Türk Dili Tarihi Ahmet B. Ercilasun Akçağ Yayınları / 603 Araştırma İnceleme / 50




Yüklə 2.38 Mb.
səhifə10/33
tarix25.04.2016
ölçüsü2.38 Mb.
1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   33

2.3. KÖKTÜRK YAZISI

Köktürk alfabesi 38 harften oluşur. Bunlardan 4'ü ünlü, 31'i ünsüz, 3'ü çift ünsüz sesler için kullanılır.

Ünlüler için kullanılan harfler ikişer ünlüyü gösterir:



TÜRK DİLİ TARİHİ

167


Ünsüzler için kullanılan 31 harften 4'ü çoğunlukla ünlü-ünsüz veya ün-süz-ünlü değerindedir:











Çift ünsüz için kullanılan üç harf ise şunlardır:

168 Ahmet B. ERCİLASUN

(palatal) olmak üzere ayıran; bu sayede kalın ve ince ünlü karışıklığını orta­dan kaldıran bir sistemin o ile u'yu ve ö ile ü'yü birbirinden ayırmaması şaşırtıcıdır. Bu durum, tıpkı bugünkü Tatar ve Başkurt Türkçelerinde olduğu gibi Köktürkçede de o ile u, ve ö ile ü arasındaki fonetik farkın (telâffuz farkının) hissedilemeyecek kadar az olmasıyla açıklanabilir (Ercilasun ?).

Köktürk harfleri çoğunlukla dikey ve çapraz (verev) çizgilerden oluşur. Kavisli çizgiler düz çizgilerden daha az kullanılmıştır. Yatay çizgi ise yok denecek kadar azdır. Harflerin bu karakterleri, sert cisimler üzerine kazıya­rak yazma tekniğinin tabiî bir sonucudur.

2.3.1. Köktürk Alfabesinin Kökeni

Köktürk alfabesinin kökeni konusunda bilim adamları arasında ittifak yoktur. Metinlerin bulunuşundan bugüne dek çeşitli görüşler ileri sürülmüş; fakat bu görüşlerin herhangi birinde ortaklık sağlanamamıştır. Alfabenin kökeniyle ilgili görüşleri aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür.



  1. Özellikle ilk gezgin ve bilginler Köktürk alfabesinin, Karya, Likya,
    Hitit vb. Anadolu yazılarından çıktığını düşünmüşlerdir: Tihsen (1786), Otto
    Donner (1896). Küçük Asya veya eski Samî: Altay Amanjolov (1976, 1978).

  2. Eski bir görüş de Köktürk harflerini İskandinav runlarma dayandırır:
    A. Heikel(1892).




  1. Ya Pehlevî, Soğdak gibi İran yazıları aracılığıyla ya da doğrudan
    doğruya Aramî kökenli olduğunu kabul edenler: Vilhelm Thomsen (1896),
    H. Pedersen (1962), Kari Menges (1969), A. Rona-Tas (1987).

  2. Harflerin eski Türk damgalarından çıktığını kabul edenler: N. N.
    Aristov (1896), N. G. Mallitskiy (1897-1898).

  3. Köktürk harfleri Aramî asıllıdır; fakat Türk damgaları şekline sokula­
    rak millîleştirilmiştir diyenler: N. D. Sokolov (1904).

  4. İskandinav Run yazısından da etkilenmiş Aramî köken kabul edenler:
    W. Radloff(1908).

  5. Türk dinî ayinlerine ait şekil ve sembolleri Köktürk alfabesinin köke­
    ni kabul edenler: Savenkov (1910).

  6. Soğdak yazısını köken olarak kabul edenler: R. Gauthiot (1911), Fr.
    Altheim (1949), S. G. Klyaştorniy (1958), V. A. Livşiç (1978).




  1. Harflerin Türk damgalarından çıktığını; fakat Aramî, Soğdak ve
    Pehlevî yazılarından da etkilendiğini ileri sürenler: E. D. Polivanov (1925).

  2. Pehlevî kökeni kabul edenler: H. Jensen (1925).

TÜRK DİLİ TARİHİ 169

11. Part-Pehlevî kökeni kabul edenler: J. G. Fevrier (1948).

12. Soğdak-Grek kökeni kabul edenler: G. Clauson (1970), I. Vasary
(1995). (Caferoğlu 1958: 113-116; Kafesoğlu 1996: 323; Guzev -
Klyaştornıy 1995:29).

13. Türkler tarafından icat edilmiştir; ideogramlardan çıkmıştır: Hüse­


yin Namık Orkun: (1936, 1938), Ahmet Cevat Emre (1938), Ahmet
Caferoğlu (1958), A. Mahmutov (1969) (Orkun 1936: 16, 1938: 22'
Caferoğlu 1958: 116-118; Guzev-Klyaştornıy 1995: 30).

14. Köktürk harflerinin kökeni alfabetik değildir; hecelere dayanır; o


hâlde alfabetik sistemli Aramî yazısından gelemez. Hece sistemli daha eski
bir Samî alfabeden veya bilinmeyen bir alfabeden çıkmış olmalıdır: O
Pritsak (1980), İ. L. Kızlasov (1994). (Kızlasov 1994: 322- Guzev-
Klyaştornıy 1995:29).

15. Taklit yoluyla Türk icadı: V. G. Guzev - S. G. Klyaştornıy 1995


2001). . '

Yukarıdaki görüşler arasında en yaygın olanı Köktürk alfabesini Pehlevî, Soğdak, Part gibi İranî bir alfabeye ve onlar kanalıyla Aramî alfabe­sine bağlamak yahut doğrudan doğruya daha eski bir Samî yazısına dayan­dırmaktır. Eski Anadolu ve İskandinav Runik alfabesiyle ilgili görüşler tutu­namamıştır. Köktürk harfleri şekilce İskandinav Runlarına çok benzedikleri hâlde, hatta batı literatüründe bu benzerlikten dolayı runik alfabe diye adlan-dırıldığı hâlde, benzer biçimdeki harflerin farklı seslere karşılık olması dola­yısıyla, kurulan irtibat kabul görmemiştir.










TÜRK DİLİ TARİHİ 5.: Bu işaret de bir çadır resmidir. Çadır Eski Türkçede eb (bugünkü ev) kelimesiyle ifade ediliyordu. Söz konusu harf de ince b ve eb seslerini vermektedir (Caferoğlu 1958: 116-123).

Ahmet Caferoğlu ve ondan öncekilerin ya (yay-ay), ok, eb (ev) kav­ramlarını gösteren harflerle ilgili görüşleri genellikle kabul görmektedir Ancak Thomsen'in de ileri sürdüğü (Thomsen 2002: 77) Yenisey yazıtları­nın eskiliği görüşü bugün pek de kabul görmemektedir. Bu yazıtlardaki harflerle ilgili varyantların çokluğuna karşılık Köktürk harflerinde görülen istikrar, bengü taşların devlet eliyle, özenli bir şekilde meydana getirilmesine bağlıdır. Yenisey yazıtları çoğunlukla 8-10. yüzyıllardan kalmadır.

Köktürk harflerini yabancı kökene bağlayanlar bir noktayı unutmakta­dırlar. Thomsen'in de belirttiği gibi "birçok ünsüzün aynı sesi veren ikizinin bulunmasına karşılık, işaretlerden çok azı (üçü) ünsüz birleşimlerine aittir. Bilebildiğimiz ve aşağı yukarı aynı dönemde olduğunu söyleyebileceğimiz komşu alfabelerde, bu niteliklerden hiçbirini göremiyoruz" (Thomsen 2002-75). Bunu biraz açalım. Köktürk alfabesi, köken olarak sözü geçen alfabe­lerden tamamen farklı bir sistem üzerine kurulmuştur. 20 harf ikizdir; 10'u kalın, 10'u ince ünsüzler için kullanılmaktadır. 4 harf ünlü-ünsüz değerinde, 3 harf ise çift ünsüz değerindedir. Diğer komşu alfabelerde görülmeyen bu sistem Köktürk alfabesini tamamen orijinal kılmaktadır. Aslında kalın ve ince ünsüzler için ayrılan 20 harfi de ab, eb, ad, ed... şeklinde ünlü-ünsüz değerinde kabul edebiliriz. Nitekim A. von Le Coq tarafından yayımlanan kâğıda yazılı Köktürk alfabesinde harflerin adları up, an, iç, ip, ag, it... şek­linde verildiği gibi (Sertkaya 1995: 285), Köktürk alfabesinden çıkmış olan Sekel yazısında da harflerin adları eb, ecs, ec' ed, ef... şeklindedir (Orkun 1940: 309). Harflerin eb, ok gibi anlamlı kelimelere karşılık olması, sistemin böyle bir temel (ideogram temeli) üzerine kurulduğunu ve fikri ifade eden bazı resimlerin stilize edilmiş dahi olsa Köktürkler çağında hâlâ seçilebildi-ğini göstermektedir.

Ahmet Caferoğlu'nun tag (dağ) olarak yorumladığıharfi daha çok at ile ilgili olmalıdır. Bunlardan başka er seslerini verenharfi "er"e, ag sesle­rini verenharfi "ağ"a (DLT'de ag: iki bacak arasındaki boşluk), 'ip sesleri­ni veren harfi "ip"e, ant seslerini verenharfi ant içilen kaba (ant içilir­ken kap içinde kan içme âdeti vardır) benzemektedir. Köktürk harfleri ara­sında bulunmayan; fakat Yenisey yazıtlarında geçen ve seslerini veren D harfi aş kabına; sadece Irk Bitig'de rastlanan ve ot seslerini veren harfi tepede biten "ot"a benzemektedir. İç seslerini verenharfi, biri diğerinin içine girmiş bir nesneyi andırmaktadır. Birkaç harfin de hareketle ilgili oldu­ğu sezilmektedir. Al seslerini verenharfi, "al!" diyen bir insanın hareketi-



































11. "Köktürk yazısını alfabe yazısı olarak yorumlama, Türkolojik


runolojiye büyük bir zarar vermiştir." nt, lt, nç, rt ünsüz çiftlerini ligatür (iki
harf işaretinin birleşmesinden oluşan harf) kabul etmek bu anlayışın bir so­
nucudur ve iki sebepten eleştirilebilir: 1) Ligatürün birleşimine katılan işa­
retlerin harf, yani fonem işareti olduğu aksiyom olarak peşinen kabul edil­
mektedir; oysa bu konu kanıtlanmış değildir; aksine örnekler yukarıdaki
maddelerde görüldüğü gibi çoktur. 2) Ünsüz çiftlerinin ilkinin akıcı (n, /, r)
ikincisinin patlayıcı {t, ç) olması, "eski Türkçenin morfonolojik yapısına pek
uygundur." Yani bu ünsüz çiftleriyle biten kelimeler bugünkü Türkçede
olduğu gibi Köktürkçede de vardı. Bu husus da onların ünlü-ünsüz-ünsüz
tipinde kelime veya heceleri temsil etmiş olması ihtimaline güç kazandırır.

  1. Köktürk yazısının hece kuruluşunu gösteren "bir dış kayrak vardır.
    O da 1905 yılında Toyok'ta (Turfan'da) keşfedilmiş A. v. Le Coq tarafından
    yayımlanmış olan ad, as, ık vb, tipindeki 19 Göktürk işaretinin ses değerleri­
    ni Mani harfleriyle aktaran el yazması parçasıdır."

  2. Köktürkçenin morfonolojik yapısı, bir "kelime-hece yazısı" oluşma­
    sına çok uygundur.

Köktürklerde bir hayli tek heceli kelime vardır. Yazının gelişimiyle uğ­raşan M. Dyakonov, J. Friedrich gibi bilginler tek heceli kelimelerin çoklu­ğunun hece yazısının doğuşunda önemli olduğunu vurgulamışlardır.

Köktürkçede ünsüz kümeleşmeleri {lt, nç...) sınırlı idi; ünlü kümeleşme­si ise hiç yoktur. Bu da Köktürkçenin "basit hece kuruluşuna sahip" olduğu­nu gösterir.

Köktürkçenin VK (ünlü-ünsüz), V (ünlü), VKK (ünlü-ünsüz-ünsüz) ti­pindeki heceleri, bu heceleri temsil eden grafemlerle tam tamına uyuşmakta­dır. Ancak Köktürkçede KV, KVK, KVKK tipinde heceler de vardır ve ya-

TÜRK DİLİ TARİHİ 175

zıyı yaratanların neden ilk üç hece tipini tercih ettiği sorusu ortada durmak­tadır.


  1. Yukarıdan beri sıralanan özelliklere göre Köktürk yazısı hem keli­
    me, hem hece, hem ses birimlerini eş zamanlı olarak bünyesinde bulunduran
    karmaşık bir yapıya sahiptir. Friedrich, Gelb gibi yazı teorisyenlerine göre
    bu yapıdaki alfabeler; "daha gelişmiş güçlü yazılara sahip olan uygarlıkların
    şiddetli baskısı altında meydana gelir ve tabiî sistemlerin evrimine has evre­
    lerin hiçbirini atlamayarak gayet çabuk bir biçimde gelişir." Nitekim "19. ve
    2. yüzyılda Amerika, Afrika, Sibirya gibi çeşitli dünya mıntıkalarında taklidi
    yoldan meydana gelen yeni yazılar" aynı yapıdadır.

  2. Köktürklerin de 6 - 7. asırlarda taklidi yoldan "millî" bir yazı oluş­
    turmaları için yukarıdaki maddede belirtilen şart ve diğer ön şartlar vardı.
    Milâttan sonraki bin yılın ilk yarısında ve ortalarında Türklerin Çin ve Samî-
    İran medeniyetleriyle temasları artmıştı. Türklerin bazı temsilcileri "çoğun­
    lukla logografik Çin ve alfabetik Soğd yazı sistemlerini öğrenmişlerdi." Bü­-
    yük Türk devletlerinin iletişim ihtiyacı artmıştı ve nihayet "Köktrkler, görevi
    sınırlı olan resim veya runlara benzer ön yazı haberleşme vasıtalarını (resim
    işaretlerini, 'kesmeleri', tamgaları) kullanıyorlardı."

  3. "Yazı tarihi ve teorisi, yazıların geriye doğru değiştiğine tanık ol­
    mamıştır." Köktürk yazısı eğer Soğdak yazısından alınmış olsaydı onun da
    alfabetik olması gerekirdi ve geriye doğru gidiş olamayacağından tabiî ki
    Köktürk yazısındaki kelime ve heceye tekabül eden işaretleri açıklamak da
    imkânsız olurdu.

  4. Köktürk yazısının kökenini ararken yazının yapısına değil harflerin
    şekline bakmak aslında doğru olmamıştır. Ancak bu bakış da Türk işaretleri­
    nin, Soğdak harflerinden çok damga ve resimlere benzediğini gösterir ve
    "kendiliğinden doğma" fikrine hak kazandırır. Genel yazı teorisindeki "yeni
    bir yazı uydulurken mucidin, uygarlığın mevcut resim fonuna başvurduğu
    savma" da "uygun düşer."

  5. Sonuç olarak Köktürk yazısı; resim ve damgalan içine alan "yazı
    öncesi durumu, kelime, hece ve harf evrelerini kapsayan bütün kendiliğinden
    doğma yazı sistemlerine özgü doğal evrim yolunu" katetmiş ve "8. yüzyılın
    başında harf yazısına" dönüşmeye başlamıştır. Ancak anılan bütün evrim
    basamaklarını bünyesinde eş zamanlı olarak bulunduran karmaşık bir yapıya
    sahiptir. Bu nitelikler "bu yazının, gelişmiş yabancı medeniyetlerin yoğun
    şekilde hızlandırıcı tesiri koşulları altında taklit yoluyla yaratılan kendiliğin­
    den doğma (otokton) yazı sistemlerine mensup" olduğunu gösterir.

Guzev bu mükemmel teorisinin sonunda Köktürk alfabesini verirken o-nu alfabetik olarak sunma yerine, işaretlerin fonem değerleriyle birlikte ke-

176 Ahmet B. ERCİLASUN

lime ve hece değerlerini de göstererek sunmanın uygun olacağını belirtir ve kendisi böyle bir liste sunar (Guzev 2001: 209-220).

Bizce Guzev'in teorisinde eleştirilecek iki nokta vardır.



  1. Genel yazı teorisinin belirttiği, komşu uygarlıkların yoğun baskısı al­
    tında taklit yoluyla icat edilen karmaşık yazılar; "Amerika, Afrika, Sibirya"
    gibi bölgelerdeki ilkel toplumlara aittir ve bunların hiçbiri Hunlar,
    Köktürkler gibi imparatorluklara sahip olmamıştır. En az Hunlardan beri
    Çin'le temas hâlinde olan ve Çin imparatorlarına mektuplar gönderen Türk­
    lerin durumu Amerika, Afrika yerlilerinin durumundan farklıdır.

  2. Türkler milâttan sonraki ilk bin yılın birinci yansında dağınık, küçük
    ve sürekli olmayan devletçikler hâlinde yaşadılar. Ancak 550'lerde bir yanı
    İran ve Bizans'a, bir yanı Çin'e dayanan büyük bir imparatorluk hâline gel­
    diler. Yazının icadını 550'den sonraki kısa zamana dayandırmak ise,
    Köktürk yazısının Tuna boylarına ve özellikle oradaki Bulgar Türklerine dek
    uzanan yayılışını açıklamaya yetmez. Türklerin milâttan önceki 2. yüzyıl
    başlarında da (Motun çağında) büyük bir imparatorluk kurduklarını ve İran
    sınırlarına dek ulaştıklarını biliyoruz.

Bizce Guzev'in çözümünü sonraya bıraktığı, KV, KVK, KVKK yapı­sındaki hecelerin değil neden VK, V, VKK yapısındaki hecelerin tercih edil­diği sorusunun cevabı verilebilir. Türkçede KV yapısında kelime yok dene­cek kadar azdır; yazı kelimelerden çıktığına göre ilk Türkçede kelime olarak bol örneği bulunan diğer yapılara (VK, V, VKK) başvurulması gayet tabiî­dir. KVK, KVKK yapısındaki kelimeler ise çoğunlukla türemiştir. İlk işa­retlerin türemiş kelimelerder çok kök kelimelere dayanması da tabiîdir.



2.3.2. Köktürk Yazısında İmlâ

Köktürk yazısında bütün ünlüler gösterilmez. Ünlülerin gösterilmediği durumlar şunlardır:



l.a, e ünlüleri, kelime sonu hariç, genellikle gösterilmez. Bu durum, kalın ünsüzlerin ab-ba, ad-da, ag-ga, ak-ka, al-la, an-na, ar-ra, assa, at-ta, ay-ya seslerini; ince ünsüzlerin eb-be, ed-de, eg-ge, ek-ke, el-le, en-ne, er-re, esse, et-te, ey-ye seslerini birlikte verebilme özelliğinden kaynaklanır.

TÜRK DİLİ TARİHİ 177



Birinci ve ikinci maddelerde belirtilen harflerin bu özellikleri, onların iki sesli ok, ya (yay), at, er, ag, aş gibi anlamlı kelimelerden çıktıkları, bu kelimelerin temsil ettiği nesnelerin resimlerinden oluştukları görüşünü des­tekler.

3. İlk hecelerden sonraki hecelerde bulunan ı, i genellikle yazılmaz. İlk hecedeki ı, i ünlülerinin yazılmadığı da olur.

Köktürk yazısında noktalama işareti olarak sadece üst üste konan iki nokta kullanılmıştır. İki nokta kelimeleri veya kelime gruplarını ayırır.

2.4. KÖKTÜRKÇENİN DİL ÖZELLİKLERİ

2.4.1. SES ÖZELLİKLERİ

Bugünkü Türkçede bulunan seslerden c, f, ğ, h, j, v sesleri Köktürkçede yoktur. Buna karşılık bugünkü ölçünlü (standart) Türkçede bulunmayan; fakat pek çok ağız ve lehçede mevcut olan ŋ sesi Köktürkçede de vardır. Ayrıca bugün sadece Saha (Yakut) Türkçesinde bulunan n sesi de Köktürkçede bulunur. Buna göre Köktürkçede 8 ünlü (bazı bilginlere göre kapalı e ile birlikte 9 ünlü), 19 ünsüz vardır.

Köktürkçenin ünlüleri şunlardır: a, e, ı, i, o, ö, u, ü.

Köktürkçenin ünsüzleri şunlardır: b, ç, d, g, g, k, k, I, m, n, ŋ, ń, p, r, s, ş,

t, y, z.

Bütün ünlüler kelimenin her yerinde bulunabilir. Ünsüzlerin tamamı kelime içi ve sonunda olabilir. Ancak birçok ünsüz kelime başında buluna­maz.

Kelime başında bulunabilen ünsüzler şunlardır:

b-: bar (var), biş, bıç-, bilig, boz, böri.

ç- : çabış (başkomutan), çıgań (yoksul), çorak, çöl.

k- : kentü (kendi), kişi, kör- (görmek), küç (güç).

k-: kagan, kırk, kork-, kul.

s- : saç, sen, sıgıt (feryat), siz, sözleş-, sub (su), sür-.

t-: taş, ter, tıŋla- (dinlemek), tirig (diri), tok, tört, tut-, Türk.

y-: yagız, yelme (öncü), yıl, yir (yer), yok, yurt, yüz.

178 Ahmet B. ERCİLASUN

Bunların dışında kalan d, g, g, I, m, n, ŋ, ń, p, r, ş, z ünsüzleri kelime ba­şında bulunmaz. Aşağıdaki örnekler, kelime beşında bulunmama kuralına istisna teşkil eder:

g: gü (soru edatı).

g : gu (soru edatı).

I: lagzın (domuz - Çinceden), Liken (Çince kişi adı), Lisün (Çince kişi adı).

m : mag (övgü), Mançud (Mançular), matı (sadık), men (ben) ve türev­leri, mu (soru edatı).

n : ne, Nek (yabancı kişi adı), neke (niye), neŋ (şey, herhangi bir), nençe (nice).

ş : şad (şehzadelik unvanı), şadapıt (şada bağlı beyler), Şalçı (kişi adı), Şantun (Çince yer adı).

Köktürkçenin bunlann dışındaki başlıca ses özellikleri şunlardır:



  1. Aslî uzunluklar korunur: âç (aç), ât (ad), bûka (boğa), köök (mavi),
    yook (yok). Köktürk yazısında aslî uzunlukları gösteren kesin bir imlâ kuralı
    yoktur. Ancak ünlü-ünsüz değerindeki harflerde genel olarak ünlüler yazıl­
    mazken bazı sözlerde ünlülerin yazılması, Köktürk imlâsında uzunluğu gös­
    teren bir özellik olarak yorumlanmıştır (Tuna ? ; Tekin 2000: 25, 33-34).

  2. Kelime başı k-'leri korunur: keç- (geçmek), kel- (gelmek), kir- (gir­
    mek), köl (göl), kör- (görmek), köz (göz), küç (güç), kümüş (gümüş), kün
    (gün).

  3. Kelime başı t-'leri korunur: tag (dağ), taş (dış), tebi (deve), teg-
    (değmek), temir (demir), ti- (demek), tir- (dermek), tod- (doymak), tokuz
    (dokuz), tört (dört), tuy- (>duymak), tüz (düz).

  4. Kelime içi ve sonundaki b-ler korunur: eb (ev), ebir- (evirmek),
    kabış- (kavuşmak), sab (>sav), sebin- (sevinmek), tabışgan (tavşan), tebi
    (deve), yabız (>yavuz).

  5. ç-'ler korunur: çabış (>çavuş), bunça (bunca), oçuk (ocak), uçuz (u-
    cuz), üçünç (üçüncü).

  6. İlk hece sonardaki g ve g'lar korunur: ag- (ağmak, yükselmek), beg
    (bey), egri (eğri), oglan (oğlan), ög- (öğmek-övmek), tag (dağ), teg- (değ­
    mek), tog- (>doğmak), yıg- (yığmak), yig (yeğ).

  7. İkinci ve daha sonraki hecelerin sonunda bulunan g ve g'lar korunur:
    adgırıg (aygırı), arıg (an, temiz), atlıg (atlı), başlıg (başlı), bilig (>bilü),
    bitig (biti), elig (el), elig (elli), kullug (kullu), küçlüg (güçlü), sarig (sarı),
    tügünlüg (düğümlü), yadag (yay).

TÜRK DİLİ TARİHİ 179

  1. İkinci ve daha sonraki hecelerin başında bulunan g ve g'lar korunur:
    edgü (iyi), ilgerü (ileri), kazgan- (kazanmak), tabışgan (tavşan), algalı (>a-
    lalı), ölgeli (>öleli).


  2. d'ler korunur: adak (ayak), adgır (aygır), adrıl- (ayrılmak), bod
    (>boy), edgü (iyi), yadag (yaya).




  1. İlk hecedeki i'ler korunur: bir- (vermek), biş(beş), il (ülke, devlet),
    ir- (ermek, ulaşmak), it- (etmek), ti- (demek), tir- (dermek), yi- (yemek), yig
    (yeğ), yir (yer), yiti (yedi).
    Bazı araştırıcılar, Türkiye Türkçesindi e olan ilk
    hece i'erinin Köktürkçede i değil kapalı e olduğu fikrindedirler.

  2. Türkiye Türkçesinde v ile başlayan üç kelime Köktürkçede b'lidir:
    bar (var), bar- (varmak), bir- (vermek).

  3. Bol- (olmak) fıilindeki b sesi korunur: bol-, bolma-.

  4. Köktürkçede kalınlık-ircelik uyumu (büyük ünlü uyumu) tamdır:
    aytıgma (denilen), bedizet- (süsletmek), süŋüglüg (mızraklı), başlıgıg (başlı­
    yı), yirgerü (yere doğru), Tabgaçgı (Tabgaç'taki, Çin'deki), balıkdakı (şe­
    hirdeki), yorıyur (yürür), kagansıratmış (kağansızlaştırmış), yüküntürtimiz
    (baş eğdirdik), sabımda (sözümde).

  5. Köktürkçede düzlük-yuvarlaklık uyumu (küçük ünlü uyumu) tam
    değildir. Yardımcı ünlülerle bazı ek ünlüleri düzlük-yuvarlaklık uyumuna
    uyar.

Yardımcı ünlüler: tir-i-l- (derilmek), tüz-ü-l- (anlaşmak), bilig-i-m (ak­lım), köz-ü-m (gözüm), kan-ı-ŋ Kanın), sünük-ü-ŋ (kemiğin), kagan-ı-g (ka­ğanı), bodun-u-g (bodunu, milleti), sab-ı-n (söz ile), ok-u-n (ok ile), bar-ı-p (varıp), olur-u-p (oturup), olur-u-pan (oturarak), kel-i-gme (gelen), kör-ü-gme (gören).

Sahiplik eki: baş-lıg (başlı), tiz-lig (dizli), küç-lüg (güçlü), ton-lug (elbi­seli).

Soyut isim ve sıfat yapma eki: beg-lik, öz-lük (kendisine ait).

Üçüncü şahıs dışındaki bilinen geçmiş zaman ekleri: kıl-tım, süle-dim (sefer ettim), ur-tum (vurdum), ölür-tüm (öldürdüm), yaŋıl-tıg (yanıldın), içik-diŋ (tâbi oldun), öl-tüg (öldün), al-tımız (aldık), sözleş-dimiz (sözleştik), boz-dumuz (bozduk), ölür-tümüz(öldürdük).

Köktürkçede düzlük-yuvarlaklık uyumuna girmeyen kelime ve ekler bir hayli çoktur. Başlıcaları aşağıda gösterilmiştir.

Kelimeler: altım, başgu (alnı akıtmalı at), eçü (ata), edgü (iyi), katun (>kadın), böri (kurt), kodı (aşağı), küni (kıskançlık), urı (erkek evlât), yorı-(yürümek).

180 Ahmet B. ERCİLASUN

Teklik üçüncü şahıs iyelik eki: kü-si (şöhreti), sü-si (askeri), buyruk-ı (amiri, komutanı), ülüg-i (bölüğü), boguz-ı (boğazı).

Yön eki: il-gerü (doğuya doğru), kurı-garu (batıya doğru), yış-garu (ormana doğru).

Ettirgen çatı eki: yarat-ur- (yaptırmak), kel-ür- (getirmek), aş-ur-, teg-ür- (ulaştırmak), tir-gür- (diriltmek).

Bilinen geçmiş zaman 3. şahıs eki: bol-tı (oldu), kör-ti, öl-ti, olurt-dı(oturttu), ur-tı(vurdu), altuz-dı (aldırdı), kelür-ti (getirdi), tüş-di.

Öğrenilen geçmiş zaman eki: bol-mış (olmuş), kör-miş, tut-mış, kon-mış, ölüt-miş~ölür-miş (öldürmüş), kontur-mış.

Üçüncü şahıs emir eki: bolma-zun (olmasın), kalma-zun, yorıma-zun (yürümesin).

Yuvarlak ünlülü geniş zaman eki: bir-ür (verir), yorı-yur (yürür), yaşa-yur (yaşar), kazgan-ur men (kazanırım).

Yuvarlak ünlülü zarf-fıil eki: yi-yü (yiyerek), süle-yü (sefer ederek), yit-ü (yiterek), eşid-ü (işiterek), opla-yu (boğa gibi saldırarak).

Sıfat-fiil eki: bar-duk yir (varılan yer), ille-dük il (devlet hâline getiril­miş ülke), kaganla-duk kagan (kağan hâline getirilmiş kağan).

15. Köktürkçede tonlu-tonsuz uyumu yoktu. c-ç ünsüz çiftinden c sesi Köktürkçede zaten bulunmadığı için eşitlik eki daima ç'lidir: ança (onca), bunça, ot-ça (ateş gibi), bor-ça (bora gibi), tag-ça (dağ gibi), elig-çe (elli kadar).

g-k ünsüz çiftinde de tonlu-tınsuz uyumu söz konusu değildir. Bu ses­lerle başlayan eklerde seslerden biri tercih edilmiştir. Söz gelişi yönelme hâli eki daime k'lidir: yazı-ka (ovaya), yıl-ka (yıla, yılda), ögüz-ke (ırmağa), öd-ke (zamana, zamanda), taş-ka (taşa), balık-ka (şehre). Buna karşılık yön eki daima g'lidir: il-gerü (doğuya doğru), yış-garu (ormana doğru).

d-t ünsüz çiftinin her ikisi de ek başında kullanılır. Ancak ek başındaki ekin d mi t mi olacağını tonluluk-tonsuzluk belirlemez. /, n, r (nadir olarak z) seslerinden sonra t, diğer seslerden sonra d kullanılır.

/, n, r'den sonra: bol-tı (oldu), kel-ti (geldi), bul-tum, öltüg (öldün), kal-taçı biz (kalacağız), öl-teçi sen (öleceksin), yol-ta, kısıl-ta (vadide); kanlan-tı (kanlandı), kılın-tım, kazgan-tuk, bin-tür-, kon-tur-, anta, bunta, bodun-ta; er-ti (idi), ölür-ti (öldürdü), bir-ti (verdi), ölür-teçi (öldürecek), olur-taçı sen (oturacaksın), ur-tur- (vurdurmak).

TÜRK DİLİ TARİHİ 181
Diğer seslerden sonra: içik-di (tâbi oldu), kelme-di, süŋüş-dümüz (sa­vaştık), tüş-di (düştü), yorıt-dım (yürüttüm), sanç-dım (hatırdım), teg-dük, yurt-da, yış-da (ormanda), balık-da (şehirde), illig-de (devletliden).

Köktürkçenin başlıca ses özellikleri bunlardır. Bu özellikler bilinince Köktürkçe'deki söylenişi bulmak hiç de zor değildir. Kökeni Türkçe olan bir kelimenin Köktürkçe'deki söylenişini bulmak için bir Türkiye Türkünün yapacağı işlemler basittir. Bu işlemlerin en gerekli olanlarını şöylece sırala­yabiliriz.



  1. c'leri ç yapacak: anca ança, bunca bunça, ucuz uçuz, ocak oçuk, tö-
    resince törüsinçe.

  2. v'leri b yapacak: ev eb, sebin- sevin-, yavuz yabız, var bar, var- bar-,
    ver- bir-.

  3. g-'leri k- yapacak: gel- kel-, gör- kör-, göz köz, gün kün.

  4. d-'leri t- yapacak: dil til, diz tiz, dağ tag, dile- tile-, dök- tök-.

  5. ğ'leri g yapacak: dağ tag, bey~beğ beg, eğ- eg-, öğ- ög-, ağır agır,
    ağrı- agrı-.

  6. Sonunda ı, i, u, ü bulunan kelimelerde büyük bir ihtimalle g düşmüş
    olabileceğini düşünerek bu sesi ekleyecek: arı (temiz) arıg, diri tirig, ölü
    ölüg, sevi sebig, katı katıg. Sahiplik ifade eden +lı ekinin Köktürkçe'de dai­
    ma g'li olduğunu aklından çıkarmayacak: başlı başlıg, dizli tizlig, güçlü
    küçlüg.

1. Olmak fiilinin b ile, vurmak fiilinin v'siz söylendiğini unutmayacak: ol- bol-, vur- ur-.

8. Sınırlı sayıdaki kelimede ilk hece e'lerinin Köktürkçede i olduğunu

bilecek: beş biş, ver- bir-, ye-yi-, de- ti-, yet-yit- (ulaşmak), yer yir, yedi yiti.

9. Sınırlı sayıdaki kelimede bulunan .y'lerin Köktürkçede d olduğunu


bilecek: ayak adak, yadag yaya, giy- ked-, giyim kedim, doy- tod-, iyi edgü,
aygır adgır, ayrıl- adrıl-.

Yukarıdaki dokuz maddede önemli ve sık geçen farklılıklara dokun­dum. Bir Türkiye Türkü bu farklılıklara dikkat ederek, kelimelerin Köktürkçedeki biçimini tasarlayabilir. Tabiî, bir kelimede bu farklılıkların birkaçının birden bulunabileceğini unutmamak gerekir. Söz gelişi ayı keli­mesinin Köktürkçedeki biçimini tasarlarken sonda g düşmüş olabileceğini, y'nin de d' den dönüşmüş olabileceğini hatırlamalıdır: ayı adıg. Dizli, dişli, donlu, damlı gibi örneklerde hem d' yi t yapmalı, hem de sona g eklemelidir: tizlig, tişlig, tonlug, tamlıg.

182 Ahmet B. ERCİLASUN

1   ...   6   7   8   9   10   11   12   13   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə