Tunceli sarimsağI (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay. Matthew, Şiraneci)) tohumlarindaki Çİmlenme problemiNİN ÇÖZÜlmesi Üzerinde araştirma ruhsar yanmaz sıtkı ermiŞ Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü-06110/ankara




Yüklə 75.95 Kb.
tarix26.04.2016
ölçüsü75.95 Kb.


TUNCELİ SARIMSAĞI (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay,. Matthew, Şiraneci)) TOHUMLARINDAKİ ÇİMLENME PROBLEMİNİN ÇÖZÜLMESİ ÜZERİNDE ARAŞTIRMA
Ruhsar YANMAZ Sıtkı ERMİŞ
Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü-06110/ANKARA
ÖZET

Araştırmanın amacı ülkemizin endemik bitkileri arasında bulunan Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum . (Kollman), N. Özhatay, D. Matthew, Şiraneci) tohumlarında görülen çimlenme problemini laboratuar ve tarla koşullarında yapılacak uygulamalarla çözmektir. Burada sunulan çalışmada laboratuar denemelerinin ilk sonuçları verilmiştir.

Araştırma 2004–2005 yılları arasında A.Ü.Z.F. Bahçe Bitkileri Bölümü’nde yürütülmüştür. Deneme materyali olarak Tunceli-Ovacık’tan temin edilen sarımsak tohumları ile bölümümüz tarlalarında üretilen sarımsak tohumları kullanılmıştır. Tohumlardaki çimlenme kısıtlanmalarını ortadan kaldırabilmek amacıyla, 4x100 tekerrür/tohum olacak şekilde farklı sürelerde (1–2–3 ay) nemli-soğuk (0-5ºC), GA3 (0,5–1,0–2,0 ppm+nemli soğuk) uygulamaları yapılarak, uygulama sonrası tohumlar 20ºC’de çimlendirme denemelerine alınmıştır. Tohumlarda çimlenme oranı ve çimlenme hızı belirlenmiştir.

Denemeler sonucunda nemli soğuk uygulamaları GA3 uygulamalarına göre daha etkili bulunmuştur. Uygulama süresinin artışı çimlenme oranını artırmıştır. Çimlenme oranı alınan ekolojiye göre değişiklik göstermiştir. En umutvar sonuçlar 3 ay süreli 0ºC nemli soğuk uygulamalarından alınmıştır (% 28 Ankara-% 47 Tunceli)


Anahtar kelimeler: Sarımsak, tohum, çimlenme
RESEARCHES ON OVERCOMING THE GERMINATION PROBLEMS OF TUNCELI GARLIC SEEDS (Allium tuncelianum . (Kollman), N. Ozhatay, D. Matthew, Siraneci)
ABSTRACT

The aim of this study is to overcome the problems of germination with laboratory and field studies in the seeds of Tunceli garlic (Allium tuncelianum (Kollman), N. Özhatay, D. Matthew, Şiraneci), which is one of the endemic plants in our country. The first results that were obtained by laboratory experiments have been presented in this study.

This study was carried out Ankara University Faculty of Agriculture Department of Horticulture between 2004–2005. Seeds obtained from Tunceli-Ovacık and also were grown in the previous year in Ankara conditions were used in the study. In order to overcome limitation of germination chilling treatments (0-5ºC, 1-2-3 months), the combination of cold treatments and growth regulators (GA3, 0,5-1,0-2,0 ppm) were used. Germination tests were carried on four replicates of 100 seeds at 20ºC. At the end of study, germination rate and velocity was recorded.

According to the results, chilling treatments gave higher values of germination rate in comparison with the GA3 treatments. Similarly germination rate was increased by increasing duration of the treatment. Germination rates changed according to the ecological factors. Promoting results were obtained from the chilling treatments at 0ºC storage for 3 months (28 % in Ankara, 47% in Tunceli seed lots).



Keywords: Garlic, seed, germination
GİRİŞ

Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum) Dünya’da sadece Tunceli ilinde ve özellikle Munzur dağları eteklerinde yer alan Ovacık ve Pülümür ilçelerinde yaygın olarak bulunan endemik bir bitki türüdür. Bölgede yaptığımız incelemelerde bitkinin Munzur dağı’nın Erzincan yönüne bakan yamaçlarında da bulunduğu belirlenmiştir. Bitki endemik olması ve ‘Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı’ nda zarar görebilir olması nedeniyle korunması gereken bitkiler içinde değerlendirilmektedir (Ekim ve ark.2000).

Tunceli sarımsağı, tek dişli, üzerindeki kabukların arasında küçük diş benzeri oluşumlar bulunan, bilinen sarımsak aromasına sahip, diğerinden farklı olarak çiçeklenip tohum verebilen bir türdür. Tek dişli olması, kabuk sayısının kültür sarımsağından az (1–2 adet) olması ve başların 18–20º C’de uzun süre saklanabilmesi gibi özellikleri nedeniyle tüketim amacıyla olduğu gibi, endüstride de kullanım şansı bulunmaktadır. Yörede de dağlardan toplanarak ‘Kaya sarımsağı’ adı altında satılmakta ve ticari mal olarak kullanılmaktadır.

Endemik bir bitki olmasına rağmen Tunceli sarımsağının korunmasına ve kültüre alınmasına ilişkin bir çalışmaya rastlanmamıştır. Tunceli sarımsağının çoğaltılmasıyla ilgili olarak, doğal ortamında tek dişli başlar ürettiği ve yöreden temin edilen örneklerde yapılan gözlemlere göre başlar üzerinde henüz fonksiyonları tam olarak anlaşılmamış minik diş benzeri yapılar bulunduğu dışında bir bilgi bulunmamaktadır. Türün tanımlanmasında bitkinin 25-60 cm uzunluğunda çiçek sapı oluşturduğu, çiçeklendiği ve kapsül şeklinde meyveye sahip olduğu, tohumlarının 1-2 mm çapında 3 köşeli ve üzerinin buruşuk olduğu belirtilmekte ise de, tohumlarının varlığı ve özellikleri ile ilgili bir değerlendirme yapmamışlardır (Özhatay ve Şiraneci 1992). Bununla birlikte bitkinin doğal ortamında nasıl çoğaldığını belirlemek, kültüre alma koşullarını belirlemek amacıyla Ulaşılabilir Yaşam Derneği aracılığı ile Tunceli sarımsağının kültüre alınma çalışmaları başlatılmış ve Tunceli, Ankara ve Yalova koşullarında başlardan, dişlerden ve tohumdan üretme çalışmaları ile hızlı çoğaltma amacıyla in vitro çoğaltma çalışmaları devam etmektedir. Yapılan bu çalışmalar sonucunda Alper (2005), Tunceli sarımsağının bitkisel özelliklerini belirlemiş ve bitkide çiçek sapı uzunluğunun 80-110 cm, çiçek sapı, kapçık rengi ve taç yaprak renginin beyaz, açık mor ve mor arasında değişim gösterdiğini, çiçeklerde 6 adet erkek organ ve 1 adet dişi organ bulunduğunu, meyvenin 2,5-3,0 cm çapında ve 3 bölmeli olduğunu ve bir meyveden 4-6 adet tohum alınabileceğini belirlemiştir. Tohumların ise siyah renkli, 1–2 mm çapında, 3 köşeli ve üzerlerinin buruşuk olduğu ve 1000 tohum ağırlığının 3,2 g olduğu saptanmıştır. Tohumla çoğaltma çalışmaları sırasında yapılan ön denemelerde tohumların ve küçük dişlerin çimlenme oranının çok düşük olduğu belirlenmiştir. Yapılan çalışmalarda hem tohum hem de küçük dişlerde 2 aylık bir süreçte ancak % 2’lik bir çimlenme oranı elde edilebilmiştir.

Yapılan kaynak taramaları sırasında kültür sarımsağının bazı koşullarda çiçeklenmesine rağmen tohum yerine dişler meydana getirdiği belirlemiştir. Ülkemizde yetiştirilen sarımsaklarda çiçeklenme ekolojik koşullara bağlı olarak görülmekte, ancak çiçeklerde tohum yerine küçük dişler oluşmaktadır (Beşirli ve ark.2002).

Bununla birlikte sarımsaklarda da ekolojik koşullarda değişiklik yapılarak çiçeklenmenin sağlanabildiğini belirten yazarlar bulunmaktadır (Etoh ve ark. 2001, Rabinowitch 2004).

Sarımsak tohumlarının soğan tohumlarından daha küçük ve canlılığının daha düşük olduğunu, çimlenmenin birkaç ayı alabildiğini belirten Etoh ve Simon (2002), 3ºC sıcaklıkta 3–6 ay depolanarak yapılan soğukta katlama uygulamalarının arkasından 5ºC’de yapılan çimlendirme denemeleri sonucunda %20 oranında çimlenme elde edebilmiştir. Araştırıcı, hormon uygulamalarının etkisiz kaldığını belirtmiştir. Bu sonuçlara göre araştırıcı sarımsak tohumlarının diğer yabani Allium’larda olduğu gibi dinlenme gösterdiğini, doğal olarak yetiştiği yerlerde soğuk kış sıcaklıkları nedeniyle ilkbahar aylarında çiçeklenme gösterdiğini belirtmiştir.

Sarımsak tohumlarını 3ºC’de 1–2 ay depolayan Pooler ve Simon (1994), tohumların in vitro ortamda ancak %10 oranında çimlenebildiğini ortaya koymuş, ancak bu yöntemin pahalı ve işçilik gerektiren bir uygulama olduğunu belirtmiştir. Buna karşılık ilkbaharda hasat edilen tohumların 0–3ºC’de 2 hafta nemli soğuklama uygulamasının arkasından 22ºC’de uzun gün koşullarında (16 S/3000 lüks) % 80 oranında çimlenme gösterebildiği belirlenmiştir (Inaba ve ark. 1995).

Burada sunulan çalışmada Tunceli sarımsağının tohumla çoğaltılmasını sağlamak amacıyla tohumlarda karşılaşılan çimlenme ve çıkış problemini farklı tohum uygulamaları ile ortadan kaldırmaya çalışmak amaçlanmıştır.

MATERYAL VE YÖNTEM

Araştırma 2004–2005 yılları arasında Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü arazi ve Tohum Bilimi laboratuarında yürütülmüştür. Araştırmada bitkisel materyal olarak Doğu Anadolu bölgesinde Tunceli-Ovacık’tan Tunceli sarımsağı (Allium tuncelianum Özhatay, Matthew, Siraneci) başlarından elde edilen tohumlar ile Ankara koşullarında başlardan üretilen tohumlar kullanılmıştır. Araştırma tarla ve laboratuar koşullarında yürütülmüşse de burada sadece laboratuar çalışmalarının ilk yıl sonuçları verilmiştir.

Kaynak verilerinde sarımsak tohumlarının çimlendirilmesine ilişkin bir çalışmaya rastlanmadığı için daha önce değişik türlerde yapılan ve başarılı olan uygulamalar sarımsak tohumları üzerinde denenmiştir. Tohumlarda başlangıç nemi belirlendikten sonra (Anonymous 1985), dinlenmeyi kırmak amacıyla aşağıda belirtilen uygulamalar yapılmıştır. Uygulamaların her biri için 4x100 tohum kullanılmıştır.
Düşük ve yüksek sıcaklık uygulamaları: Tohumlar, Kasım ayından itibaren 3 ay süre ile 0ºC ve 5ºC’de nemli kağıt arasında tutulmuştur. Yüksek sıcaklık uygulaması soğuk uygulamalarının arkasından 45ºC’de 48 saat bekletme şeklinde yapılmıştır.
Büyümeyi düzenleyici ve düşük sıcaklık uygulaması: Konuda yeterli kaynak bulunmamasına rağmen bazı tohumlarda dinlenmeyi ortadan kaldırdığı bilinen GA3’in 0.5, 1.0, 2.0 mg/l’lik dozları soğuk uygulamalarının arkasından 24 ve 48 saat süreyle uygulanmıştır.Uygulama sonrası tohumlar nemli kağıtlar arasında 20ºC’de çimlenme testine alınmıştır. Henüz sarımsak tohumlarının çimlenme süreleri ile ilgili bir bilgi bulunmadığı için test süresi 1 ay olarak planlanmıştır. Sayımlar günlük olarak yapılmış ve 2 mm kökçük çıkışı çimlenme kriteri olarak kabul edilmiştir (Anonymous 1985).

BULGULAR VE TARTIŞMA

Uygulama öncesi ve süresince tohumlardaki nem düzeyinin değişimi Şekil 1.a’da görülmektedir. Buna göre başlangıç nemi % 9 iken 3 ay sonunda % 49’ların üzerine çıkmıştır. Nemin artışında tohumların depolama sürecince nemli kağıtlar arasında saklanması etkili olmuştur. Nitekim düşük sıcaklık uygulamaları sırasında tohumlarda çimlenmeye rastlanmıştır (Şekil 1.b). Çimlenme oranı 20ºC’de 3 ay sonunda toplam olarak % 3 iken, 0ºC’de 3 ay depolanan Tunceli kaynaklı tohumlarda % 48,5ºC’de 2 ay depolanan tohumlarda ise % 26 olmuştur. Ankara koşullarında yetiştirilen tohumlardaki çimlenme oranları ise daha düşük kalmıştır (0ºC+3 ay:% 28; 5ºC+3 ay: % 11). Bu sonuçlar depolama sırasındaki nem artışının düşük sıcaklığın da etkisiyle tohum dinlenmesini kırmada ve çimlenme oranının artmasında etkili olduğunu göstermektedir. 0ºC sıcaklık uygulaması 5ºC’den daha etkili bulunmuştur. Düşük sıcaklık uygulamalarının arkasından yapılan yüksek sıcaklık uygulamaları ise etkili olmadığı için sonuçları burada verilmemiştir. Tohumun yetiştiği ekoloji de canlılık üzerinde etkili bir faktör olarak görülmüştür. Bu nedenle gelecek yıl çalışmalarında tohumlardaki nem düzeyinin depo ortamında çimlenmenin kontrol altına alınması ve ekolojinin etkisinin daha net bir şekilde ortaya konması planlanmaktadır.


Şekil 1.a. Depolama sırasında tohum neminde meydana gelen değişim,

(A*: Ankara’daki tohumlardaki başlangıç nemi, T*: Tunceli-Ovacık’taki tohumların başlangıç nemi)

Şekil 1.b. Soğukta depolamanın çimlenmeye etkisi


Depo ortamında çimlenme göstermeyen tohumlarda çimlenmenin büyümeyi düzenleyici uygulamaları ile uyarılıp uyarılmayacağını ortaya koyabilmek amacıyla yapılan GA3 uygulamalarının etkisi Çizelge 1’de görülmektedir. Buna göre GA3 uygulamalarının 48 saat süreyle yapılması daha etkili bulunmuştur.
Çizelge 1. Düşük sıcaklık+GA3 uygulamalarının Tunceli sarımsağı tohumlarının çimlenme oranına etkisi







Lokasyon

Ankara

Tunceli




Düşük

Sıcaklık

Depolama süresi (ay)

1

2

3

1

2

3

GA3 (ppm)

GA3 (24 saat)


00C

Kontrol 1

0

1

2

2

2

2

Kontrol 2

1

5

2

1

5

2

0,5

3

11

1

1

7

6

1

3

16

1

0

8

10

2

4

19

1

4

14

11

50C

Kontrol 2

2

3

2

1

3

3

0,5

7

8

2

3

8

2

1

7

8

1

6

7

3

2

9

12

2

9

8

5

GA3 (48 saat)


00C

Kontrol 2

1

5

2

1

5

2

0,5

4

8

7

4

5

4

1

6

13

6

4

18

4

2

8

17

12

2

20

8

50C

Kontrol 2

2

3

2

1

3

3

0,5

7

8

1

3

13

4

1

4

8

1

3

30

4

2

3

22

10

2

45

5

*: Kontrol 1: Hiç uygulama yapılmamış,

Kontrol 2: Sadece düşük sıcaklık uygulaması yapılmış


Uygulama süresi bir kenara bırakıldığında GA3’in 1 ppm ve 2 ppm dozlarının çimlenmeyi uyardığı ve çimlenme oranında düşük sıcaklık süresine bağlı olarak % 18-20’ye varan artış sağlayabildiği belirlenmiştir. En yüksek çimlenme oranları kontrol ile kıyaslandığında Tunceli-Ovacık bölgesinden elde edilen tohumların 5ºC’de 2 ay depolanması ve 48 saat süreyle 1 ppm ve 2 ppm GA3 uygulamasına tabi tutulmasıyla elde edilmiştir (1 ppm-% 30, 2 ppm-% 45). Depolama süresi açısından 2 aylık düşük sıcaklık uygulamasının daha etkili olduğu bulunmuştur. Bulunan sonuçlar düşük sıcaklık uygulamalarının çimlenmeyi artırmada etkili olduğunu belirten Pooler ve Simon (1994) ile Etoh ve Simon (2002)’nin bulduğu sonuçlarla paralellik göstermektedir. Bununla birlikte çimlenme oranları açısından farklılıklar bulunmaktadır. Bu nedenle gelecek dönem çalışmalarında daha net sonuçların ortaya konulabilmesi için soğuk uygulamalarının farklı ekolojilerde, laboratuar ve tarla koşullarındaki etkilerinin ortaya konulması hedeflenmektedir.
KAYNAKLAR
Alper A. 2005. Tunceli sarımsağının (Allium tuncelianum Kollman, Özhatay, Marhew, Şiraneci) bitkisel özelliklerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, Bahçe Bitkileri Anabilim Dalı, Ankara. (Tezsiz Yüksek Liasans Tezi), 16 s.

Anonymous 1985. International Rules for Seed Testing. Seed Science and Technology, 13; 421-463

Beşirli, G. Yanmaz R., Güçlü D., (2000) Sarımsakta apomiktik yolla oluşan dişlerin üretiminde kullanılabilirliği. 3. sebze tarımı sempozyumu, Isparta, 361-364

Ekim, T., Koyuncu, M., Vural, M., Duman, H., Aytaç, Z. (2000) Adıgüzel, N., Türkiye Bitkileri Kırmızı Kitabı (Red Data Book of Turkish Plants). Sayfa:118. Türkiye Tabiatı Koruma Derneği Yayın No:18, Ankara

Etoh, T., Watanabe, H. And Iwai, S. (2001) RAPD varriation of garlic clones in the center of origin and the westernmost area of distribution. Memoirs of the Faculty Agriculture of Kagoshima University 37, 21-27

Etoh. T., Simon P.W., (2002) Diversity, Fertility and seed production of garlic. Allium crop Science Chapter 5,101-111

Inaba, A., Ujiie, T. And Etoh, T. (1995) Seed productivity and germinability of garlic. Breeding Science 45 (Suppl. 2), 310

Özhatay, N., Şiraneci, Ş., Comparative morphological, Anotomical and Preliminary Chemical Studies on Two Subspectes of Allium macrochaetum Boiss.et. Hausshn. İn Turkey İstanbul Eczacılık fakültesi Mcc.26-28, 31 (1990-92)

Pooler, M.R. and Simon, P.W. (1994) True seed garlic. Sexual Plant reproduction 7, 282-286

Rabinowitch H. D., (2004).Fertility restoration results in unleashing ancient diversity in garlic, V. Sebze Tarımı Sempozyumu, 21-24 Eylül 2004, Çanakkale, 1-1. (basımda)





Verilənlər bazası müəlliflik hüququ ilə müdafiə olunur ©azrefs.org 2016
rəhbərliyinə müraciət

    Ana səhifə