Borovkov'un yayını Türkçeye çevrilerek
ve yeniden düzenlenerek Halil İbrahim Usta ve Ebülfez Amanoğlu
tarafından tekrar neşredilmiştir: A.K.Borovkov - Orta Asya'da Bulunmuş
Kur'an Tefsirinin Söz Varlığı (XII.-XIII. Yüzyıllar), TDK, Ankara 2002.

2.1.5. DÎVÂN-I HİKMET

Hoca Ahmed Yesevî'nin şiirlerinin toplandığı yazmalara "Dîvân-ı Hikmet" denir. Bunun sebebi Ahmed Yesevî'nin şiirlerinin "hikmet" terimiyle anılmasıdır. Ahmed Yesevî, 12. yüzyılda Batı Türkistan'da yaşamış mutasavvıf bir şairdir. Sayram (İsfîcab) şehrinde doğmuş, 7 yaşında Yesi şehrine göçmüştür. "Yesevî" mahlâsı, "Yesi şehrine ait" anlamına gelmektedir. Güneybatı Kazakistan'daki Yesi şehri bugün "Türkistan" olarak adlandırılmaktadır.

11. yüzyılın sonlarında doğduğu tahmin edilen Ahmed Yesevî'nin babasının adı İbrahim, annesinin adı Ayşedir. Annesi bir şeyh kızı olduğu gibi, babası da kerametleriyle tanınmış bir şeyh idi. 7 yaşında yetim kalan Ahmed Yesevî önce Yesi şehrinde Arslan Baba'ya intisap ederek ondan el

TÜRK DİLİ TARİHİ 339

alır. Fakat Arslan Baha'nın bir yıl içinde ölümü üzerine Buhara'ya gider ve Yûsuf-ı Hemedânî'ye intisap eder. Ahmed Yesevî'nin asıl hocası ve şeyhinin Yûsuf-ı Hemedânî olduğu, ilim ve feyzini büyük ölçüde ondan aldığı tahmin edilebilir. Elbette Buhara'daki çeşitli bilim ve tasavvuf çevrelerinde bulunmuş ve kendisini geliştirmiştir.

Ahmed Yesevî, Hemedânî'nin 3. halifesidir. Hemedânî 1140'ta ölmüş, ilk iki halifeden sonra 3. olarak Ahmed Yesevî tarikat şeyhi olmuştur. Ancak 1160'ta Hemedânî'nin postuna oturan Yesevî, kısa bir müddet sonra bundan vazgeçmiş ve Yesi'ye dönmüştür. Peygamberin 63 yaşında ölmüş olması dolayısıyla Yesevî'nin de 63 yaşına gelince Yesi'de bir kuyu yaptınp içine girdiği ve kalan ömrünü orada geçirdiği rivayet edilir. "Yir astıga kirdim muna" (Yer altına girdim işte) nakaratlı şiiri, bu hadiseye telmihte bulunmaktadır. Ahmed Yesevî 1166 yılında Yesi'de vefat etmiştir.

Ahmed Yesevî'nin, dönemin önemli bir bilim ve kültür merkezi olan Buhara'da iyi bir eğitim gördüğü, Arapça ve Farsçayı çok iyi öğrendiği, İslâmî ilimler konusunda da çok iyi yetiştiği tahmin edilebilir. Geçimini tahta kaşık yontup satarak sağladığı rivayet edilmektedir.

Ahmed Yesevî'nin en önemli tarafı kurduğu Yesevîlik tarikatı, yaptığı irşatlar ve yazdığı şiirler ypluyla Müslümanlığı sade bir şekilde göçebe Türk halkına anlatmasıydı. Bu konuda o kadar tesirli olmuştu ki kendisinin ve müritlerinin yetiştirdiği yüzlerce şeyh Türkistan ve Anadolu'da aynı yoldan yürüyerek birçok yeni tarikat kurmuşlar ve yüzlerce yıl Türkistan ve Anadolu Türklerinin manevî cephesini beslemişlerdi. Türklerin, Müslümanlığı taassuptan uzak, sade bir şekilde algılamaları ve uygulamalarında Ahmed Yesevî ve takipçilerinin çok önemli rolü olmuştur. Müritlerinin sayısının çokluğunu menkıbeler 99 000 ile ifade ederler. 12. yüzyılda vefat etmiş bulunan Yesevî'nin tesiri 14. yüzyıl sonlarındaki Temür devrinde çok güçlü bir şekilde devam etmekteydi. 1396-1397 yıllarında Temür, Yesevî'nin kabrini ziyaret etmiş ve Yesi şehrinde onun için abidevî bir türbe yaptırmıştı. 16. yüzyıl başlarında Şiban Han da türbeyi tamir ettirmiştir. 17. yüzyılda Evliya Çelebi'nin dahi soyunu Yesevî'ye bağlaması onun tesirinin sürekliliğini gösterir. Esasen Türkistan şehirlerinden Kazan ve İstanbul'a dek yayılmış bulunan Dîvân-ı Hikmet yazmaları da çok sonraki asırlara aittir. "Türk Edebiyatında İlk Mutasavvıflar" adlı eserinde Fuat Köprülü, Yesevî tesirini ve Ahmed Yesevî -Yunus Emre çizgisini mükemmel bir şekilde incelemiştir. Ahmed Yesevî'nin türbesinin bütün dünyadaki Türkler tarafından bugün dahi ziyaret edilmesi ve Türkistan şehrinde onun adına Türkiye-Kazakistan ortak üniversitesi kurulması Yesevî tesirinin hâlâ devam ettiğinin en somut delilleridir.

340 Ahmet B. ERCİLASUN

Dîvân-ı Hikmet yazmaları çok sonra (16. yüzyıldan sonra) istinsah edildikleri için dil bakımından Karahanlı Türkçesinin değil Çağatay Türkçesinin özelliklerini yansıtırlar. Ancak Yesevî, Karahanlılar döneminde yaşadığı için onun hikmetlerini Karahanlı dönemi edebiyatı içinde değerlendirmek gerekir. Hikmetlerin çoğu koşma tarzında kafiyelenmiş dörtlükler hâlindedir ve hece vezniyle yazılmıştır. Mesnevi tarzındaki münâcat ve nât ile gazelleri aruz vezniyle kaleme alınmıştır. Heceyle yazılmış gazel kafiyeli şiirleri de vardır. Heceyle yazılmış koşma tarzındaki hikmetler 4+4+4=12 heceli; gazel tarzı hece şiirleri ise 7+7=14 veya 8+8=16 hecelidir. Yesevî'nin kullandığı aruz vezinleri ise 2 failâtün 1 fâilün, 2 mefâîlün 1 feûlün, 4 mefaîlün ve mef'ûlü mefâîlü mefâîlü feûlün'dür. Görüldüğü gibi bunlar Türk şiirinde en sık kullanılan basit aruz vezinleridir. Esasen gazellerin bir kısmı, mısra ortalarından da kafiyeli olan musammat gazellerdir ve bu halleriyle 4+3=7'lik koşma tarzıyla aynı biçime sahiptirler. Dörtlükler çoğunlukla 10-12 kıt'a, gazeller ise 7 beyittir. Ancak 5-28 kıt'a arasında değişen dörtlükler ve 5-15 beyit arasında değişen gazeller de vardır. Arapça, Farsça kelimelerde tam kafiyeyi, Türkçe kelimelerde yarım kafiyeyi, hatta bazen sadece redifi tercih eden Yesevî'nin şiirlerinde çok güçlü bir zikir ritmi vardır.

Hikmetlerin birçoğunun zikir sırasında okunmak için yazıldığı anlaşılmaktadır. On birimde + rahmet derya + dolup taştı/ Allah didim + şeytan mindin + yırak kaçtı/ Hay u heves + mâ vü menlik + turmay köçti/ On ikide + bu sırlarını + kördüm muna (On birimde rahmet denizi dolup taştı /Allah dedim, şeytan benden uzaklaştı /Arzu heves, benlik-bizlik, durmadı göçtü /On ikide bu sırları gördüm işte.) dörtlüğünde, halk şiiri tarzındaki kafiyeler ve 4+4+4'lük duraklarla Ahmed Yesevî'nin zikir ritmini kolayca yakaladığı açıkça görülmektedir. Her kim sohbetke kildi + irendin ülüş aldı/ Bat kildi biliş boldı + dervişler sohbetinde (Her kim sohbete geldi, erlerden nasip aldı /Tez geldi, tanış oldu, dervişler sohbetinde.) beytinde de iç kafiyelerle yine zikir ritminin yakalandığı görülüyor. Yesevî, gerek sağladığı bu ritim yoluyla, gerek halkın ruhuna hitap eden sade söyleyişlerle coşkun, akıcı ve samimî bir üslûbun sahibi olmuştur. Onun şiirlerini yüzyıllarca yaşatan da bu sadelik, samimiyet, coşkunluk ve akıcılıktır. Zikir sırasında mısralar müritlerin dilinde âdeta ritmik davul sesi gibi yankılanmaktadır. Bu sesin şaman ayinlerinden Yesevî'nin hikmetlerine ulaştığı ve oradan Yunus Emre, Hacı Bayram, Kaygusuz Abdal gibi tekke şairlerinin şiirlerine uzandığı muhakkaktır. Esasen tekke şiirlerinin birçoğunda bu ritmi sezmek, hatta duymak mümkündür.

Yesevî'nin hikmetlerinde işlenen konular çok derin değildir. Dinin esasları, tasavvuf adabı, cennet-cehennem, kıyamet ahvali, peygamber

TÜRK DİLİ TARİHİ 341

sevgisi, dünyadan şikâyet dervişlere ait menkıbeler hikmetlerin başlıca konularıdır. Ahmed Yesevî kendi hayatına ait bazı anları da şiirlerinde anlatır. Yaşname (yaş şiiri) tarzındaki uzun şiirde onun hayat safhalarını görmek mümkündür:



On üçümde nefs hevānı kolga aldım Nefs başıga yüz mir) belâ karmap saldım Tekebbürni yirge urup basıp aldım On törtümde tofrak-sıfat boldum muna On üçümde nefs hevesi ele aldım; Nefsin başına yüz bin belâ tutup saldım; Tekebbürü yere vurup, basıp aldım, On dördümde toprak gibi oldum işte.

Şu dörtlükte de Ahmed Yesevî, şeyhi Arslan Baba'dan, peygamber emaneti olan hurmayı aldığını anlatır. Rivayete göre Hz. Muhammed, sahabesinden Arslan Baba'nın damağına, ümmetinden Ahmed adlı birisine teslim edilmek üzere bir hurma yerleştirir; Arslan Baba da 400 yıl sonra hurmayı küçük Ahmed'e verir:



Agzıŋ açgıl ey kǖdek emânetin bireyin Mezesini yutmadım aç agzıŋa salayın Hak resülnı buyrugın ümmet bolsam kılayın Arslan Babam sözlerin işitiŋiz teberrük Ağzım aç ey çocuk, emanetini vereyim; Lezzetini tatmadım, aç ağzına salayım; Hak resulün emrini, ümmet isem, kılayım; Arslan Babam sözlerini işitin teberrük!

Şu dörtlüklerde öbür dünya için hazırlık yapmak gerektiği, kılavuzsuz (şeyhsiz) bu işin olamayacağı kervan ve kılavuz benzetmesiyle sade bir şekilde anlatılmaktadır:



Kârvân eger köçer bolsa azuk alur Süd u ziyān bolganını anda bilür Azuksızın yolga kirgen yolda kalur

342 Ahmet B. ERCİLASUN



Yükin yüklep yolga kirgen kalmas irmiş Kervan eğer göçer olsa azık alır; Kâr ve ziyan olduğunu orda bilir; Azıksız yola girenler yolda kalır; Yük yükleyip yola giren kalmaz imiş.

Ahmed Yesevî, Batı Karahanlıların hüküm sürdüğü Batı Türkistan'da, Karahanlıların son dönemlerinde yaşamış ve eser vermiş mutasavvıf bir şair­dir. Ancak onun müritleri de aynı tarzda hikmetler yazmışlardır. Bunlardan bilhassa Hakim Süleyman Ata meşhurdur.

Müritlerinin şiirleri de bazen Yesevî'ye mal edilmiştir. Dolayısıyla Dîvân-ı Hikmetlerdeki bütün şiirlerin Yesevî'ye ait olduğunu söylemek zordur. Ancak yine de Türk tasavvuf şiirinin ilk örnekleri olan hikmetleri Karahanlı Dönemi edebiyatı içinde değerlendirmek doğru bir yaklaşım sayılmalıdır.

* *

Mahkeme belgeleri, 10. yüzyılda Yarkent'te, Uygur ve Arap harfleriyle kaleme alınmıştır. Türk dil ve hukuk tarihinin bu önemli belgeleri Selçuklu Araştırmaları Dergisi'nde Şinasi Tekin tarafından yayımlanmıştır.

2.2. KARAHANLI DEVRİ ESERLERİNİN KEŞİF VE NEŞRİ

Ünlü tarihçi Hammer, 18. asrın son yıllarında İstanbul'dan Viyana'ya dönerken yanında bir de kitap bulundurmaktadır. Bu eser; Temür Bek'in oğlu Şahruh'un Türkistan'da hüküm sürdüğü çağlarda, 17 Haziran 1439'da Herat'ta Uygur harfleriyle istinsah edilmiş olan Kutadgu Bilig'dir. 1474'te Abdürrezzak Bahşı için Tokat'tan İstanbul'a getirtilen Kutadgu Bilig, 300 küsur sene İstanbul'da kaldıktan sonra, Hammer eliyle yolculuğunun son noktasına, Viyana Saray Kütüphanesi'ne gelir. Hammer eserin birkaç yaprağının fotoğrafını Paris'teki Amedee Jaubert'e gönderir ve Jaubert, eseri ilim âlemine tanıtan ilk yazıyı Journal Asiatique (VI, 1825) dergisinde yazar. Fakat bu yazı pek fazla ilgi uyandırmaz. Ancak 45 yıl sonra Macar Türkoloğu Vambery'nin neşri ilim dünyasının dikkatini çekecektir. Vambery, 1870'te Kutadgu Bilig'in 915 beytini, matbaada dökülmüş Uygur

TÜRK DİLİ TARİHİ 343

harfleri, okunuşu ve Almanca tercümesiyle neşreder. Eser üzerindeki ilk büyük çalışmalar Radloff'a aittir. Radloff, 1890'da eserin tıpkıbasımını, 1891'de ise husûsî olarak döktürülmüş Uygur harfleriyle neşrini yapar.

1896'da Kahire'deki Hidîv Kütüphanesi tanzim edilmekte ve bodrum katında bulunan birbirine kanşmış kitap ve varaklar elden geçirilmektedir. İşte bu sırada kütüphanenin müdürü Moritz, bu yapraklar arasından Kutadgu Bilig'in yeni bir nüshasını keşfeder. Bu, Memlûk kumandanlarından İzzeddîn Aydemir nâmına 14. asırda (1374'ten önce), Arap harfleriyle istinsah edilmiş olan nüshadır ve hâlen aynı kütüphanede bulunmaktadır. 1897'de Herat nüshasının transkripsiyonunu neşre başlayan Radloff, Mısır nüshasının keşfi üzerine bu işi durdurur. Mısır nüshası ile Herat nüshasını karşılaştıran Radloff, bir süre sonra eserin ilk mukayeseli neşrini, Rus transkripsiyon harfleriyle ve Almanca tercümesiyle yayımlar. Bu, Radloff neşrinin birinci fasikülüdür. Radloffun okuyuşunda pek çok hatalar bulunmakla beraber, eserin tamamını ilk defa neşir ve tercüme eden odur. 1910 yılında diğer fasikülü de neşrederek eseri tamamlar. Bu arada 1902 yılında Keleti Szemle mecmuasında Martin Hartmann Kutadgu Bilig'in vezni ile ilgili önemli bir inceleme neşreder.

Necib Âsım 1906'da Ayasofya Kütüphânesi'nde bir satırı Uygur, bir satırı Arap harfli bir eser keşfeder. Bu, 1480'de İstanbul'da tanzim edilmiş olan Atebetü'l-Hakayık'tır. Eseri tanzim eden, Kutadgu Bilig'i Tokat'tan İstanbul'a getirtmiş olan Abdürrezzak Bahşı'dır. Necib Âsım keşfettiği eseri, Macarlar'ın Keleti Szemle mecmuasında birkaç sayfasını da vererek ilim âlemine ilk defa olarak tanıtır.

1913 yılında Zeki Velîdî, Sagay Türkleri'nden Prof. Katanov'un gayretiyle "Kazan Üniversitesine Mülhak Târih, Arkeoloji ve Etnografya Cemiyeti" tarafından ilmî araştırmalar yapmak üzere Türkistan'ın Fergana vilâyetine gönderilir. Bu seyahati sırasında Togan, Nemengan'da hususî bir kütüphanede Kutadgu Bilig'in üçüncü nüshasını keşfeder ve bir yazıyla bu keşfini açıklar. Fakat araya giren Birinci Dünya Savaşı, Rus ihtilâli, Türkistan istiklâl mücadeleleri eserin üzerine tekrar bir perde çeker ve bu nüsha daha 12 yıl meçhul kalır.

Yıl 1917. Şark'ta yazılmış binlerce eserin künyesini ve muhtevasını hafızasında tutan ve pek çok yazmaya sahip bulunan Ali Emîrî Efendi İstanbul sahaflarında dolaşırken, kitapçı Burhan Bey'in dükkânına uğramıştır. Kitapçı, Ali Emîrî'ye bir yazma gösterir. Kitabı eline alan Ali Emîrî Efendi bir hazineyle karşılaşmış olduğunu derhal anlar. Bu eser, daha önce Kâtib Çelebî'nin Keşfü'z-Zünûn'unda hakkında birkaç satır bilgi gördüğü Dîvânü Lûgati't-Türk'tür. Büyük bir heyecan ve telâşla esere sahip

344 Ahmet B. ERCİLASUN

olan Ali Emîrî, Sadrâzam Talât Paşa'nın araya girmesiyle eseri Kilisli Rifat'ın neşretmesine razı olur ve Dîvânü Lûgati't-Türk, Kilisli Rifat tarafından 1917-1919 yıllarında üç cilt hâlinde aynen neşredilir. Bu arada Necib Âsım, daha önce bulmuş olduğu Atebetü'l-Hakayık'ı 1918 yılında metin, tercüme, tıpkıbasım ve îzahlarıyla birlikte ilk olarak neşreder. Böylece Karahanlı devrinin üç büyük eserinin, Kutadgu Bilig, Dîvânü Lûgati't-Türk ve Atebetü'l-Hakayık'ın tamamı 1900-1919 yılları arasında neşredilmiş olur. Dîvân-ı Hikmet yazmaları zâten öteden beri bilinmekte ve 1878'den beri Kazan'da, İstanbul'da ve Taşkent'te basılmış bulunmaktaydı.

Bu arada Dîvânü Lügati't-Türk'ün muhtevası üzerinde çalışmalar başlamış, Abdülahad Nuri, 1918-1923 yılları arasında eserdeki atasözlerini yayımlamıştır. Dîvan'daki atasözlerini 1920'de Carl Brockelmann, 1922-23 yıllarında da Necib Âsım neşrederler. Yine Brockelmann 1920-1924 yılları arasında neşrettiği iki uzun makalede Dîvan'daki şiirleri ve Almanca tercümelerini verir. Hüseyin Nâmık, 1921-1922 yıllarında Dergâh mecmuasında Dîvan'daki eski Türk âdet, an'ane ve inançlarını yazar. Brockelmann'ın Dîvan'daki şiirlerle ilgili araştırması Köprülüzâde Ahmed Cemâl tarafından tercüme edilir ve 1923'te Darülfünun Edebiyat Fakültesi Mecmuası'nda neşredilir. Aynı araştırma 1927'de de Fıtrat tarafından Özbek Türkçesi'ne çevrilmiş ve "En Eski Türk Edebiyatı Numuneleri" adıyla Semerkant'ta neşredilmiştir.

1925 yılında hem Kutadgu Bilig'in, hem de Atebetü'l-Hakayık'ın yeni nüshaları keşfedilir. Özbek âlimlerinden Fıtrat'ın bulduğu Kutadgu Bilig nüshası, daha önce Zeki Velîdî tarafından bulunan, fakat sonra kaybolan nüshadır. Kutadgu Bilig'in "Fergana" adıyla anılan bu en eski nüshası Fıtrat tarafından, Taşkent'te çıkan Maârif ve Okutguçı mecmuasında tanıtılır. Aynı yıl İstanbul'da Türkiyat Mecmuası'nın ilk cildi çıkmıştır. Bu ilk cilt bize Kutadgu Bilig hakkındaki yeni keşfi de tanıtır ve Fıtrat'ın yazısını Türkiye Türkçesi'ne aktarır. Yine Türkiyat Mecmuası'nın ilk cildinde Necib Âsım'm yeni keşfini de öğreniriz. Necib Âsım Ayasofya Kütüphanesi'nde Atebetü'l-Hakayık'ın bu defa en iyi nüshasını bulmuştur. Bu nüsha 1444'te, meşhur hattat Zeynelâbidîn tarafından Semerkant'ta Uygur harfleriyle istinsah edilmiş olan nüshadır.

Jean Deny, 1925'te yazdığı önemli bir makale ile, daha önce Necib Asım tarafından yanlış olarak "Hîbetü'l-Hakayık" diye okunan eserin adını ve neşirdeki birçok hataları düzeltmiştir. Fuad Köprülü 1923'ten itibaren Atebetü'l-Hakayık hakkında pek çok makale yazmış ve eserin Türk edebiyatı tarihi içindeki yerini ortaya koymuştur. 1926'da neşrettiği Türk

TÜRK DİLİ TARİHİ 345

Edebiyatı Tarihi'nde Köprülü, Karahanlı devri eserlerini ilk defa olarak topluca değerlendirir.

Dîvânü Lûgati't-Türk'teki bütün kelimelerin indeksi ve kelimelerin Almanca karşılıkları ilk defa olarak Carl Brockelmann tarafından 1928'de Budapeşte'de neşredilir: Mitteltürkischer Wortschatz nach Mahmud Al-Kaşgaris Divan Lügat At-Türk. Besim Atalay, Türk Dili Kuralları adıyla 1931'de Ankara'da yayımladığı eserde Dîvân'ın şurasına burasına serpiştirilmiş bütün gramer kurallarını bir araya toplar. 1932'de Zeki Velîdî, Atsız Mecmua'da yazdığı iki makalede, Dîvânü Lûgati't-Türk'ün yazılış tarihi ve Kâşgarlı Mahmud'un hayatı hakkında önemli bilgiler verir.

1940-1951 yılları, Karahanh devri eserleri üzerindeki çalışmaların altın yıllarıdır. Bu 11 yıl içinde üç eserin bütün nüshalarının tıpkıbasımları, ilmî yayınları (nüshaları karşılaştırarak transkripsiyon alfabesiyle tesbit edilmiş okunuşlar), Dîvânü Lûgat'it-Türk ile Atebetü'l-Hakayık'ın tercüme ve indeksleri yayımlanmıştır. 1940'ta Besim Atalay'ca Dîvân tercümesinin ilk iki cildi, 1941'de tercümenin son cildi ve tıpkıbasımı çıkarılmıştır. 1942'de Kutadgu Bilig'in Uygur harfli Herat nüshasının, 1943'te Arap harfli Fergana ve Mısır nüshalarının tıpkıbasımı neşredilir. Yine 1943'te Besim Atalay Dîvan'ın dizinini yayımlar. Reşid Rahmeti Arat'ın Kutadgu Bilig üzerindeki 15 yıllık çalışması, 1947 yılında muazzam semeresini verir. Arat, Kutadgu Bilig'in üç nüshasını karşılaştırarak en mükemmel metin neşrini ortaya koyar. Arat'ın 1951'de yayımladığı Atebetü'l-Hakayık ise karşılaştırmalı metni, tercümesi, indeksi, izahları ve bütün nüshaların tıpkıbasımlarıyla bu konudaki en mükemmel neşir olmuştur.

Kutadgu Bilig'in 1942'deki Herat nüshası tıpkıbasımında Abdülkadir İnan'ın hacimli ve fevkalâde önemli bir incelemesi vardır.

Aynı yıllar arasında, 1943'te Ahmed Caferoğlu'nun Türk Dili Tarihi Notları Karahanh devri eserlerini topluca değerlendirir. Ferit Birtek'in 1944'te çıkan En Eski Türk Savları ise Dîvânü Lûgat'it-Türk'teki atasözlerini tekrar bir araya getirir ve tercümelerini verir. 1946'da Şakir Ülkütaşır'ın Büyük Türk Dilcisi Kâşgarlı Mahmud adlı eseri yayımlanır. Bu eserde Kâşgarlı'nın hayatı ve Dîvân hakkındaki en lüzumlu bilgiler bir araya getirilmiştir. Sadri Maksudî Arsal'ın 1947'de çıkan Türk Tarihi ve Hukuk adlı eseri ise Kutadgu Bilig'i Türk hukuk tarihi açısından değerlendirir. A. Bombaci'nin 1953'te Fuad Köprülü Armağanı'nda çıkan "Kutadgu Bilig Hakkında Bazı Mülâhazalar" adlı incelemesi ile Omeljan Pritsak'ın aynı yıl Türkiyat Mecmuası'nda neşredilen "Mahmud Kâşgarî Kimdir" adlı yazısı son derece önemlidir. Pritsak bu yazısıyla Kâşgarlı Mahmud'un Karahanh hanedanına mensup bir şehzade olduğunu ortaya koyar.

346 Ahmet B. ERCİLASUN

1959'da Reşid Rahmeti Arat, Kutadgu Bilig tercümesini yayımlar. Aynı yıl Fundamenta'da Mecdut Mansuroğlu'nun "Das Karakhanidische" adlı Karahanlı Türkçesi grameri çıkar. Özet de olsa bu yazı, Karahanlı Türkçesine ait ilk gramerdir. Carl Brockelmann'ın 1954'teki Osttürkische Grammatik'i yalnız Karahanlı devrini değil, 19. yüzyıla kadar bütün Doğu Türkçesi'ni içine almıştır. Şerbak'ın 1961'deki grameri de yalnız Karahanlı Türkçesi'ne ait değildir.

Özbek âlimi Salih Mutallibov Türkiy Sözler Devani adıyla Dîvânü Lûgati't-Türk'ün Özbek Türkçesi'ne tercümesini ve indeksini dört cilt hâlinde (1960, 1961, 1963, 1967) Taşkent'te neşretmiştir. Bu eserin dördüncü cildinde Abdurrahmanov ve Şükürov tarafından yazılmış bir 11. yüzyıl grameri taslağı da bulunmaktadır.

Sovyetler Birliği'ndeki Türkologlardan bir ekipçe hazırlanan ve 1969'da Leningrad'da neşredilen Drevnetyurkskiy Slovar (Eski Türkçenin Sözlüğü), Orhun ve Uygur Türkçeleriyle birlikte Karahanlı devri eserlerinin kelime hazinesini de içine alan önemli bir sözlüktür.

Halil İnalcık'ın 1966'da yazdığı "Kutadgu Bilig'de Türk ve İran Siyaset Nazariye ve Gelenekleri", Kutadgu Bilig'in fikrî kaynaklarını araştıran; İbrahim Kafesoğlu'nun 1970'teki "Kutadgu Bilig ve Kültür Tarihimizdeki Yeri", Kutadgu Bilig'in Türk kültürü içindeki yerini belirten önemli incelemelerdir. Ahmet Caferoğlu'nun 1970'te İstanbul'da basılan Kâşgarlı Mahmud adlı eseri, Dîvânü Lûgati't-Türk'ü toplu olarak değerlendirir. Stebleva'nın 1971'de çıkan Razvitiye tyıırkiskih Poetiçeskih X form v XI veke adlı eseri, 11. asır Türk şiiri hakkındadır.

1972'de A. Dilâçar tarafından çıkarılan Kutadgu Bilig İncelemesi adlı eser Kutadgu Bilig'i çeşitli yönleriyle araştırır.

Sir Gerard Clauson 1972'de Oxford'da fevkalâde mühim bir sözlük neşreder: An Etimological Dictionnary of Pre-Thirteenth-Century Turkish. Bu etimolojik sözlük, 13. yüzyıldan önceki Türkçenin, yani Orhun, Uygur ve Karahanlı Türkçelerinin kelime hazinesine dayanmaktadır.

Reşid Rahmeti Arat'ın Kutadgu Bilig üzerindeki uzun çalışmalarının son verimi, ölümünden sonra, 1979'da Kutadgu Bilig III-İndeks adıyla çıkmıştır.

1981'de Reşat Genç, Karahanlı Devlet Teşkilâtı adlı eserinde büyük ölçüde Kutadgu Bilig'e ve Dîvânü Lûgati't-Türk'e dayanarak Karahanlılar'ın devlet anlayışlarını ve teşkilâtlarını büyük bir vukufla, teferruatlı bir şekilde ortaya koymuştur. Genç daha sonraki bir eserinde de Kâşgarlı'ya göre Türk dünyasını değerlendirdi: Kâşgarlı Mahmud'a Göre XI. Yüzyılda Türk

TÜRK DİLİ TARİHİ 347

Dünyası, Ankara 1997. Bu eserde, Kâşgarlı'daki bütün kelimeler kavram analizine tâbi tutulmuş; dönemin sosyal, kültürel, askerî vb. hayatı ortaya konmuş ve Anadolu'da aynı kültür unsurlarının devam ettiği karşılaştırmalarla gösterilmiştir.

Dîvânü Lûgati't-Türk'e ait son yayın James Kelly'nin iş birliği ile Robert Dankoff tarafından yapılmıştır. Dîvân'ın metnini, İngilizce tercümesini ve indeksini ihtiva eden bu mükemmel çalışmanın ilk cildi 1982'de, ikinci cildi 1984'te, üçüncü cildi 1985'te Amerika Birleşik Devletleri'nde yayımlanmıştır: Compendium of the Turkic Dialects (Türk Şiveleri Lugatı), Harvard University I: 1982; II: 1984; III: 1985.

Dîvan'daki şiirler 1989'da Talat Tekin tarafından bir bütün hâlinde yayımlanmış ve değerlendirilmiştir: XI. Yüzyıl Türk Şiiri - Divanü Lügati 't-Türk'teki Manzum Parçalar, TDK, Ankara 1989.

1983'te Robert Dankoff Kutadgu Bilig'in İngilizce tercümesini yayımladı: Wisdom of Royal Glory (Kutadgu Bilig), Chicago-London 1983. Bu mensur tercümede maniler nazım olarak İngilizceye çevrilmiştir.

1984'te Doğu Türkistan'da da Kutadgu Bilig'in ilmî neşri yapıldı: Yusup Has Hâcib - Kutadgu Bilig, Milletler Neşriyati 1984. Bu yayında eserin özgün metni ve bugünkü Uygurcaya aktarımı vardır. Aktaranlar Abdurehim Ötkür, Ahmet Ziyaî, Memtimin Yusup'tur.

Kutadgu Bilig ile ilgili çalışmalardan biri de Ahmet B. Ercilasun tarafından 1984'te çıkarılan Kutadgu Bilig Grameri-Fiil adlı eserdir. 1985'te Ahmet B. Ercilasun, Büyük Türk Klasikleri'nin 1. cildinde "Karahanlı Devri Edebiyatı" başlıklı yazısında dönemi bir bütün olarak değerlendirmiştir.

Kutadgu Bilig 1986'da Almatı'da, 1994'te Bakû'da yayımlandı:

Askar Ekewbayev, Jusup Balasagun - Kuttı Bilik, Almatı 1986 (Aynı eser Çin'de Arap harfleriyle: Ulttar Baspası 1989).

Kâmil Veliyev - Ramiz Asker, Yusif Balasagunlu: Gutadgu Bilik -Xoştbextliye Aparan Âlm, Bakı 1994. Kutadgu Bilig, Halil Rıza Ulutürk tarafından manzum olarak da Azerbaycan Türkçesine aktarılmıştır.

Kutadgu Bilig'in Kırgızcası da yayımlanmıştır: Tölögön Kozubekov, Cusup Balasağın - Kuttuu Bilim - Dastan, Moskva 1993.

Kazakistan'da Kutadgu Bilig'i, söz varlığı ve üslûp açısından değerlendiren bir çalışma da yayımlanmıştır: Tuğlukcan Talibov, Kutadğu Bilik ve Uniŋ Leksika-Stilistikilik Alahidilikliri, Almuta 1996. Çalışma bir Uygur bilim adamı tarafından yapılmıştır ve bugünkü Uygur Türkçesiyledir.

348 Ahmet B. ERCİLASUN

1998'de eserin İngilizce manzum çevirisi de yapılmıştır: Walter May, Yusuf Balasuguni — Beneficent Knowledge, Moskow — Bişkek 1998.

1980'den sonra Dîvânü Lügati't-Türk de Türk dünyasında ilgi gördü; bugünkü Uygur ve Kazak Türkçelerine aktarıldı:



Mehmut Kaşkarî - Türkî Tiller Dîvâni (Dîvânü Lugati 't-Türk), Urumçi, I: 1981; II: 1983; III: 1984 (heyet tarafından).

Askar Kurmaşulı Yegewbay, Maxmut Kaşkari - Türik Sözdigi, Almatı, I-II: 1997; III: 1998.

Atebetü'l-Hakayık da Türk dünyasının ilgisinden mahrum kalmamıştır. Bu eser hakkındaki başlıca neşriyat da aşağıda gösterilmiştir.

K. Mahmudov, Hibatu'l-Hakayik, Taşkent 1968.

K. Mahmudov, Ahmad Yugnakining "Hibatu'l-Hakayik" Eseri Hakida, Taşkent 1972.

Hamit Tömür - Tursun Eyüp, Atebetü'1-Hakayık, Pekin 1980.

E. Kurışjanov - B. Sağındıkov, Ahmet Yükneki - Akikat Suyı, Almatı 1985.

Ahmed Yesevî'nin şiirlerinin birçoğu Dîvân-ı Hikmet'ten Seçmeler adı altında 1983 yılında Kemal Eraslan tarafından neşredilmiştir. Bu önemli çalışmada metinlerle birlikte metinlerin tercümeleri, inceleme, notlar, yer ve şahıs adları dizinleri de bulunmaktadır.

Ahmet Yesevî'nin yazmalarından biri tıpkıbasım olarak Moskova'da da yayımlanmış, şiirler yazmanın özgün diliyle Kiril harflerine de aktarılmıştır: Medinede Muhammet Türkistanda Xoja Axmet - Xoja Axmet Yasavı -Xikmetler, Moskva 1992. Şiirleri Kiril harflerine, Türkmen araştırıcılarından Anna Övezov aktarmıştır.

Hayati Bice de 1836 Kazan baskısını esas alarak Yesevî'nin hikmetlerini yayımlayan araştırıcılardan biridir: Hoca Ahmed Yesevi -Divan-ı Hikmet, Ankara 1993.

Karahanlı Türkçesinin dili üzerine Necmettin Hacıeminoğlu'nun 1996'daki yayını, konuyu bütün olarak ele alan ilk eserdir: Karahanlı Türkçesi Grameri, TDK, Ankara 1996.

1   ...   17   18   19   20   21   22   23   24   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə