Türk Dili Tarihi Ahmet B. Ercilasun Akçağ Yayınları / 603 Araştırma İnceleme / 50




Yüklə 2.38 Mb.
səhifə1/33
tarix25.04.2016
ölçüsü2.38 Mb.
  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33
ń ä ś á ǖ ā Ø ġ « √ µ – é ŋ

Başlangıcından Yirminci Yüzyıla



TÜRK DİLİ TARİHİ



Başlangıcından Yirminci Yüzyıla

Türk Dili Tarihi Ahmet B. Ercilasun

Akçağ Yayınları / 603 Araştırma - İnceleme / 50

ISBN 975-338-589-7

Başlangıcından Yirminci Yüzyıla

TÜRK DİLİ TARİHİ

Bu kitabın bütün haklan Akçağ A.Ş.'ne aittir.

Prof. Dr. Ahmet B. ERCİLASUN

Kapak I Emin Bebek

Sayfa Düzeni I Akçağ Dizgi Ünitesi

Baskı I Başer Matbaası - 356 88 88

1. Baskı I Ankara 2004

TÜRK DİLİ TARİHİ

İÇİNDEKİLER

SÖZ BAŞI 13

GİRİŞ

Türk Dilinin Dünya Dilleri Arasındaki Yeri 17



  1. Altay Dilleri Teorisi 17

  2. Büyük Aile Teorileri 27

2. l.Nostratik Teorisi 27

2. 2. Avrasyatik Teorisi 28


3..Dünya Dillerinin Sınıflandırılması 29

BİRİNCİ BÖLÜM

Türklerin Ana Yurdu Ve En Eski Komşuları ....33

İKİNCİBÖLÜM

Sümerce - Türkçe İlişkisi 35

ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Eski Kültürler Ve Türkler 39

Bozkır Kültürü 39

DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

Saka - Türk İlişkisi 43

Alp Er Tonga Destanı 46

BEŞİNCİ BÖLÜM

1.Asya Hunlan 51

Oğuz Kağan Destanı 55

2.Asya Hunları Ve Türk Dili 59

ALTINCI BÖLÜM

Türkistan, Afganistan Ve Hindistan'da Türkler 65

YEDİNCİ BÖLÜM



  1. Avrupa Hunlan 69

  2. Avrupa Hunları Ve Türk Dili 73

Ahmet B. ERCİLASUN

SEKİZİNCİ BÖLÜM

Köktürklerden Önce Kuzey Çin Ve Orta Asya 77

DOKUZUNCU BÖLÜM

l.Köktürkler 79

1. l.BatıKöktürkleri 89

1. 2. Köktürklerin Tutsaklık Dönemi - Kürşad İhtilâli 93

1.3. Bağımsızlık Ve Köktürklerin İkinci Dönemi 95

1.4. Türgişler 122

2. Köktürkler Ve Türk Dili 128

2.l.Köktürk Yazılı Metinleri 130

2. 1. 1. Köktürk Bengü Taşlan 130

2. 1. 2. Uygur Bitigleri 137

2. 1.3. Yenisey Yazıtları 140

2. 1. 4. Diğer Yazıtlar 144

2. 1. 4. 1. Moğolistan'daki Diğer Yazıtlar 144

2. 1.4. 2. Dağlık Altay Cumhuriyetindeki Yazıtlar 145

2. 1. 4. 3. Kırgızistan Yazıtlan 145

2. 1.4. 4. Türkistan'daki Diğer Yazıtlar 146

2. 1.4. 5. Kuzey Kafkasya Yazıtları 146

2. 1.4. 6. Kırım, Balkanlar Ve Macaristan'da Bulunan

Yazıtlar 147

2. 1.4. 7. Sekel Yazısı 148

2. 2. Köktürk Yazılı Metinlerinin Bulunuşu, Okunuşu Ve

Üzerlerinde Yapılan Çalışmalar 150

2. 3. Köktürk Yazısı 166

2. 3. 1. Köktürk Alfabesinin Kökeni 168

2. 3. 2. Köktürk Yazısında İmlâ 176

2. 4. Köktürkçenin Dil Özellikleri 177

2. 4. 1. Ses Özellikleri 177

2. 4. 2. Biçim Özellikleri 182

2. 4. 2. 1. Yapım 182

2. 4. 2. 1. 1. Yapım Ekleri 182

2. 4. 2. 2. Çekim 183

2. 4. 2. 2. 1. İsim 183

2. 4. 2. 2. 2. Fiil 186

2. 4. 2. 2. 3. Sıfat-Fiiller 189

2. 4. 2. 2. 4. Zarf-Fiiller 189

2. 4. 2. 3. Birleşik Fiil 190

TÜRK DİLİ TARİHİ 9

2. 4. 3. Köktürkçede İsim Cümlesi 190

2. 4. 4. Bengü Taşlardaki Söz Varlığı 191

ONUNCU BÖLÜM



  1. Ogur Ve Bulgar Türkleri 199

  2. Bulgarlar Ve Türk Dili 205

2. 1. Bulgar Türklerinden Kalan Metinler 207

2. 1. 1. Tuna Bulgarlarından Kalan Metinler 207

2. 1. 2. İdil (Volga) Bulgarlarından Kalan Metinler 209

2. 2. Bulgar Türkçesinin Dil Özellikleri 211

2. 2. 1. Tuna Bulgarcasının Dil Özellikleri 211

2. 2. 1. 1. Ses Özellikleri 212

2. 2. 1. 2. Biçim Özellikleri 212

2. 2. 2. İdil Bulgarcasımn Dil Özellikleri 213

2. 2. 2. 1. Ses Özellikleri 213

2. 2. 2. 2. Biçim Özellikleri 214

2. 2. 2. 3. Söz Varlığı 215

ON BİRİNCİ BÖLÜM

1.Uygur Türkleri 217

1.1. Orhun Uygur Kağanlığı 223



  1. Kansu Uygur Devleti 226

  2. Hoço Uygur Devleti 227

2.Uygurlar Ve Türk Dili 230

2.1. Uygurlardan Kalan Eserler 230

2. 1. 1. Manici Çevreye Ait Metinler 230

2. 1. 1. 1. Manici Edebiyatta Nazım 230

2. 1. 1. 2. Manici Edebiyatta Nesir 236

2. 1. 2. Burkancı Çevreye Ait Metinler 242

2. 1.2. 1. Burkancı Edebiyatta Nazım 242

2. 1. 2. 2. Burkancı Edebiyatta Nesir 247

2. 1. 2. 2. 1. Vinayalar.. 247

2. 1. 2. 2. 2. Sudurlar 248

2. 1. 2. 2. 3. Çatikler 249

2. 1. 2. 2. 4. Abidarmalar 250

2. 1. 2. 2. 5. Diğerleri 251

2. 1. 3. Hristiyan Çevreye Ait Metinler 263

2. 1.4. Müslüman Çevreye Ait Metinler 263

Ahmet B. ERCİLASUN

2. 2. Uygur Metinlerinin Bulunması Ve Üzerlerinde Yapılan

Çalışmalar 266

2. 3. Uygur Türkçesinin Dil Özellikleri 276

2. 3. 1. Ses Özellikleri 279

2. 3. 2. Biçim Özellikleri 280

2. 3. 3. Söz Varlığı 283

ON İKİNCİ BÖLÜM

1.Karahanlılar 283

2.Karahanhlar Ve Türk Dili 297

2. 1. Karahanhlardan Kalan Eserler 297

2. 1.1. Kutadgu Bilig 297

2. 1.2. Dîvânü Lûgati't-Türk 319

2. 1.3.Atebetü'l-Hakayık 333

2. 1.4. Kur'an Tercümeleri 337

2. 1.5. Dîvân-I Hikmet 338

2. 2. Karahanlı Devri Eserlerinin Keşif Ve Neşri 342

2. 3. Karahanlı Türkçesinin Dil Özellikleri 348

2. 3. 1. Ses Özellikleri 349

2. 3. 2. Biçim Özellikleri 351

2. 3. 2. 1. Yapım 351

2. 3. 2. 2. Çekim 352

2. 3. 2. 2. 1. İsim Çekimi 352

2. 3. 2. 2. 2. Fiil Çekimi 353

2. 3. 2. 2. 3. Sıfat-Fiil 356

2. 3. 2. 2. 4. Zarf-Fiil 357

2. 3. 3. Söz Varlığı 357

ON ÜÇÜNCÜ BÖLÜM

Kuzey-Doğu Ve Batı Türkçelerini Hazırlayan Tarihi Zemin 359

ON DÖRDÜNCÜ BÖLÜM

0.Kuzey-Doğu Türkçesi 373

1.Harezm-Kıpçak Türkçesi 373

1. 1. Harezm-Kıpçak Türkçesine Ait Eserler 373

1. 1. 1. Harezm Türkçesine Ait Eserler 373

1. 1. 2. Kıpçak Türkçesine Ait Eserler 386

1.1.2. 1. Sözlük Ve Gramerler 386

TÜRK DİLİ TARİHİ

1. 1. 2. 2. Edebiyat, Din, Askerlik, Baytarlık Alanlarındaki

Metinler 395

1.2. Harezm-Kıpçak Türkçesinin Dil Özellikleri 402

1.2. 1. Harezm Türkçesinin Dil Özellikleri 402

1.2. 1. 1. Ses Özellikleri 402

1. 2. 1. 2. Biçim Özellikleri 403

1.2. 2. Kıpçak Türkçesinin Dil Özellikleri 403

2. Çağatay Türkçesi 404

2.1. Çağatay Türkçesinin Başlıca İsimleri 409

2. 1. 1. Klasik Öncesi Devir 409

2. 1. 2. Klasik Devir 410

2. 1. 3. Klasik Sonrası Devir 423

2. 2. Çağatayca Sözlükler 426

2. 3. Çağatay Türkçesinin Dil Özellikleri 430

2. 3. 1. Ses Özellikleri 430

2. 3. 2. Biçim Özellikleri 431

ON BEŞİNCİ BÖLÜM

0.Batı Türkçesi 433

0.1. Batı Türkçesinin Doğuşu 434

1.Eski Oğuz Türkçesi 442

1.1. Eski Oğuz Türkçesinin Başlıca İsimleri 442

1.2. Eski Oğuz Türkçesinin Dil Özellikleri 457

1. 2. 1. Ses Özellikleri 457

1. 2. 2. Biçim Özellikleri 459

2.Osmanlı Türkçesi 461

2.1. Osmanlı Türkçesinin Dil Özellikleri 462

2. 1.1. Ses Özellikleri 462

2. 1. 2. Biçim Özellikleri 463

2. 1. 3. Dış Yapı (Yabancı Unsurlar) 464

Birinci Ek: Türk Dilinin Tarihî Devirleri (Şema) 471

İkinci Ek: Türklüğün Ve Türk Dilinin Kronolojisi 472

Bibliyografya 481



SÖZ BAŞI

Moğolistan ve Çin içlerinden Orta Avrupa'ya, Sibirya'dan Hindistan ve Kuzey Afrika'ya kadar geniş bir alanda varlık gösteren bir dilin tarihini yazmak kolay değildir. Binlerce eser, anıt, yazıt ve belge bırakan Türk dili bugün de Türkistan, Azerbaycan, Anadolu, Balkanlar ve Avrasya bozkırlarında kullanılmaya devam etmektedir. 20. yüzyılda ortaya çıkan ulaşım ve iletişim imkânları Türk dilini bugün ana ve ata yurtlarından da dışarıya taşırmış; Avrupa, Amerika ve Avustralya'da yaşayan Türkler vasıtasıyla dilimizin kullanım alanı dünyanın her tarafına yayılmıştır. Hazırladığımız Türk Dili Tarihi, sadece Türkiye Türklerinin değil bütün Türklerin dillerinin tarihi olduğundan sayısız malzeme ve araştırmaya ulaşmak gerekmiş; mümkün olduğu kadar, yayımlanan metinlerin ve yapılan araştırmaların hepsi görülmeye çalışılmıştır. Şüphesiz bunda muvaffak olduğumuz söylenemez. Hele araştırmaların İngilizceden Rusça ve Çinceye, Lehçeden Japoncaya kadar çok farklı dillerde yapılmış olması, herhangi bir araştırıcının bütün bu çalışmalardan yararlanmasını imkânsız kılar. Son yıllarda Türkiye'de ve dünyada Türk dili araştırmalarının büyük bir artış göstermesi de zorlukların bir başka yönüdür. Ancak alanın genişliği, malzemenin bolluğu, araştırmaların çokluğu böyle bir çalışmanın yapılmamasını gerektirmez. Vaktiyle, Türk dilinin büyük emektarı Ahmet Caferoğlu'nun cesaretle adım attığı bu sahaya ondan 50-60 yıl sonra ben de adım atmaya cesaret ettim ve diyebilirim ki sadece adım attım.

Tarihsiz, Türk dili tarihi düşünülemez. Hangi tarih ve coğrafyanın eserlerini araştırmaya giriştiğimizin belli olması için her dönemin tarihî ve coğrafi zemini ortaya konulmaya çalışılmıştır. Bunun için tabiî ki araştırmalardan faydalandık; ancak özellikle atalarımızın bıraktığı eserler, tarihin ortaya konulmasında birinci derecede kaynak olarak kullanılmıştır. Bu arada destanların da tarihî bir kaynak olarak değerlendirildiğini belirtmeliyim.

Tarihî zeminin ortaya konmasında daha çok başlangıç dönemleri ve kökenler üzerinde durulmuştur. Bilinmeyen dönemlerde mümkün olduğu kadar ayrıntıya gidilmiş; bilinen dönemlere yaklaştıkça ayrıntıdan kaçınılmıştır. Çünkü maksadımız bilinen dönemlerin tarihini yazmak değil daha çok karanlık dönemleri ve kökenleri aydınlatmak olmuştur.

Türk dilinin tarihî dönemlerinde de aynı yol izlenmiştir. Köktürk döne-minde görülen ayrıntılar, elbette Osmanlı ve Çağatay dönemlerinde yoktur.

Ahmet B. ERCİLASUN

Bugüne yaklaşıldıkça teferruat bırakılmış, dönem kuşbakışı olarak değerlendirilmiştir. Bazı dönemlere ait metinlerin verilmeyişinde de aynı düşünce hâkim olmuştur.

Elinizdeki eser, Türk dilinin sadece dış tarihi değildir. Her dönemin dil özellikleri belirtilmeye çalışılarak dilin iç tarihi de ortaya konulmak istenmiştir. Ancak her dönem için aynı şemayı kullanıp tasvirî gramerler yazmak yerine dönem farklılıklarına ağırlık verdim. Böyle bir usulün, dilin dahilî gelişmesini daha açık göstereceğini düşündüm. Tabiî ki bu bölümlerde önceki çalışmalardan yararlandım. Ancak bir yandan bütüncü, bir yandan karşılaştırmalı bir bakışla dilin tarihini kendime has bir şekilde ortaya koyduğum kanaatindeyim.

13. yüzyıl öncesi eserleriyle, Doğu Türkçesi eserleri edebiyat açısından ülkemizde çok az incelenmiştir. Bu eserler üzerindeki edebî değerlendirmeleri büyük ölçüde hâlâ Köprülü'ye borçluyuz. Son yıllarda Uygur ve Karahanlı dönemi eserleri edebî bakımdan daha fazla ele alınmaya başlanmıştır. Edebî araştırmalar konusundaki eksikliği dikkate alarak eski dönem eserlerinin biçimi, muhtevası ve üslûbu üzerinde de durmaya çalıştım. Bu bakımdan edebiyat tarihçilerinin de kitabın bazı bölümlerinden yararlanabileceğini düşünüyorum.

Bilim alanlarında verilen her eser yeni görüşler, yeni yaklaşımlar ve bakış açıları getirmelidir. Bu kitabı esas itibariyle bir müracaat eseri olarak hazırlamakla beraber bazı sorunları tartışmayı ve kendi görüşlerimi ortaya koymayı da gerekli buldum. Bunu, bir müracaat ve ders kitabının niteliklerini bozmayacak ölçülerde yapmaya çalıştım. Eğer bazı görüş ve yaklaşımlarım tartışmalara yol açabilirse bunun, bilim dalımıza bir kazanç getireceğini düşünüyorum.

Türk dili tarihi bir açıdan Türk dili araştırmalarının da tarihidir. Bu ba-kımdan özellikle eski dönemlerde keşiflerin ve araştırmaların tarihini de ayrıntılı olarak vermeye ve bütün önemli araştırmaları göstermeye çalıştım. Her dönem, isim ve eser üzerinde yapılmış olan çalışmalar, bazen yayımlanmamış tezlere kadar ilgili bölümde verilmiş; bazen de önemli çalışmalar hakkında kısa açıklamalar yapılmıştır. Bölümler içinde künyeleri verilen çalışmaların büyük bir kısmı doğrudan doğruya görülüp incelenmiş; ulaşılamayanlar hakkında ise yapılan tanıtmalardan yararlanılmıştır. Ancak bu çalışmalardan doğrudan doğruya yararlanılmadıkça bibliyografyaya alınmamıştır. Bunun hem bir tekrar olacağı, hem de bibliyografyayı şişireceği düşünülmüştür. İsteyen okuyucular ilgili bölümde, yapılan çalışmaları bulabilirler.

Türk dilinin dünya dilleri arasındaki yerini daha net olarak görebilmek için, Amerika Birleşik Devletlerinde son yıllarda tekrar revaç bulan

TÜRK DİLİ TARİHİ

monogenist teoriye ve bütün dünya dilleri için yapılan sınıflandırmalara da girişte yer verdim. Bu konudaki çalışmaların Türkiye'de henüz tanınmadığını düşünüyorum. Dolayısıyla giriş bölümünde yer alan Nostratik, Avrasyatik teorileri ve dünya dillerinin sınıflandırılmasıyla ilgili kısa bahislerin ilk bilgiler olarak değerlendirilmesini diliyorum.

Çok geniş kapsamlı bir kitabın pek çok eksik ve kusurunun da olacağı muhakkaktır. Kitapta görülebilecek her türlü eksik ve kusurun yazılmasından veya bana bildirilmesinden memnun olacağım. Bilimin, tenkitle, tartışmayla geliştiğini ve gelişeceğini ben hiç unutmuyorum; kitabımı okuyanların da unutmamasını dilerim.

Bilim hiç şüphesiz objektif bir alandır. Ancak bilimle uğraşanların her zaman ve yüzde yüz objektif olabileceklerini sanmıyorum. Esasen insan beynindeki düşünce ve duygu merkezlerinin birbiri içine girmeden tamamen bağımsız çalışabildiklerini de zannetmiyorum. En fazla objektif olunması gereken alanda da duygular daima işe karışabilir. Bu duygular içinde adına heyecan denilen bir duygu var ki onun işe karışmasının her zaman zararlı olduğu da söylenemez. Ben heyecanı, bizi çalışmaya iten bir enerji olarak düşünüyorum. Eğer bilime ve milletime faydalı olma heyecanını taşımasaydım kendimde bu kitabı da, başka kitaplarımı da yazacak enerjiyi bulamazdım. Okuyucular zaman zaman heyecanımın kitabın bazı satırlarına da yansıdığını görürlerse bu düşüncelerimi hatırlasınlar.

Kitabın yalnız Türkoloji camiasına değil, Türk dil, tarih ve kültürünü merak edenlere de hitap ettiğini sanıyorum. Yalnız meslektaşların değil konuya ilgi duyanların da görüşlerini almak beni memnun edecektir.

Sözlerimi bitirirken kitabın yazılması sırasında bilgisayarda karşılaştığım her problemi çözen ve yazım tekniği hususlarında bana yardım eden oğlum Satuk Buğra Ercilasun'a teşekkür etmek istiyorum. O olmasaydı kitaıbımı bu kadar rahat bir ortamda yazamazdım.



Ahmet B. ERCİLASUN

20.08.2004



GİRİŞ

TÜRK DİLİNİN DÜNYA DİLLERİ ARASINDAKİ YERİ

1. ALTAY DİLLERİ TEORİSİ

Altay dilleri teorisi; Türk, Moğol, Tunguz, Kore ve Japon dillerinin ortak bir kökten çıktığını ve bunların akraba olduğunu kabul eden teorinin adıdır. Başlangıçta sadece Türk, Moğol, Tunguz dillerinin akrabalığı üzerinde durulurken 20. yüzyılın ortalarında ve ikinci yarısında Korece ve Japonca da bunlara katılmıştır. Teoriye göre bu diller ortak bir ata dilden iniyordu. Ortak ata dil, farazî bir dildi ve tabiatıyla bir adı yoktu. Akrabalık teorisine inananlar bu farazi dile Altay dili (Altayca) adını verdiler. Altay dilinden zaman içinde ayrılarak bağımsız diller hâline gelen akraba diller topluluğuna da "Altay dilleri ailesi" adı verildi. Karşılaştırmalı Altay dilleri bilim alanına Altayistik, bu bilim alanıyla uğraşanlara da Altayist denildi.

Altay dilleri teorisinin başlangıcı 18. yüzyılın otuzlu yıllarına dek gider. Teori, henüz modern bir bilim disiplini hâline gelmeden önceki ilk çalışmalarda Altay dilleri Ural dilleriyle (Fin, Macar, Samoyed) ve hatta birçok farklı dille birlikte ele alınmış; fakat 19. yüzyılın sonlarından itibaren genellikle, Altay dilleriyle sınırlandırılmıştır.

Ural-Altay dillerine ilk dikkat çeken İsveçli subay Johann Philipp Tabbert (von Strahlenberg) olmuştur. Poltava savaşında Ruslara esir düşünce Güney Sibirya'da Daniel Messerschimidt'in yanında araştırma ile görevlendirilen Strahlenberg Köktürk harfli Yenisey yazıtlarının bulunuşunda ve bilim dünyasına tanıtılışında da ilk önemli isimdi. Esaret hayatı bitip İsveç'e döndükten sonra 1730'da ünlü kitabı Das Nord und Östliche Teil von Europa und Asia 'yı neşretti. Bu eserde 32 dilden ve lehçeden 35 kelimenin karşılıklı bir listesi bulunmaktadır. Liste, tanrı, gök, ana gibi kelimelerden ve sayılardan oluşuyordu. Strahlenberg, Tatar adını verdiği bu 32 dil ve lehçeyi altı gruba ayırdı:



  1. Fin-Uygur (Ugor yerine kullanılmıştır.): Macar, Fin, Vogul,
    Çeremis, Permyak, Votyak, Ostyak.

  2. Türk-Tatar: Tatar, Yakut, Çuvaş.

  3. Samoyed

  4. Moğol-Mançu: Kalmuk, Mançur, Tangut.

Ahmet B. ERCİLASUN

  1. Tunguz: Tungus, Kamasin, Arin, Koryak, Kuril.

  2. Karadeniz'le Hazar Denizi arasındaki halklar. (Caferoğlu 1958: 10).

Bugünkü sınıflandırmalara göre birçok hataları olan bu şema, şüphesiz konuya ilk dikkat çeken araştırma olarak tarihî bir değere sahiptir.

Macar bilgini Gyarmathi, araştırmalarını Ural diline hasreder ve 1799'daki eseriyle Fin-Ugor (Ural) dillerinin ilişkilerini tesbit eder. 19. yüz­yılın ilk yarısında araştırmalarını sürdüren Danimarkalı bilgin Rasmus Rask, söz konusu dillerin sahasını çok genişletir. İskit Dilleri adını verdiği gruba, Strahlenberg'in karşılaştırdığı dillere ek olarak Arî öncesi İspanya ve Galya, Paleoazyatik, Kuzey Kafkasya, Grönland ve bazı Kuzey Afrika dillerini de katar. Grubu geniş tutanlardan biri de Max Müller'dir. O da Siyam, Güney Hindistan ve Tibet dillerini Ural-Altay dilleri arasına katarak Turanî diller terimini kullanır (Caferoğlu 1958: 11-12).

1838'de Estonyalı bilgin F. Wiedemann, Ural - Altay dillerini, Hint -Avrupa dillerinden ayıran özellikleri 14 madde hâlinde tesbit etti. Über die früheren Sitze der tschudischen Völker und ihre Sprachvervvandtschaft mit den Völkern Mittelhochasiens (1838) adlı eserinde Çud halkları terimini kullanan Wiedemann'ın 14 maddesi şunlardır:

"1. Ses uyumu, bütün Ural-Altay dillerinde müşterek bir esastır.



  1. Bu dillerde gramatik cinsiyet yoktur.

  2. Artikeller bulunmaz.

  3. Tasrif, eklerle yapılır.

  4. İsimlerin çekiminde mülkiyet eki kullanılır.

  5. Fiil şekilleri zengindir.

  6. Hint-Avrupa dillerindeki prepozisyon yerine postpozisyon kullanılır.

  7. Sıfatlar isimlerden önce gelir.

  8. Sayı sözlerinden sonra çokluk eki kullanılmaz.




  1. Mukayese, ablativ (-den hâli) ile yapılır.

  2. Yardımcı fiil olarak "habere" (malik olmak) yerine "esse" (olmak,
    imek) kullanılır.

  3. Ural-Altay dillerinin birçoğunda menfî hareket için hususî fiil var­
    dır.

  4. Soru eki mevcuttur.

  5. Bağlar yerine fiil şekilleri kullanılır" (Temir 2002: 5-6).

TÜRK DİLİ TARİHÎ 19

Altay dilleri çalışmaları, Alman bilgini W. Schott ile disipline girdi ve ilk ses denklikleri kurulmaya başlandı. Schott, Versuch über tatarischen Sprachen (Berlin 1836) adlı eserinde Tatar dilleri terimini kullandı ve Türkçe z'nin Çuvaşça r sesine, Türkçe ş'nin de Çuvaşça / sesine denk geldi­ğini buldu. Fin bilgini Gustaf John Ramstedt 1903'te yayımladığı Über die Konjugation des Khalkha-mongolischen adlı çalışmada aynı denkliklerin Türkçe ile Moğolca arasında da olduğunu ortaya koydu (Tuna 2002: 47).

Ramstedt'ten önce 19. yüzyılın ortalarında Fin bilgini Matias Aleksanteri Castren, Über die Personalsuffixe in den altaischen Sprahen (1850) adlı doktora tezinde Fin, Türk, Moğol ve Tunguz dillerinde zamirle­rin ve şahıs eklerinin benzerliğini gösterdi. Altay dilleri terimi Castren'le bilim dünyasına yerleşti; fakat bu terimi o, bugünkü Ural-Altay dilleri anla­mında kullanıyordu (Eren 1998: 127). Matias Castren bu çalışmasıyla Ural -Altay teorisinin esas kurucusu sayılmıştır (Temir 2002: 4).

Öte yandan 19. yüzyılın ilk yarısında Alman bilgini Klaproth, Siebold ve 19. yüzyılın ortalarında W. Schott, J. Hoffman Japoncayı da Ural-Altay grubu içinde ele aldılar (Caferoğlu 1958: 13).

Matias Castren 1952'de henüz 39 yaşında iken ölmüştü. Eserleri ölü­münden sonra yayımlandı. 1862'de yayımlanan Kleinere Schriften adlı ese­rinde Ural - Altay dilleriyle ilgili görüşleri ortaya konmuştur (Eren 1998: 127). O, Ural - Altay dillerini Altay terimi altında beşe ayırmıştı:


  1. Fin - Ugor

  2. Samoyed

  3. Türk - Tatar

  4. Moğol

  5. Tunguzca ve şiveleri

Görüldüğü gibi bu sınıflandırma, modern sınıflandırmanın aşağı yukarı ilk taslağıdır. Bugünkünden farkı Ural ve Altay dillerini ayırmamasıdır. As­lında Castren akrabalığa şüpheyle bakmış; Fin, Samoyed ve Türk dilleri arasındaki benzerliklere daha çok dikkat çekmişti (Caferoğlu 1958: 16).

Altay dilleri teorisinin gerçek kurucusu Gustaf John Ramstedt'tir. Türkçe-Moğolca arasındaki ses denklikleri çalışmaları 1903'te onunla başlar. Ramstedt'in ortaya koyduğu Türkçe z Moğolca r, Türkçe ş Moğolca / denk­liklerinden sonra Macar Zoltan Gombocz bazı ses denklikleri bulur. 1905'teki Macarca bir yazısını genişleterek 1912-1913'te Keleti Szemle adlı ünlü Macar dergisinde yayımladığı Zur Lautgeschichte der altaischen

Ahmet B. ERCİLASUN 20

Sprachen yazısında, daha önce Schott ve Anton Boller tarafından"özlem" hâlinde ortaya konan Moğol ve Mançu dillerinde c-, d-, n--denkliğim sis-temleştirdi. Ardından Ramstedt aynı dergide aynı konulan işledi. Nihayet Nicholas Poppe Altaisch und Urtürkisch (1926) adlı yazısında Ana Altayca d-, c-, y-, n-, n- Moğolca d-, c-, y-, n- Ana Türkçe y- denkliği şeklinde, ko-nuyu, Altay dilleri kapsamında bir sistem hâline getirdi.

Altay dilleri teorisinin en büyük isimleri, Fin bilgini Gustaf John Ramstedt (1873-1950), Alman asıllı Nicholas Poppe (1897-1991) ve yine Finlandiyalı Pentti Aalto (1917-»)'dur.

Ramstedt tam bir poliglot (çok dil bilen) idi. Grekçe, Latince, Sanskritçe gibi klasik diller ve İbraniceden başka Türkçe, Moğolca, Korece ve Japonca biliyordu. Mongolist, Türkolog ve Altayist idi. Altay dillerinin konu­şulduğu ülkelerin çoğunu dolaşmış ve dil malzemesi derlemişti. Seyahatleri yıllarca sürmüş, Japonya'da on iki yıl kalmıştı. Yalnız Altayistiğin değil Mongolistiğin de gerçek kurucusu odur. Kore ve Japon dillerini inceleyerek bu iki dili diğer Altay dilleriyle ilmî şekilde karşılaştıran da yine Ramstedt'tir. Onun Altay Dil Bilimine Giriş eseri ölümünden sonra yayım­lanmıştır: Einföhrung in die altaische Sprachwissenschaft I. Lautlehre: 1957; //. Formenlehre: 1952; ///. Register: 1966 (Eren 1998: 269-276).

Nicolas Poppe de bir poliglottu. 1897'de Çin'de doğmuş, 1991'de ABD'de ölmüştü. Altayist, Mongolist ve Türkolog idi. Yüksek öğrenimim ve ilmî kariyerini St. Petersburg'da tamamlayan; 1926-1940 arasında Moğo-listan Doğu Sibirya, Özbekistan, Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya'da araş-tırma'gezileri yapan Poppe 1943'te Almanya'ya kaçmış, 1949'da ABD'ye yerleşmiştir (Eren 1998: 253-257). Moğolca üzerine birçok kitabı ve araş-tırması bulunan Poppe'nin Altayistik ile ilgili iki önemli eseri vardır.



Vergleichende Grammatik der altaischen Sprachen I. Vergleichende Lautlehre, Wiesbaden 1960. Bu eser Zeki Kaymaz tarafından Türkçeye çev­rilmiştir: Altay Dillerinin Karşılaştırmalı Grameri - 1. Kısım: Karşılaştır­malı Ses Bilgisi, İstanbul 1994.

Introduction to Altaic Linguistics, Wiesbaden 1965. 1917'de Finlandiya'da doğan Pentti Aalto Helsinki Üniversitesinde kla­sik filoloji, karşılaştırmalı dil bilimi, Sanskritçe ve Altay filolojisi okumuş­tur Ramstedt'in talebesi olan Aalto, Moğolistan, Hindistan, Türkmenistan ve Kore'de ilmî araştırma gezileri yapmıştır. Ramstedt'in birçok eserim ya­yımlayan Aalto'nun Altayistik ile ilgili çalışmaları, 70. doğum yılı dolayı­sıyla şerefine çıkarılan bir armağanda toplanmıştır: Studies in Altaic and Comparative Philology, Studia Orientalia 59, 1987 (Eren 1998: 103-104). Aalto Uralisch und Ahaisch (UAJb 41, 1969) adlı yazısında Ural-Altay teo-

TÜRK DİLİ TARİHİ

risi üzerinde de durmuş; biçim bilgisi, söz varlığı ve cümle bilgisi benzer­liklerini dile getirmiştir (Temir 2002: 6).

Altay dilleri teorisine katkıları olan iki ismi daha zikretmek lâzımdır: Wladislaw Kotwicz (1872-1944) ve Boris Yakovleviç Vladimirtsov (1884-1931). Polonyalı Kotwicz'in Contributions aux etudes altaiques (Wilno 1932) ve Les pronoms dans les langues altaiques (Krakow 1936) adlı çalış­maları, Altayistik alanına katkılardır (Eren 1998: 195).

Japoncanın Altay dili olarak işlenmesinde iki önemli isim vardır. Samuel E. Martin'in "Lexical evidence relating Korean to Japanese" adlı makalesi (Language 42, 1966), "Japoncanın bir Altay dili olarak ele alınışın­da dönüm noktası" teşkil eder (Tuna 2002: 47). Samuel E. Martin'in konuyla ilgili en önemli eseri 1996'da yayımlanmıştır: Consonant lenition in Korean and the Macro-Altaic Question, Honolulu 1996.

İkinci isim Roy Andrew Millerdir. Konuyla ilgili kitabı 1971'de ya­yımlanmıştır: Japanese and the other Altaic Languages, Chicago - London 1971. Bazı Japon bilginleri Japoncayı Altay dillerine bağlarken birçok Japon bilgini de Japonca ile Astronezya dilleri arasında paralellikler bulmuş; P. Benedict ile Kavvamoto ise Japoncayı Astro - Tay dil ailesine dahil etmiştir (Starostinvd. 2003:8-9).

Türkiye'de Altayistikle ilgilenen bilim adamları Ahmet Temir, Osman Nedim Tuna, Talat Tekin ve Tuncer Gülensoy'dur. Temir'in "Türkçe ile Moğolca Arasındaki İlgiler" adlı yazısı (DTCFD III, Ankara 1955) konuyu Türkiye'de ilk ele alan araştırmalardan biridir. Osman Nedim Tuna'nın Türk Dünyası El Kitabı'nda çıkan (Ankara 1992) "Altay Dilleri Teorisi" adlı uzun araştırması, Türkiye'de konuyu en kapsamlı şekilde ele alan çalışmadır.

Altayistik üzerinde en fazla yayın yapan ise Talat Tekin'dir. onun bilhassa

zetasizm (z'leşme) ve sigmatizm (ş'leşme) üzerine birçok yazısı ve katkısı vardır. Tekin'in bu konudaki yazıları 2003'te toplu hâlde yayımlanmıştır: Makaleler 1: Altayistik, Ankara 2003. Tuncer Gülensoy'un "Altay Dillerin­de Akrabalık Adlan Üzerine Notlar" makalesi (TDAY-Belleten 1973-1974) önemlidir.

Altay dilleri üzerindeki son büyük çalışma Sergei Starostin, Anna Dybo ve Oleg Mudrak'a aittir: Etymological Dictionary of the Altaic Languages I-III, Brill 2003. Bu büyük eserin yazarları, yaklaşık olarak yarısı yeni olan 2800 etimoloji yapmışlar; her kelimenin beş Altay dilinde ve lehçelerinde bulunabilen bütün karşılıklarını göstermişlerdir.

Altay dilleri teorisi konusunda bazı bilginler kararsız kalırken bazı bil­ginler de teoriye şiddetle karşı çıkmışlardır. Teorinin en şiddetli muarızları

Ahmet B. ERCİLASUN

22

Aorelien Sauvageot, Sir Gerard Clauson, Gerhard Doerfer ve A. M. Şerbak'tır.



Sir Gerard Clauson "The relationship between Turkish and Mongolian " adlı yazısında {Turkish and Mongolian Studies, London 1962) Tunguz söz varlığının Moğolca ve Türkçeden çok farklı olduğunu ve temel kelimelerin Türkçe Moğolca ve Tunguzcada birbirini tutmadığını belirterek teoriye iti­raz eder (Clauson 1962: 216). Clauson Moğolca ile Türkçede ortak olan kelimelerin Türkçeden Moğolcaya giren alıntılar olduğunu ileri sürerek bu kelimelerdeki ses değişmelerinin listesini verir ve daha sonra alıntıları tematik bir gruplandırmaya tâbi tutar (Clauson 1962:216- 247). Clauson' un diğer bir yazısı, temel kelimelerin aynı olmaması hakkındadır. A Lexicostatistical Appraisal of the Altaic Theory (CAJ XIII 1969).

Doerfer'in itirazı da temel kelimeler noktasındadır. O, itirazlarını Türkische und mongolische Elemente im Neupersischen adlı büyük eserinin 4 cildinde (Wiesbaden 1975) ve "Zur Venvardschaft der altaıschen Sorachen" (1966), "Zwei wichtige Probleme der Altayistik" (1968), Temel tzcükler ve Altay Dilleri Sorunu" (TDAY-Belleten 1980-1981) gibi maka­lelerinde kaleme almıştır. Doerfer de itiraz noktası olarak temel kelimeleri almakla birlikte Clauson'un istatistik metodunu eleştirir. Ona göre kelimele­rin niteliklerine de bakmak lâzımdır. İnsan vücuduyla ilgili 11 «ana temel sözcük" (baş, göz, kulak, burun, ağız, dil, diş, saç, yürek, el, ayak) ve 5 ara temel sözcük" (dudak, parmak, diz, sakal, boyun) seçerek bunları karışık dillerde araştıran Doerfer, ana temel sözcüklerin çok az değiştiğini (odunç-lenmediğini), ara temel sözcüklerin değişme oranının da az olduğunu; takat kirvik gibi "yan temel sözcüklerin çok sık değiştiğini yani ödünçlendıgını tespit etmiş; sonunda da bunu Altay dillerine uygulayarak Türkçe, Moğolca ve Tunguzcada ana temel sözcüklerden hiçbirinin aynı olmadığını ortaya koymuştur. Aynı işlemi, akraba olduğu kesin olarak bilinen ailelerde de ya­pan Doerfer 16 ana ve ara temel sözcükten Samı dillerde 16 sının Hint-Avrupa dillerinde 13'ünün, Dravid dillerinde 10'unun, Ural dillerinde 8 inin aynı olduğunu; Altay dillerinde ise hiçbirinin aynı olmadığını tespit etmiş böylece "Altay dillerinin akrabalığı varsayımını", "çürütülmüş, yok edilmiş saymıştır (Doerfer 1983: 1-16).












26 Ahmet B. ERCİLASUN

Aşağıda örnek Poppe'den alınmıştır (Poppe 1994: 27):


Türk. t- : Yak. t- : Çuv. ç : Moğ. ç : Kor. t

Türk. taş : Yak. tâs : Çuv. çul :Moğ. çilagun (taş) :Kor. tol (taş)

Ünlülerle ilgili örnekler Caferoğlu'ndan alınmıştır (s. 32-33):
Türk. ilk hece a :Çuv. ilk hece u : Moğ. ilk hece i

Türk. sarı : Çuv. şure (beyaz) : Moğ. sira (sarı)

Türk. ikinci hece ı/u :Moğ. ikinci hece a

Türk. sarı : Moğ. sira (sarı)

ET (Eski Türk.) altun :Moğ. altan (altın)

ET taluy (deniz) : Moğ. dalay

Altay dilleri akrabalığının ölçütü sadece ses denklikleri değildir. Biçim bilgisiyle ilgili pek çok ortaklıklar da vardır. "Yapılan araştırmalar değişik sıralarla, iki, üç, hatta bazen dört dilde ortak, yüze yakın ekin varlığını ortaya çıkarmışsa da, Ana Altay dilindeki şekilleri kesin olarak bilinen eklerin sayı­sı, bunun üçte birinden bile azdır. Birinci gruptaki ekler için:

+çAK, +çl, +çIK, +d, +DA, +KI, +lAr, +1IG, +msIG, +rU; -Açl, -ç, -G, -GA, -GaçI, -GU, -I, -m, -mA, -n, -r; +d-, +DA-, +GA-, +Kır-, +A-, +1A-, +rA-, +rKA- örnekleri verilebilir."

"Ana Altayca için bulunanlar arasında en önemlileri düşüm (hâl) ekleri­dir (case suffıxes): *+n (genetive, instrumental), +I, *g (accusative), *+A, *+gA (dative), *+dA *+dU (locative), *+rA (directive-locative), *+rU (lative), *+H(prosecutive), *+dI (instrumental), *+ç, *+çA (equative)." (Tu­na 2002: 21).

Söz dizimi bakımından da Altay dilleri arasında pek çok ortaklıklar vardır. Konuyu en iyi şekilde Tuna özetlemiştir:

"Ana Altaycada en küçük fiil cümlesi çekimli bir fiildir. Bu, emir cüm­lesinde sadece (ekli) fiil kök veya tabanından ibarettir. Cümlede öznenin yeri fiilden, belirtenin yeri belirtilenden, ikinci dereceden olan üyelerin yeri bi­rincilerden önce gelir. Fiil, sonda yer alır. Tamlamalarla isim cümleleri ara­sındaki fark üyelerin sırasına dayanır ve bir cümle meydana getirir (declarative sentence). Böyle bir cümlede koşaç kullanılması mecburiyeti yoktur. İsim ve sıfat arasında kesin bir sınır yoktur. Bu daha çok, bir sıra

TÜRK DİLİ TARİHİ 27

meselesidir. Ana altaycada cins (gender) farkı belirtilmez. Bu bakımdan cümlelerde cins farkı dolayısı ile değişiklik de yapılmaz. Tamlamalarda yal­nız tamlanan çokluk eki alabilir. Bunlarda çokluk-teklik dengelemesi yapıl­maz. Cümleler, içindeki üyelerin ilgisi bakımından, gelişmekte olan fi­kirlerin akla geliş sırasına göre ifadesi değil (cursive), tamamlanmış bir fikrin düzenli bir hierarchy halinde (complexive) sunuluşudur. Bunlar­dan birinci tip, bir tesbih dizisine, ikinci tip, küçükleri daha büyüklerinin içine yerleştirilmiş, birçok kuruyu içine alan büyük bir kutuya benzetilebilir. Birincisinde, eskileri çıkarmadan tesbihe yeni taneler eklenebilir. İkincisin­de ise, büyük kutuyu daha büyüğü ile değiştirmek ve ilâve edilen kutuyu veya kutuları yeniden ve iç-içe koyup en büyük kutuya doldurmak gerekir. Ana Altaycada ön takı (preposition) yoktur. Buna karşı son takılar (postposition) zengindir. Bununla birlikte, olumsuz emir kipleri için Çuvaşçada, Moğol ve Tunguz dillerinde 'olumsuzluk fiilleri'nden ayrı olarak bazı 'particle'lerin kullanıldığı hatırlanmalıdır. Bunlar, eski bir düzenin izleri olabileceği gibi, Altay Dili dışında başka bir kaynaktan da gelmiş bulunabi­lir" (Tuna 2002: 21-22).

  1   2   3   4   5   6   7   8   9   ...   33


Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə